Çfarë na tregon një shkrim kushtuar Gzim Hajdinagës për multikulturalizmin — dhe çfarë lë pa thënë.
Nga Cafo Boga, Master në Diplomaci
Një shkrim i publikuar së fundmi në Facebook, kushtuar kontributit të Gzim Hajdinagës në kulturën shqiptare dhe mirëkuptimin ndëretnik në Mal të Zi, më tërhoqi vëmendjen për dy arsye. Së pari, nuk e identifikonte autorin, të cilin arrita ta zbuloj përmes kërkimeve të mia. Njohja e tij më ndihmoi ta kuptoj më mirë këndvështrimin e shkrimit. Por, mbi të gjitha, më bëri përshtypje jo aq ajo që thuhej, sa ajo që lihej pa thënë.
Përpjekjet e Hajdinagës për promovimin e kulturës, mbështetjen e artistëve dhe bashkëpunimin ndërmjet komuniteteve etnike meritojnë vlerësim. Megjithatë, të flasësh për bashkëpunimin kulturor pa trajtuar realitetin e të drejtave të pakicave do të thotë të paraqesësh një tablo të paplotë të shoqërisë malazeze.
A nënkupton bashkëjetesa paqësore edhe barazi? A mund të quhet Mali i Zi një demokraci multietnike e suksesshme, përderisa çështje të rëndësishme të barazisë politike, ekonomike dhe institucionale të shqiptarëve mbeten të pazgjidhura?
Ekspozitat, shkëmbimet letrare dhe deklaratat e respektit të ndërsjellë, sado të vlefshme, nuk mjaftojnë për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve.
Bashkëjetesa nuk është barazi
Shqiptarët dhe malazezët, të lidhur nga gjeografia dhe historia, kanë jetuar pranë njëri-tjetrit për breza të tërë, përgjithësisht në paqe, pavarësisht tensioneve dhe padrejtësive historike.
Shqiptarët kanë kontribuar në ekonominë, kulturën dhe zhvillimin politik të Malit të Zi. Mbështetja e tyre ishte veçanërisht e rëndësishme në referendumin e vitit 2006, kur shumë prej tyre shpresuan se shteti i pavarur do t’u garantonte qytetari të barabartë dhe respektim të identitetit kombëtar.
Njëzet vjet më vonë, sa janë përmbushur këto pritshmëri?
Në Mal të Zi jetojnë disa bashkësi etnike, shumë prej të cilave kanë lidhje gjuhësore, fetare ose historike. Shqiptarët dallojnë për gjuhën, traditat dhe identitetin e tyre kombëtar nga bashkësitë sllave që përbëjnë pjesën më të madhe të popullsisë.
Prania e tyre në këto troje ka rrënjë të thella historike. Duke ruajtur identitetin përmes shekujve të ndryshimeve politike e demografike, shqiptarët e konsiderojnë mbrojtjen e gjuhës dhe trashëgimisë kulturore një të drejtë themelore.
Shqiptarët nuk kërkojnë të shkëputen nga jeta qytetare e Malit të Zi. Ata kërkojnë të jenë pjesë e barabartë e saj, pa hequr dorë nga identiteti i tyre.
Këtu qëndron dallimi ndërmjet integrimit dhe asimilimit.
Një shoqëri vërtet multikulturore nuk duhet t’i ngjajë një mulliri ku hidhen drithëra të ndryshme dhe del një miell i vetëm, pa dallim përbërësish. Ajo duhet t’i ngjajë një sallate ku çdo përbërës ruan veçantinë e vet, duke krijuar së bashku një tërësi.
Modeli i parë krijon njëtrajtshmëri apo asimilim; i dyti, integrim apo unitet përmes diversitetit.
Shqetësimi i shumë shqiptarëve është se, pavarësisht përkushtimit zyrtar ndaj multikulturalizmit, praktikat e disa institucioneve malazeze duket se anojnë nga modeli i parë.
Të drejtat kushtetuese përballë realitetit
Kushtetuta dhe ligjet e Malit të Zi njohin të drejta të rëndësishme të pakicave, përfshirë mbrojtjen e gjuhës, kulturës, arsimit dhe identitetit kombëtar. Këto arritje duhen vlerësuar. Por njohja ligjore nuk garanton gjithmonë zbatimin në praktikë.
A janë shqiptarët të përfaqësuar drejt në administratë, gjyqësor, polici dhe institucione të tjera, jo vetëm përmes emërimeve politike, por edhe në nivelet profesionale? A kanë përfituar komunat me popullsi shqiptare investime dhe mundësi të barabarta zhvillimi? A u ofron arsimi nxënësve shqiptarë mundësi të krahasueshme me të tjerët, duke respektuar gjuhën dhe trashëgiminë e tyre?
Mbi të gjitha, a e ndiejnë shqiptarët Malin e Zi si shtetin e tyre, ku jo vetëm ruajnë identitetin, por marrin pjesë si qytetarë të barabartë?
Këto shqetësime nuk janë të reja. Intelektualë shqiptarë, përfshirë Nail Dragën, i kanë ngritur vazhdimisht. Në vitin 2011, Stefan Wolff dhe unë trajtuam shumë prej tyre në studimin Albanians in Montenegro: Waiting for Godot? (Shqiptarët në Mal të Zi: Në pritje të Godosë?). Pesëmbëdhjetë vjet më vonë, dallimi ndërmjet njohjes formale dhe barazisë reale mbetet po aq i rëndësishëm.
Edhe raportet ndërkombëtare dhe ato të shoqërisë civile kanë evidentuar mangësi në zbatimin e të drejtave të pakicave. Mali i Zi ka përparuar, por njohja e të drejtave në ligj nuk dëshmon se është arritur barazia.
Përgjegjësia e udhëheqjes politike shqiptare
Përgjegjësia nuk bie vetëm mbi autoritetet malazeze.
Për dy dekada, partitë dhe politikanët shqiptarë kanë marrë pjesë në koalicione qeverisëse, duke pasur mundësi të ndikojnë në politikat shtetërore. Por pjesëmarrja në pushtet nuk duhet të bëhet qëllim në vetvete.
Suksesi i tyre nuk matet me poste ministrore, marrëveshje politike apo paraqitje ceremoniale, por me rezultate konkrete në arsim, punësim, zhvillim ekonomik, përfaqësim institucional dhe mbrojtje të identitetit kombëtar.
Nëse njëzet vjet pas pavarësisë vazhdojnë shumë prej të njëjtave probleme, atëherë përgjegjësi duhet të mbajnë edhe përfaqësuesit shqiptarë që kanë qenë pjesë e qeverisjes.
Përfaqësimi politik pa rezultate konkrete rrezikon të mbetet thjesht simbolik.
Prova e vërtetë e multikulturalizmit
Këto vërejtje nuk e zbehin kontributin kulturor të Hajdinagës, as nuk shprehin armiqësi ndaj popullit malazez. Përkundrazi, barazia e mirëfilltë do t’i forconte marrëdhëniet ndërmjet dy komuniteteve, besimin e ndërsjellë dhe stabilitetin demokratik.
Por njohja kulturore nuk mund të zëvendësojë barazinë politike, mundësitë ekonomike dhe përgjegjësinë institucionale.
Një shoqëri multikulturore nuk matet vetëm me kulturat që kremton, por me drejtësinë dhe barazinë me të cilën i trajton njerëzit që u përkasin atyre.
Mali i Zi ka bërë përparim dhe kjo duhet pranuar. Megjithatë, prova e vërtetë e demokracisë së tij është nëse shqiptarët mund të ruajnë trashëgiminë e tyre, duke gëzuar të njëjtat mundësi, mbrojtje dhe ndikim si çdo qytetar tjetër.
Qëllimi nuk duhet të jetë shndërrimi i shqiptarëve në malazezë për nga përkatësia etnike, por që ata të mbeten krenarisht shqiptarë dhe njëkohësisht qytetarë të barabartë e të respektuar të Malit të Zi.
Ky është dallimi ndërmjet asimilimit dhe integrimit të mirëfilltë.
Kjo është çështja që shkrimi për Hajdinagën e lë pa trajtuar — dhe një debat të cilit Mali i Zi nuk mund të vazhdojë t’i shmanget.