Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Arkimandriti Theofan – Shkollimi dhe Dorëzimi në Murgjëri, Meshimi në Kishën në Bukuresht ku Meshoi Shqip Fan Noli

by

Rafaela Prifti/

Në një kohë kur feja ishte e ndaluar dhe sistemi jepte dënime të rënda për praktikimin e besimit fetar, “Nëna, siç e quante ai gjyshen nga ana e mamasë, i kryente fshehurazi por me përkushtim ritet ortodokse duke ngjallur kureshtjen dhe imagjinatën e tij. Pjesën më të madhe të fëmijërisë, Ariani (emri i tij i lindjes) i vogël e kaloi në Korçë nën kujdesin e familjes së mamasë veçanërisht gjyshes nga ana e mamasë. “Ajo e kishte emrin Vangjeli-a që do të thotë Ungjillëzim dhe ishte vërtet shumë besimtare, por edhe shumë e përgatitur si nga ana teologjike ashtu edhe gjuhësore. “Kur isha i vogël e shikoja të hante bukë me ujë, dhe e pyesja: Nëna, pse ha bukë me ujë ti? Ajo më thoshte: Jam plakë unë të keqen nëna. Nuk kam dhëmbë.” Unë përsëri vazhdoja me timen: Po përse nuk ka supë? Më vonë e kuptova se kur ajo hante bukë me ujë ishte koha e kreshmës së madhe, ose java e zezë,” kujton Arkimandriti duke pohuar se “Nëna mundohej të mbante ritet e fesë fshehurazi nga ne.”

Përkushtimi i gjyshes manifestohej me shumë të panjohura në sytë e një fëmije por ishte thellësisht autentik. Ajo kishte mbaruar shkollën e vashave në Korçë që ishte shkollë greke dhe ishte e përgatitur nga ana teologjike dhe gjuhësore. Ai thotë se familja e ka ruajtur edhe sot e kësaj dite kandilen e saj të improvizuar në të njëjtin filxhan bashkë me ikonën e shamisë (Mandilit të Shenjtë) ku paraqitet fytyra e Krishtit. “Siç shkruhet në Dhjatën e re, Veronika ishte ajo gruaja që vuante nga gjakderdhja prej dymbëdhjetë viteve dhe që u shërua menjëherë sapo preku robën e Krishtit. Në momentin kur Atë e tërhiqnin zvarrë të torturuar dhe me kurorën me gjemba në kokë përgjatë Rrugës së Dhimbshme (Via Dolorosa) ajo iu afrua dhe i vuri shaminë në fytyrën e tij për të fshirë gjakun, dhe në atë moment fytyra e Krishtit mbeti e stampuar në të.” Një nga kujtimet më mbresëlënëse të fëmijërisë së tij ishte vajtja natën në kodrat e Shën Thasanit dhe Shën Mëhillit në Korçë. Aso kohe vetëm emërtimi sugjeronte praninë e objekteve fetare sepse aty nuk kishte mbetur asgjë tjetër përveç gurëthemeleve të kishave të shembura. “Nëna, e cila i prodhonte vetë qirinjtë me spango dhe parafinë, i bënte të holla fare dhe, përpara nisjes, i mbështillte lëmsh e i fuste në xhep. Kur arrinim në majë të kodrës, Nëna më thoshte: Po të shikosh dikë, më lajmëro. Dhe unë ruaja se mos vinte njeri.” Në kujtesën e tij ka edhe momente të tjera si psh enët e pjatat e veçanta që përdoreshin vetëm një herë në vit (për ditën e Kreshmës) dhe mbaheshin në dollap gjatë gjithë pjesës tjetër të vitit, ngjyerja e vezëve dhe lutjet e gjyshes në errësirë: “ajo i bënte vezët e kuqe dhe na i jepte të qëruara nga frika se mos padashje thoshim diçka jashtë. Ndërsa kur lutej natën, ajo e shuante dritën dhe ndizte kandilin për tu falur. Mesa duket mendonte se unë nuk e shikoja në errësirë.” Si fëmi mbase mund të ketë dëgjuar fragmente nga meshimet e së dielës në transmetimet radiofonike që gjyshja këmbëngulte t’i dëgjonte kur erdhi të jetonte për tre vjet tek familja e vajzës në Tiranë. Ai kujton sesi “Nëna dëgjonte meshën e së dielës nga stacionin radiofonik i kishës greke në një nga ato Radiot e atëhershme Iliria me bateri. Duhej të ishte transmetimi nga Selaniku ose Athina që arrinte ta përcillnin sinjalin në Shqipëri. Ajo i thoshte tim eti: “Aristidh, vëre një çikë të dëgjojmë radion e kishës.” Babai, i cili vinte nga një familje vllehe e Voskopojës e ardhur shumë herët në Tiranë, nuk ia prishte, por i thoshte: Do na marrësh në qafë se këtu edhe muret kanë veshë! Nëna ia kthente: Ma jep radion me vete se futem në krevat unë dhe e dëgjoj aty.”

Një “zbulim” i madh nga ana ime i një arseli të tërë me ikona në fillim të viteve 80 në shtëpitë e vjetra ndodhi dy javë përpara se të ndërronte jetë gjyshja. “Unë kisha hipur në çatinë e shtëpisë ose “baxho” si i thonë në Korçë dhe, ngaqë kisha vënë një karrige në musandër, kur po zbrisja mesa duket u bë pak zhurmë. Nëna u ngjit lart në katin e dytë, dhe kur më pa, shtangu e trembur. “Kush të shpuri atje mor malukat?” thoshte dhe filloi të qante. Pasi vdiq, gjetëm edhe ikona të tjera të fshehura në vende të ndryshme të shtëpisë.”

Shumësia e mbresave dhe akteve të tilla ku manifestohej veçanërisht palëkundshmëria e besimit fetar dhe përkushtimit nga ana e gjyshes dhe e anëtarëve të tjerë të familjes do ketë qenë shtysa e brendshme për edukimin formal teologjik të Arkimandritit. “Hapi i parë ishte aktivizimi me Komitetin e Hapjes së Institucioneve fetare teksa vazhdoja marrëdhëniet e punës në inspektim, që për shkak të orarit fleksibël më lejonte të kryeja edhe angazhimin tjetër,” vëren Arkimandriti. Gjatë kësaj periudhe tyre ai dhe At Artur Liolini kishin telefonata të shumta ndërkombëtare Tiranë – Boston dhe për shkak të ndryshimit të orëve në një vend ishte mbrëmje, ndërsa në tjetrin ditë. Tabloja e përgjithshme e rikthimit të ortodoksisë fetare në Shqipëri kishte filluar të merrte trajtat e para, sipas tij. “Strukturimi i kishave kishte hyrë në rrugë të mbarë. Gjatë asaj kohe, At Artur Liolini nga Bostoni kreu një vizitë të gjatë në Shqipëri për të organizuar në mënyrë edhe më sistematike këshillat kishtare. Për sa kohë zgjati vizita, ai udhëtoi në shumë qytete të Shqipërisë së mesme dhe të jugut, dhe përveç se bëri shumë pagëzime, drejtoi edhe punën për organizimin e këshillave kishtare. Përsa i takon kuadrove, atëherë kishte dy priftërinj të vjetër në Korçë që i kishin shpëtuar persekutimit, si At Raci në Korcë, At Kotnani, dhe pak të tjerë si Papa Gaqi në Tiranë, At Kozma Qirjo edhe dy dhjakonët, Spiro Findiku, i cili ishte pak shëndetlig dhe Sotir Kanxheri, që kishte qenë edhe kryedhjakoni dhe që u kthye në shërbesë sepse kishte ende një zë të bukur. Të dy ishin të dorëzuar sipas protokolleve dhe riteve kishtare por ishin zhveshur nga rrobat e dhjakut në kohën e mbylljes së kishës.” Shqiptarët si brenda ashtu edhe jashtë Amerikës e kishin të njohur figurën e At Artur Liolinit dhe të familjes së tij të nderuar.

I lindur në kohën kur Kisha ishte në prag të mbylljes në Shqipëri, Ariani nuk ishte i pagëzuar, ndërsa vëllanë e tij për shkak se e kishte ditëlindjen pak vite më parë e kishin cuar nga Tirana në Korçë për ta pagëzuar. Duke hedhur dritë mbi një nga pasojat e hyrjes në fuqi të Nenit kushtetues numër 55, të cilin e quanin edhe Sfinksi 55, Arkimandriti Theofan përshkruan një moment kyç të jetës së tij lidhur me pagëzimin dhe shkollimin e tij formal teologjik. “Në qershor të vitit 1991 pikërisht në Kishën Katedrale të Ungjillëzimit, ku ishte meshuar Pashka e parë postkomuniste në Tiranë, At Arturi më pagëzoi duke u bërë edhe kumbari im. Për nder të heroit dhe shenjtit mbrojtës të Shqipërisë, Shën Gjergjit, më pagëzoi me këtë emër. Një muaj më vonë, ardhja e Peshkopit Janullatos në Shqipëri mundësoi hapjen e Seminarit të parë teologjik për përgatitjen e klerikëve. Unë isha në grupin e parë me 52 a 53 vetë që hynë aty si studentë në shkurt 1992. Seminari u vendos për herë të parë në një ndërtesë që ia dhanë autoritetet shtetërore. Deri atëherë aty kishte qenë kampi i punëtorëve të Bashkimeve Profesionale te zona e plepave në Durrës. Trupi pedagogjik përbëhej nga kuadro greke, murgj nga Mali i Shenjtë, profesorë nga Athina e Selaniku, murgj nga Manastri i Shën Ekaterinës në Sinai të Egjiptit si edhe klerikë nga Amerika.”

Kur po përfundonte faza e parë e kurseve intensive në Seminarin Teologjik, ai tregon se u bënë intervistat e para me çdo student për të dhënë drejtimin se ku do të vazhdonin më tutje. Prej këtu, ajo që kishte menduar se do të ishte rruga e tij merr drejtime të paparashikuara duke hapur mundësi të reja. “Unë isha piketuar nga Kryepeshkopata Ortodokse e Amerikës, me At Arturin në atë kohë, për të ardhur me studime në shkollën Holy Cross në Brookline në Boston. Më ishte akorduar edhe një bursë nga Fondi Fan Noli për Studentët. Ndërsa vazhdonin përçapjet dhe përgatitjeve me At Arturin dhe drejtorin e atëhershëm të shkollës At Ilia Ketrin, vjen në një nga vizitat e tij të shumta në Tiranë Krypeshkopi Kalinik i Dioqezës së Arxheshit në Rumani bashkë me Ambasadorin rumun. Në fund të meshës në Katedralen e Ungjillëzimit, Peshkopi më kërkoi të bëhesha gati të udhëtoj me të për Rumani. Por unë e kisha vendosur të përfundoja atë që kisha nisur. Kur erdhi koha e ndarjes së studentëve për të vazhduar shkollimin, mu tha se do shkoja në Athinë. Unë refuzova sepse atëkohë ishin bërë përgatitjet për të vajtur në Brookline. Mu komunikua se nuk do të lejohesha të shkoja në Amerikë, megjithatë unë po bëhesha gati për rrugë. Dhe një javë përpara udhëtimit kisha dalë me mamanë të blija valixhe te tregu. Kur u ktheva në shtëpi, babai më thotë se më kishin thërritur të shkoja në Ambasadën rumune. Po atë ditë në takimin tim me Ambasadorin George Micu, ai më tha se kishte ardhur një ftesë zyrtare nga Patriarku i Rumanisë për të kryer studimet në Universitetin e Bukureshtit ku më ishte akorduar bursë e dyfishtë, nga Patriarkana dhe nga Ministria e Punëve të Jashtme të Rumanisë. I thashë Ambasadorit, me të cilin ishim shumë miq se unë po bëhesha gati të shkoja në Amerikë, por megjithatë do ta bisedoja me prindërit mundësinë që më ishte ofruar. Në shtëpi babai më tha “Dëgjo plakun, lëre Amerikën dhe shko në Rumani, se atje janë si ne, janë njerëzit tanë, të dashur, të mirë. Jam i sigurtë se do të trajtojnë mirë dhe do ndihesh si në shtëpi. Amerika është botë tjetër, mor bir. Dhe është shumë larg, kushedi kur shihemi, kurse Rumania është afër dhe me siguri do vijmë të të shohim.” Atë natë vonë bisedova me At Arturin dhe ia komunikova vendimin tim. Ai më tha se Instituti Universitar Teologjik i Bukureshtetit është shumë i mirë dhe i njohur me tradita shumëshekullore. Më uroi Suksese dhe më tha se bursën time do t’ia jepnin dikujt tjetër. Kështu, në datën 1 shtator arrita në Rumani dhe u vendosa në një manastir. Për të më ndihmuar për gjuhën, të cilën nuk e njihja, erdhi me mua për disa muaj Thoma Çomorra, për të cilin fola në fillim të bisedës. Në nëntor u kthyem të dy në Shqipëri bashkë me Thomain, por ai qëndroi aty ndërsa unë erdha në Rumani. Ishte koha e Krishtlindjeve kur unë kisha filluar të flisja pak më rrjedhshëm por jo shumë korrekt. Në janar filloi sezoni dimëror i studimeve katërvjeçare në Universitetin e Bukureshtit.”

Edhe gjatë viteve të studimeve, kontaktet me At Arturin ishin të rregullta madje në dy raste të deleguarit e Kryepeshkopatës shqiptare të Bostonit erdhën për vizitë në Rumani. Një nga të dërguarit ishte At Mihal Sotiri, Sekretar i Kryepeshkopatës. Këto vizita kishin rëndësi për të shprehur përkrahjen nga Kryepeshkopata. Por si student ai ishte krejtësisht i fokusuar në studime dhe i shkëputi të gjitha kontaktet me shqiptarët përveçse në raste të rralla siç ishte Dita e Flamurit dhe ndonjë vizitë në Ambasadën Shqiptare. Për nga madhësia, numri i tanishëm i shqiptarëve në Rumani llogaritet të jetë diku rreth 10,000. Meqë njihen zyrtarisht si minoritet etnik, shqiptarët kanë një deputet në Dhomën e Deputetëve të Rumanisë. Shumica e anëtarëve të bashkësisë shqiptare jetojnë në Bukuresht, dhe pjesa më e madhe janë familje ortodokse me prejardhje nga trevat përreth Korçës. Disa bashkësi më të vogla janë vendosur kryesisht në qendra urbane si në Temishvar, Jash, Konstancë dhe Kluzh-Napokë. Rumanisë.

Ndër episodet kulmore të periudhës rumune, nëse mund ta quajmë kështu kohën e studimeve dhe të shërbesës në Rumani, ishte dorëzimi i tij si dhjak, që i parapriu ceremonisë së qethjes në murgjëri. “Në vitin 1995 kur isha në vitin e dytë të studimeve teologjike u vendos dorëzimi. Ishte 1 janar, Dita e Shën Vasilit të Madh. Mbaj mend se kisha veshur si zakonisht kostum e kravatë. Aty erdhi Sekretari i Kryepeshkopit që më thotë të vij në altar se ai donte të fliste me mua, por përpara duhet të hiqja xhaketën dhe kravatën. Kur hyra brenda Kryepeshkopi Kalinik më tha: Sot kam vendosur të të dorëzoj dhjak. Më pyeti nëse kisha ngrënë atë ditë. Dhe unë ju përgjigja se ai e dinte që unë nuk ha mëngjes. Në kohën e Liturgjisë së Shenjtë të asaj dite u bë dorëzimi im. Më pas u vendos se qethja në monakizëm do bëhej në datën 6 janar, Dita e Ujit të Bekuar, e njohur ndryshe si Theofania, me qëllim që të më jepej emri i Theofan Nolit. Siç dihet Fan Noli ka qenë në Rumani në vitin 1911. Ai qëndroi në Bukuresht, Konstanca, Galac dhe Breila ku u takua me atdhetarë dhe veprimtarë të shquar të bashkësisë shqiptare të Rumanisë,” thotë Arkimandriti. Kaq i rëndësishëm ka qenë kryeqyteti rumun si pikëmbështetje e patriotëve shqiptarë sa historianët e kanë quajtur “qendër të lëvizjes kombëtare për pavarësinë e Shqipërisë”. Për breza me radhë mund të përmenden shumë shqiptarë të njohur në Rumani si: Kristaq Antoniu, Aleksander Stavre Drenova, Naum Veqilharxhi, Familja Gjika, Viktor Eftimiu, Lasgush Poradeci, Ilo Mitkë Qafëzezi, Viktor Ponta.

Kur tregon për qethjen në monakizëm në Ditën e Theofanisë vëren se befasia që ndodh aty mund të jetë kuantitative në dukje por ka me një dimension më të thellë në brendësi të rrëfimit: “Ndonëse kishte qenë një ditë me dëborë, natën e 6 janarit në manastir kishin ardhur Ambasadori me bashkëshorten, konsulli dhe i gjithë personeli i Ambasadës shqiptare në Bukuresht. Shërbesa u bë në mesnatë dhe çdo gjë ishte e përgatitur. Por kur Kryepeshkopi hapi derën dhe pa gjithë ata vetë të mbledhur në Kishë, ai u kthye nga unë, duke më thënë me iritim: Ç’ke bërë kështu? Ne ramë dakort se kjo do ishte një ceremoni private, kurse ti i paske thënë gjithë qytetit?? Unë nuk i kisha thënë njeriu por ngaqë këndoja asokohe me murgjit, ata e kishin marrë vesh dhe kishin lajmëruar njerëzit që kishin ardhur në ceremoninë time të qethjes në murgjëri.”

Arkimandriti Theofan tregon sesi në zemër të Bukureshtit ndodhet Kisha e Shën Nikollës ku ka meshuar në gjuhën shqipe Fan S. Noli për herë të parë në 1911. Në hyrje të saj është vendosur një pllakë përkujtimore në shqip dhe rumanisht: “Në këtë kishë, në periudhën 1911-1945, janë kryer rite fetare nga komuniteti ortodoks shqiptar i Bukureshtit, Këtu ka meshuar në gjuhën shqipe, Fan S. Noli (1882- 1965), personalitet i shquar i letrave dhe kulturës shqiptare, kryeministër i Shqipërisë në periudhën Qershor-Dhjetor 1924″. Në vitin 1996 Arkimandriti bëri meshimin shqip në atë Kishë. “Isha aq i emocionuar, saqë kur Kryepeshkopi më kërkoi të dilja përpara besimtarëve dhe t’i udhëhiqja në “Lutjen Zotërore” në gjuhën shqipe, e fillova ta them në shqip, por në gjysmën e saj u bllokova dhe atëherë gjysmën tjetër e vazhdova në rumanisht. Kur u ktheva brenda në Altar më tha: “Po ti ç’pate”? “Nuk e di” i thashë, “por kisha shumë emocione kur mendova se 85 vite më parë kjo lutje u tha për herë të parë në gjuhën shqipe nga Fan Noli po në këtë kishë dhe po nga i njëjti vend,” tregon Arkimandriti.

Takim i bashkatdhetarëve me Ministren e Punëve të Jashtme dhe Diasporës së Republikës së Kosovës Donika Gërvalla-Schwarz në Nju Jork

by

Rafaela Prifti/

Zëvendës Kryeministrja dhe Ministrja e Punëve të Jashtme dhe Diasporës e Republikës së Kosovës Donika Gërvalla-Schwarz u takua me bashkatdhetarë dhe përfaqësues të shoqatave të bashkësisë shqiptare në pritjen e dhënë nga Ambasadori Blerim Reka në Konsullatën e Përgjithshme të Kosovës në Nju Jork të martën pasdite.

“Rrallë vijmë me lajme të mira,” tha ajo duke ju referuar kalimit të etapës së parë të anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës një ditë më parë, i cilësuar si një hap historik. Me këtë vendim përmbyllet një etapë e rëndësishme drejt anëtarësimit të plotë. Më tej kërkesa i përcillet Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës.

Javën e kaluar u shënua një tjetër arritje me vendimin e Parlamentit Evropian për liberalizimin e vizave për qytetarët e Kosovës. Ministrja Gërvalla tha se procesi i mëtutjeshëm do të lëviz më shpejt dhe se vënia në zbatim nuk do të jetë më vonë se data 1 janar 2024.

Duke cekur bojkotimin nga ana e serbëve të Kosovës të procesit zgjedhor të ditës së diel në katër komunat veriore, ajo vuri në dukje se nuk mund të ketë zmbrapsje. Për vijimin e dialogut, sic është konfimuar më herët, në datën 2 maj do takohen në Bruksel Kryeministri i Kosovës Albin Kurti dhe Kryeministri serb Vucic. “Ndërsa Kosova ka qenë dhe do të jetë partnere e besueshme, Serbia vazhdon lojën destruktive,” tha shefja e diplomacisë së Kosovës. Për sa i takon njoftimeve që përhapen në rrjetet mediale në lidhje me atë se cfarë mund të pranohet për të ecur procesi, Ministrja Gërvalla vërejti se Kosova nuk është penguese e dialogut por se nuk do të pranoj “asosacion me kompetenca ekzekutive”. Ajo tërhoqi vëmendjen për të qenë shumë të kujdesshëm në proces duke cilësuar se pjesëtarët e mërgatës janë “përkthyesit më të mirë” në cdo vend ju janë. Duke ju përgjigjur pyetjes për implikimet lidhur me gjykimin e nisur në Hage ndaj ish-pjesëtarëve të UCK-së , Ministrja e Punëve të Jashtme dhe Diasporës e Kosovës u fokusua në faktin se Kosova nuk i është shmangur drejtësisë. Por ajo përmendi këtu një moment me rëndësi “që në hapjen e gjykimit në daten 3 prill është bërë diferencimi midis përgjegjësisë individuale dhe reputacionit të Ushtrisë Clirimtare të Kosovës.”

Në vijim Ministrja Gërvalla bisedoi me Anëtarin e Kryesisë dhe Arkëtarin e Federatës Pan Shqiptare të Amerikës Vatra Besim Malota duke folur edhe për mundësitë e saj për të vizituar Vatrën. Bujar Gjoka dhe Dritan Matraku nga Shoqata Shqiptare Amerikane Bijtë e Shqipes, Filadelfia, të cilët kishin ardhur në pritjen me Zëvendës Kryeministren dhe Ministren e Punëve të Jashtme dhe Diasporës së Republikës së Kosovës shprehën vlerësimin për informimin me situatën si edhe “kënaqësinë nga takimet me personalitete dhe drejtues të shoqatave të tjera që kontribojnë për cështjen kombëtare këtu në diasporë.”

Ministrja Donika Gërvalla-Schwarz do ta jap prezantimin e saj për këtë gjashtëmujor në mbledhjen e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara në 27 prill.

Premiera e filmit dokumentar Kujtesa e Gurëve për arkitektin shqiptar të shekullit XV Andrea Alesi hap rrugën për njohjen e figurës së tij

by

Rafaela Prifti/

Premiera e filmit dokumentar shqiptar Kujtesa e Gurëve në sallën e Producers Club në Manhattan, Nju Jork të shtunën ishte prezantim filmik i një figure të Rilindjes evropiane, Andrea Alesi, (c. 1425-1505) me të cilin shqiptarët duhet të krenoheshin nëse do ta kishin njohur. Në gurin e varrit të tij të cilin sipas dëshmive e ka punuar vetë mjeshtri pak vite para vdekjes, Alesi e ka lënë të gdhendur identitetin e tij “epirot nga Durrësi”. Një nga arkitektët më të kërkuar dhe më të suksesshëm përgjatë shekullit XV, veprat dhe punimet e Alesit janë të pranishme në vende të qytetëruara evropiane të shtrira nga Sllovenia në Kroaci deri në Italinë qendrore e jugore. Megjithatë ky personalitet i artit të Rilindjes Veneciane, Italiane e Europiane është pak ose aspak e njohur nga bashkatdhetarët e tij në shekullin 21.

Me këtë shtytje Gëzim Gjyrezi, gazetar veteran i Televizionit shqiptar, u bë nismëtari i idesë si edhe skenarist i dokumentarit Kujtesa e Gurëve. Në paraqitjen përpara premierës, Gjyrezi tha se nxitjen e parë e mori nga studimet e Profesor Ramadan Sokolit dhe Profesor Shyqyri Nimanit. Intervistat me personalitete kroate si arkitekti i mirënjohur kroat Andrea Mutnjakoviç, mjeshtri fotograf Luka Mjeda dhe Meri Kunçiç sjellin të dhëna me shumë interes për Andrea Alesin si një emër i cili është “në radhën e parë të artistëve dalmatinë.” Megjithatë ato përfaqësojnë vetëm një pjesë të literaturës akademike kroate kushtuar atij i cili ka realizuar “monumente që ruhen edhe sot, ose të mbrojtura nga shteti ose nga UNESCO,” vërejti Gezim Gjyrezi në hapjen e premierës.

Xhirimet dhe pamjet e dokumentarit paraqesin disa nga punimet e mrekullueshme në mermer dhe gur të Andrea Alesit, si edhe portrete në katedralen e Shibenikut, pageimoria e Katedrales së Trogirit, relievi i pagëzimit të Krishtit në krahët e Shën Marisë si dhe Shën Jeronimi. Sipas dëshmive historike, Andrea Alesi e ka punuar të paktën tetë herë portretin e Shën Jeronimit, dijetarit për të cilin Profesor Ramadan Sokoli teorizon se është me origjinë ilire dhe të cilin mendohet se Alesi e ka krijuar si autoportret. Nëpërmjet hulumtimeve dhe dëshmive, dokumentari jep imazhe filmike të artit të krijuar nga Alesi të cilat vizitori mund t’i shoh në Evropë tek ndërtimi i Kapelës së Kishës së Shën Ungjillorit, sarkofagu i Orsinit te Bekuar, Peshkopi i parë i Trogirit në Kroaci deri te zbukurimi i hyrjes së pallatit Nimira dhe komplekseve të tjera urbane. Ndonëse jeta e tij filloi në varfëri të plotë, talenti si gurëgdhendës e ngriti në sferat më të larta të shoqërisë dalmate të kohës në Mesjetë.

Skenaristi Gëzim Gjyrezi tha se regjisori i mirënjohur Ylli Pepo, i cili nuk mund të udhëtonte nga Tirana për premierën, në bashkëpunim me ekipin e tyre, të përbërë nga profesionistë të dokumentarit si Xhemal Reçi, Lorina Pepo, Gjergji Pano, kanë punuar me përkushtim ndonëse me mbështetje të kufizuar financiare nga Ministria e Kulturës dhe Arsimit në Shqipëri. Ndërsa ekziston një shumësi me studime kroate për skulptorin shqiptar Andrea Alesi, për të gjenden vetëm pak faqe në shqip.

Krijuesit e dokumentarit Kujtesa e Gurëve vënë në dukje kontrastin e theksuar në studime si edhe mungesën e kësaj figure në historiografinë shqiptare, dhe duke hedhur dritë mbi atë hapin rrugën për njohjen e veprave të Andrea Alesit në forma të thelluara si në antologjinë e artit shqiptar, po ashtu në teologji, arkitekturë etj. Ia vlen t’i kushtosh vëmendje varianteve të emrit të mjeshtrit të madh në literaturë dhe studimet akademike. Për shkak se jetoi dhe punoi në disa vende evropiane, paraqitja e artistit të daltimit të gurit merr trajta lingustike të përshtatura të tilla si Andrea Alessi, Andrija Aleši, (Lleshi), Andreas Alexii, Andrea di Niccolo da Durazzo. Mbase nga të gjitha punimet dhe veprat e lëna në gur në objektet fetare dhe sekulare, nënshkrimi i tij në gurin e varrit si “epirot nga Durrësi” mund të jetë “pasaporta” dhe amaneti e tij për bashkëkombasit.

Premiera e filmit dokumentar të shtunën pati edhe disa befasi për pjesëmarrësit e ardhur në Producers Club. Në pjesën prezantuese të premierës u paraqitën dy video mesazhe si vlerësime të karrierës së Gëzim Gjyrezit nga kineasti dhe gazetari Petro Lati dhe regjisori i televizionit shqiptar Jani Tane. Në përfundim të premierës, familja Gjyrezi, nëpërmjet mbesës ftoi të pranishtmit të këndonin së bashku urimin Gëzuar ditëlindjen! për Gëzim Gjyrezin. Më pas vijoi një séancë me pyetje përgjigje nga audienca midis të cilëve kishte kolegë dhe të njohur të gazetarit dhe familjes së tij. Duke komentuar për angazhimin dyvjeçar si edhe orët pagjumë dhe intensitet kushtuar projektit, e shoqja e tij Mira, tregoi se kur konsumimi në punë i Gëzimit arriti deri aty sa ajo në vend që ta thërriste me emrin e tij, një ditë e thërriti “Andrea”. Salla menjëherë reagoi me të qeshura dashamirëse. Edhe po të mbaronte këtu rrëfimi do mbahej mend, por Mira e ndezi sallën edhe më shumë kur tha: “Dhe ai mu përgjigj!”

Një nga pyetjet e audiencës ishte interesimi për ta parë dokumentarin Kujtesa e Gurëve në ekran dhe platforma të tjera. Adem Belliu, pronar dhe drejtor i TV Kultura shqiptare, i cili po xhironte premierën tha se do ta ketë në programin e transmetimeve. Përsa i takon projektit të ardhshëm, Gjyrezi tha se “ky cikël do të ketë në vijim figura të tilla si Kërpaçio” e më pas Bazaiti, Mikeli i Vlorës, Albani dhe Durazzo.

Does Love Overpower Defiance in the end? Visar Zhiti says, Yes

by

Rafaela Prifti/

At Michigan University Ann Arbor “Lets Save the Poems” was a one-hour talk by Visar Zhiti, a celebrated Albanian author and prominent poet, also a survivor of imprisonment in communist Albania. The recipient of poetry’s grand prize of 2022 “Le Grand Prix De Poésie” presented an insightful exploration of the quest for freedom that was well incorporated and weaved into the Albanian Literature of Exile coursework, created and taught by Dr. Lisandri Kola since 2019 in Language Science Arts at the Department of Slavic Languages in the prestigious two-hundred-some-year old research university in the Midwest. Dr. Kola says that “Visar Zhiti is the first guest speaker he has invited to the class.” At a quick glance of the poet and his works one could understand why. In literature, Zhiti embodies a rarity that could be hard to find in the category of rarities. He is simultaneously both unique and representative of the spirit of resistance from inside out. Visar Zhiti was condemned and thrown in prison for over a decade in communist Albania for his free thinking! In this respect, his story resembles many imprisoned poets and writers of countries behind the iron curtain. In a relentless search to be free, poetry became his form of self expression that cannot be bound. On the one hand, Visar Zhiti is one of them. His books have elevated to prominence the body of work created at or stemming from within prison walls by those who were condemned by the regime not to be seen, not to be heard and particularly not be allowed to share the “free thinking” with the fellow men! In what are effectively acts of defiance towards the oppression, his manuscripts were smuggled out of prisons as did other fellow poets who suffered similar punishments by the regimes in East Europe. On the other hand, there is only one of him. The Albanian poet saved the poems against all odds and, in the end, overcame defiance with love. Visar Zhiti stands out even in his story of persecution given the minute number of poets from the Eastern European block that got the poems out of prison through memorization, as he did. Because of their visibility in society and ability to shape public opinion, prominent literary figures were among the first targets of Communist repression, torture and incarceration,” writes the publisher of “The Walls Behind the Curtain – East European prison literature, 1945-1990” by Harold Segel, professor emeritus at Columbia University. Precious few publications are available in English on the work of imprisoned writers by countries of the Soviet bloc “who wrote during or after their captivity under communism” notes the publisher pointing at “Authors such as Alexandr Solzhenitsyn (that) famously documented the experience of internement in Soviet gulags.” Visar Zhiti is featured along remarkable novelists, poets, writers such as Vaclav Havel, Eva Kanturkova, Adam Michnik, Milan Šimečka, Paul Goma, Tibor Dery and more.

Rea Hajredini, a sophomore student, who participated at Friday’s event said that “the Albanian writer and poet Visar Zhiti spoke of his experiences in prison under the Albanian communist regime and how writing gifted him with determination and a willingness to persevere.”

Although Zhiti speaks of his own manuscripts by drawing from personal experience, the resounding message of defiance across the communist block at the time is heard clearly at Ann Arbor’s auditorium. “His work is recognized as a symbol of literary resistance against communism in Eastern European countries. In this context, he is as much East European as he is an Albanian poet,” says Prof. Kola, adding that he “is very pleased with the whole event, Zhiti’s lecture and the follow-up session that it prompted in the class.” Dr. Kola, who is also a published poet, has collaborated with Zhiti in a recent project that dwells deeper into the political culture and the key questions that the present literature grapples with in Pyetja Nr. 19 Tirana, Onufri, 120pp (Question Nr. 19) Although inviting guest speakers to his class is not “an established practice,” Lisandri Kola points out that the class benefited measurably from “Zhiti’s presentation (that) brought into focus his own prison manuscripts, through valuable archival materials, rare footage, translated poems as well as some original works.”

Indeed the student audience responded to the message of the poetic journey reinforced by the visual presentation and powerful delivery. Reflecting on the talk, Rea says that “it was truly inspiring to listen to Visar Zhiti speak of his efforts in writing poetry during his time in prison and to hear the emotion and passion in his voice as he shared the traumatic experiences of his past. It was intriguing to hear him speak about the challenges and hardships he faced in prison, but it was even more inspiring to hear that Zhiti was able to overcome this suffering through poetry. I found it very fascinating how he was able to create poetry in his mind during times when he had no access to paper nor writing tools.”

One of the most impactful images for students was the poet’s smuggling the poems out of prison, hidden in articles of clothing at the visitation times with his family. “Later on, Zhiti secretly wrote poetry and hid the papers in clothing and inside the straw mattress of beds. During visitations with his family, he would quickly pass his writing to his family for safekeeping, which proved that prison literature was able to escape even the fierce and brutal censorship of the prisons under the reign of communism,” comments the Ann Arbor sophomore.

While rooted in Albania’s past, similar to East European countries, ruled by a ruthless communist regime for half a century, Zhiti’s writing are in essence about humanity. As such, the Chicago based poet speaks directly to the audience regardless of their countries of origin or ethnicity. I asked Dr. Kola to tell me how students who are in their early 20s in a different time and space approach such themes. Dr. Kola acknowledges that “Although there are students in his class who have non-Albanian nationalities and come from different backgrounds, they are quite interested in the Albanian Literature of Exile course that encompasses the communist era 1944-1991. Also, each year, there are Albanian American students who are keen on the academic pursuit of the arts under totalitarianism and the diaspora literature.”

As for Rea Hajredini, who is of Albanian descent, Friday’s presentation by the guest speaker broadens our perspective on the subject of communism while elevating our understanding of one another. “I greatly enjoyed this event and was captivated by Zhiti’s experiences because I think that learning about the experiences of others allows us to become more aware and perceptual on the nature of communism and human experience, giving us the chance to empathize with others and learn from the past,” Rea notes. In terms of the biggest takeaway, she says is the power of love. The call To Save the Poems – the title of the talk – is the poetic and personal journey that starts within prison walls as an act of defiance in the face of extreme deprivation, and ends up overpowering darkness with light. “One of the greatest messages of Visar Zhiti’s presentation was when he remarked: “Let us remember that the most beautiful poem in the world is that of Love.”

Photo Credit: ArTTon: Visar Zhiti talk Lets save the poems Michigan University Ann Arbor, April 14, 2023

Pyetja Nr. 19 – Bisede per doreshkrimet e fshehta te burgut, Zhiti Visar, Kola Tirana, Onufri, 2022, 120pp

The Walls behind the Curtain : East European prison Literature, 1945-1990 Segel, Harold B., author; Pittsburgh : University of Pittsburgh Press 2012