Nga diplomacia e diasporës dhe vizioni kombëtar i Fan Nolit te mbështetja e presidentëve amerikanë – një histori e organizimit, miqësisë dhe afirmimit ndërkombëtar të shtetit shqiptar.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Kur atdheu mbrohej edhe përtej oqeanit
Historia e shtetformimit shqiptar nuk mund të kuptohet plotësisht pa rolin e diasporës, veçanërisht të mërgatës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në kohën kur Shqipëria përballej me rrezikun e copëtimit territorial dhe me pasiguri të mëdha politike e diplomatike, shqiptarët e Amerikës u shndërruan në një faktor të rëndësishëm të organizimit kombëtar dhe të mbrojtjes së çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare.
Në këtë kapitull të historisë sonë spikasin Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, Fan Noli, Faik Konica dhe dy presidentë amerikanë, Woodrow Wilson e John F. Kennedy. Përmes veprimtarisë së tyre, në periudha të ndryshme historike, u ndërtua një lidhje e rëndësishme ndërmjet organizimit kombëtar shqiptar dhe mbështetjes politike amerikane.
Kjo histori dëshmon se pavarësia nuk është vetëm akti i shpalljes së një shteti. Ajo kërkon organizim kombëtar, institucione funksionale, diplomaci të aftë dhe aleanca ndërkombëtare. Për shqiptarët, beteja për shtetësi u zhvillua jo vetëm në trojet e tyre, por edhe në qendrat diplomatike të Evropës dhe në Uashington.
“Vatra” – diplomacia e diasporës në shërbim të shtetformimit
Më 28 prill 1912, në Boston të SHBA-së, u themelua Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, një nga organizatat më të rëndësishme të historisë politike dhe kombëtare shqiptare. Ajo lindi në një periudhë vendimtare, kur Perandoria Osmane po shpërbëhej, kryengritjet shqiptare po intensifikoheshin dhe aspirata për pavarësi po merrte formë konkrete.
Themelimi i “Vatrës” nuk ishte thjesht bashkimi i shoqërive të emigrantëve. Ishte një akt i vetëdijshëm i organizimit kombëtar përtej kufijve të atdheut. Patriotët shqiptarë kuptuan se, përballë interesave të fuqive të mëdha dhe pretendimeve territoriale të shteteve fqinje, dashuria për atdheun duhej të shndërrohej në veprim politik, publicistik dhe diplomatik.
Një instrument i rëndësishëm i këtij misioni ishte gazeta “Dielli”, e cila shërbeu si tribunë e mendimit kombëtar, e informimit dhe e ndërgjegjësimit politik. Përmes saj, padrejtësitë ndaj shqiptarëve, e drejta për pavarësi dhe rreziku i copëtimit territorial u bënë pjesë e debatit publik amerikan.
Gjatë Luftës së Parë Botërore, kur Shqipëria u përball me pushtime dhe pasiguri të rënda për ekzistencën e saj shtetërore, “Vatra” intensifikoi veprimtarinë. Organizoi mbledhje fondesh, zhvilloi kontakte politike, përhapi argumente historike dhe mbështeti përpjekjet për ruajtjen e pavarësisë.
Rëndësia e saj qëndron në shndërrimin e diasporës nga një bashkësi emigrantësh në një faktor të organizuar të veprimit kombëtar. “Vatra” dëshmoi se atdheu mund të mbrohet edhe përtej oqeanit, përmes dijes, organizimit, medias dhe diplomacisë.
Fan Noli dhe Faik Konica – mendja, fjala dhe vizioni i diplomacisë shqiptare
Në historinë e “Vatrës” dhe të Rilindjes Kombëtare, Fan Noli zë një vend të jashtëzakonshëm. Ai ishte klerik, intelektual, shkrimtar, përkthyes, politikan dhe diplomat, por mbi të gjitha një veprimtar që e kuptoi se çështja shqiptare duhej të fitonte mbështetje në qendrat ndërkombëtare të vendimmarrjes.
Noli kontribuoi në organizimin e jetës fetare shqiptare në Amerikë, në zhvillimin e arsimit dhe kulturës kombëtare, si dhe në krijimin e një hapësire të përbashkët të veprimit patriotik. Në vitin 1908 u shugurua prift dhe u bë një nga figurat themelore të Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë.
Kontributi i tij mori një dimension të veçantë diplomatik në vitet e Luftës së Parë Botërore. Në vitin 1918, Noli ishte ndër nënshkruesit e memorandumit të komunitetit shqiptaro-amerikan drejtuar presidentit Woodrow Wilson dhe sekretarit amerikan të Shtetit, Robert Lansing, për mbrojtjen e pavarësisë dhe të drejtave kombëtare të Shqipërisë.
Në këtë rrugëtim rol të rëndësishëm pati edhe Faik Konica, një nga mendjet më të ndritura të kulturës dhe publicistikës shqiptare. Përmes revistës “Albania”, ai kishte kontribuar në afirmimin e gjuhës, identitetit dhe historisë kombëtare shqiptare.
Noli dhe Konica, megjithëse kishin dallime në karakter dhe pikëpamje, u bashkuan rreth një ideali madhor: Shqipëria e lirë, e pavarur dhe e afirmuar ndërkombëtarisht.
Konica përfaqësonte kulturën dhe mendimin kritik, ndërsa Noli organizimin, oratorinë dhe veprimin politik. Bashkëpunimi i tyre dëshmon se interesat kombëtare kërkojnë bashkim përtej dallimeve individuale.
Woodrow Wilson – mbështetja amerikane në një moment vendimtar për Shqipërinë
Në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, presidenti i 28-të i SHBA-së, Woodrow Wilson, zë një vend të veçantë. Emri i tij lidhet me mbrojtjen e parimeve të rendit ndërkombëtar, të pavarësisë së popujve dhe të kundërshtimit të marrëveshjeve të fshehta që cenonin të ardhmen e tyre.
Më 8 janar 1918, Wilsoni paraqiti programin e njohur të Katërmbëdhjetë Pikave. Pika e njëmbëdhjetë trajtonte çështjet ballkanike dhe kërkonte garantimin e pavarësisë politike dhe integritetit territorial të shteteve të rajonit.
Një nga kërcënimet më serioze për Shqipërinë ishte Traktati i Fshehtë i Londrës i 26 prillit 1915, i cili parashikonte ndryshime territoriale në Ballkan dhe cenonte rëndë interesat shqiptare.
Qëndrimi i Wilsonit kundër zbatimit të marrëveshjeve të fshehta që binin ndesh me parimet e shpallura prej tij përbënte një mbështetje të rëndësishme për çështjen shqiptare.
Në Konferencën e Paqes në Paris, çështja shqiptare u bë pjesë e përballjes diplomatike ndërmjet fuqive të mëdha. Në këtë periudhë, mbështetja politike amerikane pati rëndësi të veçantë për mbrojtjen e ekzistencës së Shqipërisë si shtet i pavarur.
Më 28 korrik 2022, Departamenti Amerikan i Shtetit, në dokumentin kushtuar 100-vjetorit të marrëdhënieve SHBA–Shqipëri, vlerësoi shprehimisht mbështetjen e presidentit Wilson për një shtet të pavarur shqiptar gjatë Konferencës së Paqes në Paris.
Fan Noli dhe John F. Kennedy – nga miqësia politike te vazhdimësia e lidhjeve shqiptaro-amerikane
Një kapitull tjetër interesant i kësaj historie është lidhja ndërmjet Fan Nolit dhe presidentit të 35-të të Shteteve të Bashkuara, John F. Kennedy. Kjo lidhje e vendos veprimtarinë e Nolit në një dimension më të gjerë historik, duke dëshmuar se diplomacia shqiptare në Amerikë nuk u kufizua vetëm në periudhën e krijimit të shtetit shqiptar, por vazhdoi edhe në dekadat e mëvonshme.
Në vitin 1958, Fan Noli i drejtoi një letër senatorit të atëhershëm John F. Kennedy, në të cilën shprehte urimet dhe mbështetjen e tij për karrierën politike të tij. Ky komunikim dëshmon interesimin e Nolit për zhvillimet politike amerikane dhe rëndësinë që ai i kushtonte figurave që përfaqësonin vlerat demokratike dhe lirinë.
Kennedy, i cili në atë kohë përfaqësonte shtetin e Masaçusetsit në Senatin amerikan, kishte kontakte me komunitetet emigrante dhe me organizatat e tyre. Në këtë kontekst, komuniteti shqiptaro-amerikan dhe Federata “Vatra” përfaqësonin një traditë të konsoliduar të organizimit qytetar dhe patriotik.
Pas zgjedhjes së Kennedy-t president, në prill të vitit 1961, ai i dërgoi një mesazh Federatës “Vatra” me rastin e 50-vjetorit të themelimit të saj, duke vlerësuar kontributin e shqiptarëve të Amerikës në ruajtjen e idealeve demokratike.
Ky komunikim institucional kishte rëndësi të veçantë, sepse dëshmonte vazhdimësinë e lidhjeve ndërmjet institucioneve amerikane dhe organizimit kombëtar shqiptar në Amerikë.
Kontributi i Nolit në këtë marrëdhënie nuk duhet parë vetëm përmes një letre apo një komunikimi me një senator që më vonë u bë president. Rëndësia e tij qëndron në faktin se ai kishte ndërtuar, gjatë dekadave, një urë komunikimi ndërmjet shqiptarëve dhe institucioneve politike amerikane. Ai e kishte kuptuar se miqësia ndërmjet dy popujve duhet të mbështetet në marrëdhënie të qëndrueshme, në vlera demokratike dhe në përfaqësim të organizuar.
Prandaj, lidhja Noli–Kennedy mund të shihet si një simbol i vazhdimësisë së miqësisë shqiptaro-amerikane: nga beteja për njohjen dhe mbrojtjen e Shqipërisë në fillim të shekullit XX, te afirmimi i rolit të diasporës shqiptare në shoqërinë amerikane në mesin e atij shekulli.