s p – Page 13 – Dielli

LËVIZJA KOMBËTARE – NGA AUTONOMIA TE PAVARËSIA E SHQIPËRISË

January 13, 2026 by s p

Nga Jusuf BUXHOVI/

Studimi voluminoz i historianit Ethëm Çeku “Shqiptarët dhe Shqipëria 1908-1912” paraqet një kontribut të rëndësishëm të elaboratit sintetik të fazës së fundit të lëvizjes kombëtare në periudhën 1908-1912, kur ajo do të përmbyllet me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë, më 28 nëntor 1912 në Vlorë. Autori, që në fillim e shfaqë këtë pretendim në përputhje me qasjen analitike dhe kritike periudhës dinamike të historisë së shtet ndërtimit shqiptar, duke u përqendruar te aspektet fundamentale politike dhe diplomatike të këtij rrugëtimi; së pari të kërkesa për autonomi politike përbrenda Perandorisë Osmane, përmes marrëveshjes së Hasan Prishtinë në Shkup me gjeneralin me prejardhje shqiptare Ibrahim Pasha përmes katërmbëdhjetë pikëshit, që paraqet kornizën e asaj që nga shumë studiues meritore shihet edhe si “Shqipëri Osmane”, e cila do të kthehej në Shqipëri evropiane çastin që do të shpërbëhet Perandoria Osmane, siç ndodhi pas luftërave ballkanike në fund të vitit 1912; dhe së dyti të zhvillimeve që pasuan gjatë luftërave ballkanike (tetor-dhjetor 1912) kur hapësira shqiptare u pushtua brenda një kohe të shkurtër nga ushtritë serbe, malaziase dhe greke, zhvillime këto, që shënojnë evoluimin politik të kërkesës për barazi (nga Lidhja Shqiptarë e Prizrenit, Lidhja e Pejës e deri te katërmbëdhjetë pikëshi i Hasan Prishtinës në Shkup) tek ajo për shtet të pavarur, që do të nisë në Stamboll me aktivitetin e Ismail Qemalit për të vazhduar në Bukuresht dhe për t’u kurorëzuar me përkrahjen për pavarësi kombëtare nga diplomacia e Vjenës, gjatë takimit të Ismail Qemalit me Behrtholdin.

Kapërthimi i këtij zhvillimi katërvjeçar nëpër të cilën kaloi lëvizja kombëtare shqiptare, pamëdyshje se autorin e ka ballafaquar me disa sfida të rëndësishme politike, shoqërore dhe kulturore të lidhura drejtpërdrejt me Revolucionin Xhonturk të vitit 1908, dhe epilogun e tij në Ferizaj, me ç’rast kthimi i konstitucionalizmit dhe pranimi i konceptit xhonturk të reformimit të perandorisë, paraqet edhe evolucionin politik të lëvizjes kombëtare përbrenda këtij zhvillimi si dhe dinamikës politike, me ç’rast, shqiptarët, siç e thotë edhe N. Clayer (“Në fillimet e nacionalizmit shqiptar”), morën pjesë në revolucion si osmanë dhe si shqiptarë. Zbërthimi i këtij dualizmi, në planin politik dhe kulturor, është i një rëndësie të veçantë, meqë shpjegon suksesin, por edhe dështimin e mëvonshëm të revolucionit, siç shpjegon edhe pajtimet fillestare dhe mospajtimet midis tyre, që do të sjellin konfliktin midis shqiptarëve dhe Turqve të Rinj, që për pasojë do të kryengritjen shqiptare të viteve 1910-1912, pastaj krizën ballkanike, luftërat ballkanike dhe shpërbërjen e Perandorisë Osmane.

Mund të thuhet se Çeku ia ka dalë që, nga qëndrimet e deritanishme të historianëve shqiptarë – (të shumtën të ngarkuar nga diskursi ideologjik) apo të huaj – (që minimizojnë rolin e shqiptarëve në themelimin dhe kurorëzimin e revolucionit drejtpërdrejt në Kuvendin e Ferizajt dhe ultimatumin drejtuar Sulltanit për shpalljen e konstitucionalizmit në verën e vitit1908), t’ua krijojë një kornizë tematike këtyre proceseve, me ç’rast elaborohen shterueshëm ato që mund të merren përputhje dhe më vonë shpërputhje të shqiptarëve me xhonturqit, me dioptrinë objektive të raporteve politike, shoqërore dhe veçmas kulturore që, në njërën anë bashkuan shqiptarët me idenë e reformave xhonturke, siç ishin ato në fazën e parë, kur fillon jeta parlamentare dhe shqiptarët shfaqen si forcë politike në parlament me 32 deputetë, e ku shënohet një etablim i shqiptarizmit kulturor përmes hapjes së klubeve shqiptare, botimit të gazetave dhe të librave shqipe e deri te mbajtja e Kongresit të Alfabetit të Manastirit ku nacionalizmit shqiptar do t’i krijohet platforma politike përmes gjuhës, dhe në tjetrën anë, shfaqje së nacionalizmit turk si osmanizëm nën petkun e islamizmit, që pengonte reformat e premtuara dhe njëherësh kërkesat e shqiptarëve për autonomi përmes njohjes së kombësisë, i anatemonte si armiqësore!

Këtij zhvillimi tejet domethënës Çejku i kushton vëmendje analitike, gjithnjë duke perfillur edhe qëndrimet e deritanishëm, në dy kapituj: kreun e parë dhe kreun e dytë. Në kreun e parë: Shqiptarët dhe Xhonturqit në fund të viteve 1908-1909 tematikisht kemi përqemdrimin nga Revolucioni Xhonturk dhe çështja shqiptare, përmes dilemës – zgjidhje apo iluzion. Pra, ku zënë fill edhe ato që do të ngritën në përputhje dhe shpërputhje e deri te konfliktet me konceptet e osamanizmit që përjashtonte autonominë shqiptare përbrenda Perandorisë Osmane, siç ishte kërkuar në vazhdimësinë nga Lidhja Shqiptare dhe ngritur si çështje edhe nga themeluesit e shqiptarë të kësaj lëvizje (Ibrahim Temo dhe më vonë aktivistet e saj: Ismail Qemali dhe Hasan Prishtina). Te këto përputhje, pra sukseset politike dhe kulturore të shqiptarëve lidhen me Kongresin e Manastirit si fitore e shqiptarizmit politik dhe kulturor, pastaj vazhdojnë me Kongresi i Dibrës, Kongresin i Elbasanit, hapjen e Shkollës Normale e deri te Kongresi i dytë i Manastirit. Por, shqiptarizmi kulturor që për dividentë pashmangshëm kërkonte dhe autonominë politike, binte ndesh, në kundërshtimi të hapur, me osmanizmin xhonturk, gjë që hapi konfliktin me shqiptarët, pikërisht me ata që ishin motori politik dhe ushtarak i tyre.

Observimet e Çejkut në këto zhvillime janë sintetike nga burime të ndryshme dhe autorë të ndryshëm, mbi të cilat ndërtohet qëndrimi analitik komplementar nga shumë faktorë. Këtë rrugë autori i kapërcen duke ndjekur kronologjinë e ngjarjeve, dihominë e shqiptimit përmes impulseve kulturore (alfabetit, botimeve, shkollave) në raport me represionin e qeverisë xhonturke kundër këtij zhvillimi, që do të pasqyrohet me kryengritjet shqiptare të vitit 1910, ku përdorët forca ushtarake kundër tyre me fushata tepër të egra te drejtuara nga Shefqet Turgut Pasha, të cilat do të krijojnë probleme të mëdha në Vilajetin e Kosovës dhe atë të Shkodrës. Ata do të pasojnë me kryengritjet e vitit 1911, të cilat do të dalin me kërkesën për autonomi, e ku do të invoilvohen edhe faktorët tjerë ballkanike: Mali i Zi dhe Serbia, të cilat, për interesat e tyre, do të fillojnë instrumentalizmin e liderëve dhe feudalëve shqiptarë. Çeku i kushton vëmendje të duhur raporteve të kryengritësve shqiptarë me Malin e Zi si dhe përpjekjet e Cetinës që shqiptarët të shfrytëzohen për dobësimin e Perandorisë Osmane. Në këtë kontekst, hedhet dritë e duhur edhe te roli i Austro Hungarisë në kryengritjen shqiptare si dhe i Italisë, po ashtu, në përputhje me interesat e tyre, të cilat ndikuan edhe bifurkacionet politike në drejtim të Vjenës dhe Romës, me ndikim të instrumentalizimit të saj dhe të liderëve shqiptarë, shumë prej të cilëve edhe morën anë të caktuara.

Përmbyllja e kapitullit të pasuksesshëm të kryengritjeve 1910-1911 si dhe vështirësitë që dolën prej tyre, natyrisht se imponuan nevojën që kërkesat për autonomi të ridimensiononhen edhe me luftë politike, siç ishte dalja e deputetëve shqiptarë nga parlamenti Osman në janar të vitit 1912 dhe mbledhja e Taksimit në shkurt të vitit 1912 midis liderëve politikë I. Qemalit, H. Prishtinës, E. Toptanit, M. Libohova, Aziz Pashë Vrioni dhe Syrja bej Vlora me ç’rast u mor vendimi për kryengritje të armatosur që do të fillojë në Kosovë dhe do të përhapet edhe në vilajetet tjera, paraqesin aktin përfundimtar të konfliktit të shqiptarëve me xhonturqit, që do të përfundojë me fitoren shqiptare me marrëveshjen e Shkupit midis Hasan Prishtinës dhe Perandorisë Osmane, marrëveshje kjo që do të sjell ndryshime të mëdha politike në Stamboll (shpërbërja e parlamentit osman më 9 gusht, rënia e qeverisë xhonturke më 16 gusht dhe shfaqja e qeverisë kalimtare të Gazi Myftar Pashës), ndryshime këto që shënojnë preludin e luftërave ballkanike në tetor të atij viti midis aleancës ballkanike (Serbi, Mal i Zi, Greqi dhe Bullgari) kundër Perandorisë Osmane.

Në këtë zhvillim tejet dinamik, që solli ndryshime radikale pas humbjes ushtarake të Perandorisë Osmane ndaj forcave ballkanike, që për pasojë patën pushtimin e vilajeteve shqiptare nga Mali i Zi, Serbia dhe Greqia si dhe masakrën ndaj popullatës shqiptare, e që më 28 nëntor rezultoi me shpallen e Pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë, Çeku përqendrohet tek kryengritja e Kosovës, raportet ushtarake dhe politike në të, veçmas sukseset e kryengritjeve nga maji deri në gusht të atij vit kur shënohet edhe depërtimi i forcave kryengritëse në Shkup, më 18 gusht, por jo edhe çlirimi i Shkupit siç thuhet në “Historinë e Popullit Shqiptar”, botimi 1969 në Prishtinë, ngaqë çlirim do të thotë largimi i forcave pushtuese dhe vendosje e strukturave politike dhe ushtarake, gjë që kjo nuk kishte ndodhur asokohe. Këtë problematikë, autori e trajton me mjaft kompetencë në përputhje me dokumente meritore austro hungarezë, osmane, italiane, serbe, malaziase dhe të tjera, duke paraqitur edhe dobësitë e faktorit shqiptar gjatë bisedimeve të Shkupit, po edhe paraprakisht në disa momente, kur shfaqen kontradikta të hapura pro dhe kundër osmanëve, pro dhe kundër autonomisë po edhe pro dhe kundër pavarësisë së shpallur në Shkup, që do të paraqiste një dimension tjetër politik të çështjes shqiptare. Personalitet e njohura të lëvizjes, në masë të madhe zhvishen nga petku ideologjik, ai folklorik, duke u parë në raport me faktorët e kohës dhe rrethanat, ku bashkëpunimi i tyre me Serbinë dhe Malin e Zi nxjerr në pah vështirësitë e lëvizjes kombëtare në rrethanat e projekteve hegjemoniste serbe, malaziase dhe greke, që do të rezultojnë edhe me mbetjen e Kosovës dhe të Maqedonisë nën Serbi, dhe të pjesëve të Çamërisë nën Greqi.

Natyrisht se autori, në përputhje me konceptin që të kapërthehen ngjarjet 1908-1912, ndalet te luftërat ballkanike, tragjedia që sollën ato për ta përmbyllur çështjen me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912. Në këtë zhvillim vëmendje e madhe do t’i kushtohet misionit diplomatik të I. Qemalit në prak dhe gjatë shpalljes së pavarësisë.

Si përfundim mund të thuhet se vepra e E. Çekut “Shqiptarët dhe Shqipëria 1908-1912” si histori diplomatike e çështjes shqiptare, paraqet një kontribut të rëndësishëm historiografik. Botimi i këtij libri nga Universiteti i Prishtinës “Hasan Prishtina” sikur e liron paksa prej anatemës së anemisë së punës hulumtuese shkencore në fushën e historiografisë Institucionin tonë të rëndësishëm, veçmas të tejkalimit të dioptrisë ideologjike dhe asaj të diktatit të historiografisë së Beogradit në botimet e rralla të kësaj natyre.

-Ethëm Çeku: “Shqiptarët dhe Shqipëria 1908-1912”, botoi Universiteti i Prishtinës “Hasan Prishtina”, 2024. Faqe 968.

“VATRA” në Boston ju fton në “Albanian Boston Community Center” më 17 janar 2026

January 13, 2026 by s p

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “VATRA” në Boston, ju fton ju, së bashku me familjet dhe miqtë tuaj, të bashkohemi për të festuar me ne 2-vjetorin e ringritjes së VATRËS, dega në Boston.

Data: E shtunë, 17 janar 2026

Ora: 6:00 pasdite

Vendndodhja: Albanian Boston Community Center

Adresa: 39 Bow Street, Beverly, MA (kati i dytë)

Në frymën e unitetit kombëtar, dashurisë për atdheun dhe ruajtjes së identitetit shqiptar, ju ftojmë në këtë mbrëmje që do të jetë një moment reflektimi. Ku do të ketë vlerësime për individët dhe bashkëpunëtorët që kontribuuan me përkushtim gjatë vitit që lamë pas, si dhe një atmosferë të ngrohtë vëllazërore, ashtu siç e ka trashëgimia e VATRËS ndër breza.

Mezi presim t’ju shohim të gjithëve për ta festuar këtë përvjetor të gëzuar, krenar dhe të bashkuar.

Ushqimi do të ofrohet nga bizneset shqiptare, si shenjë solidariteti dhe mbështetjeje për komunitetin tonë.

Me respekt,

Kryesia e Federates Pan-Shqiptare e Amerikës “VATRA” dega në Boston

NGA NJË KOLONI DE FACTO NË NJË KOLONI DE JURE

January 12, 2026 by s p

Kjo përmbajtje (artikull) është prodhuar nga K2.0, ku edhe është botuar fillimisht. Ribotimi këtu është bërë me lejen e K2.0. (https://kosovotwopointzero.com/sq//nga-nje-koloni-de-facto-ne-nje-koloni-de-jure)

Rikonfirmimi i të drejtës së Kosovës për vetëvendosje dhe pavarësi

Fatmir Zajmi|15.12.2025

Pas aneksimit të Kosovës nga Serbia në vitin 1912 dhe përfshirjes të mëvonshme pa vullnetin e saj në shtetet pasuese të Jugosllavisë, shumica shqiptare e Kosovës përjetoi shtypje sistematike politike, shkelje në masë të madhe të të drejtave të njeriut, politika aparteidi, praktika të kolonizimit dhe shfrytëzim ekonomik. Megjithëse Kosova funksionoi gjatë pjesës më të madhe të shekullit të kaluar si koloni de facto e Serbisë, ajo kurrë nuk u njoh si e tillë për shkak të interesave gjeopolitike dhe koncepteve të vjetruara të së drejtës ndërkombëtare, veçanërisht doktrinës “Blue Water” të Kombeve të Bashkuara (OKB) të vitit 1952, që i përkufizonte kolonitë si territore detare të ndara me ujëra detare nga administruesit e tyre.

Kjo kornizë ligjore u vendos pas Luftës së Dytë Botërore, kur u themelua OKB me qëllim parandalimin e konflikteve botërore dhe ruajtjen e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare. E ratifikuar më 24 tetor 1945, karta e OKB garanton vetëvendosjen, të drejtat e njeriut dhe liritë themelore për të gjithë. Që nga themelimi, kjo kartë ka mundësuar pavarësinë e 80 vendeve që më herët kanë qenë koloni. Kjo arriti kulmin në mesin e shekullit XX, kur një valë dekolonizimi përshkoi Jugun Global, duke rezultuar në krijimin e shteteve të reja anëtare të OKB.

Në historinë e dekolonizimit të organizatës, doktrina “Blue Water” ishte një përcaktim i hershëm i miratuar me Rezolutën 637 të OKB. Korniza ligjore e kufizuar e kësaj rezolute nuk arriti t’i adresonte rastet e kolonializmit të brendshëm, në situata ku grupet etnike ose kombëtare dominuese brenda vendeve imponojnë sundim të huaj mbi komunitetet e tjera brenda kufijve shtetërorë, duke i nënshtruar dhe shfrytëzuar tokat e pushtuara si prona koloniale.

Si rezultat, komuniteti ndërkombëtar shpërfilli statusin kolonial të Kosovës, madje edhe gjatë valës së dekolonizimit në mesin e shekullit XX. Këtë qëndrim vazhdon ta mbajë edhe sot, tetë dekada më vonë, pavarësisht avancimeve në të drejtën ndërkombëtare që e përkufizojnë kolonializmin jo vetëm për nga aspekti gjeografik, por edhe nga dominimi, nënshtrimi dhe mohim i parimit të vetëvendosjes.

Ndërkohë, Serbia vazhdon të shpërfaq pretendime mbi Kosovën, pavarësisht mizorive të fundit që kreu në vitet 1998-1999, të cilat rezultuan në vrasje masive, shtypje sistematike dhe shpërnguljen e afërsisht një milion shqiptarëve të Kosovës. Shpallja e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008 konfirmoi të drejtën e saj për vetëvendosje. Megjithatë, pas pothuajse 16 vitesh, Kosova dhe Serbia ende priten t’i “normalizojnë” marrëdhëniet në kuadër të dialogut të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian (BE), një proces i karakterizuar me mangësi, që për momentin ka ngecur dhe shmang adresimin e shkakut rrënjësor të konfliktit: të kaluarën koloniale të Serbisë dhe refuzimin e saj të vazhdueshëm për ta njohur sovranitetin e Kosovës.

Të kuptuarit e rastit të Kosovës përmes prizmit të çlirimit anti-kolonial dhe zhvillimeve në të drejtën ndërkombëtare mund të lejojë që e drejta e saj për vetëvendosje të marrë peshë ndryshe juridike dhe normative. Nëse Kosova do të njihej si koloni e mëparshme, pretendimet e vazhdueshme të Serbisë për të drejta historike dhe territoriale, veçanërisht miti kombëtar serb se Kosova përfaqëson “djepin e identitetit serb”, do të dobësoheshin.

Ky rivlerësim do ta fuqizonte pozicionin ligjor dhe moral të Kosovës në dialogun me Serbinë dhe do të ofronte një bazë më të fortë për të kërkuar njohje më të zgjeruar ndërkombëtare, përfshirë anëtarësimin në OKB. Për më tepër, ky ndryshim mund të ushtrojë presion mbi bashkësinë ndërkombëtare që të merret me kundërthëniet në zbatimin e parimeve të dekolonizimit.

Doktrina “Blue Water”: Një standard kolonial i mangët

Sundimi i Serbisë mbi Kosovën kishte të gjitha shenjat dalluese të dominimit kolonial: shtypje të dhunshme, sundim i huaj, shfrytëzim ekonomik, kolonializëm i vendasve dhe inxhinieri demografike. Por, për shkak se Kosova nuk ishte territor ujor, ajo nuk u njoh kurrë si e tillë sipas kornizës së hershme të dekolonizimit të OKB, të formësuar nga doktrina “Blue Water”. Sipas kësaj pikëpamje të ngushtë, Kosova nuk mund t’i shtohej listës së Territoreve Jo-Vetëqeverisëse sipas Rezolutës 1541 të OKB dhe, si pasojë, ajo mbeti jashtë procesit të dekolonizimit të OKB.

Territori Jo-Vetëqeverisës

Rezoluta 1541 e OKB, e miratuar më 15 dhjetor 1960, e përkufizon një Territor Jo-Vetëqeverisës si territor popullsia e të cilit ende nuk ka arritur vetëqeverisjen e plotë dhe mbetet nën administrimin e një pushteti të jashtëm. Rezoluta identifikon format e kontrollit që kufizojnë autonominë politike ose ekonomike, duke rikonfirmuar të drejtën e patjetërsueshme të të gjithë popujve për vetëvendosje. Më e rëndësishmja, ajo ofron bazën ligjore për përpjekjet e dekolonizimit. Aktualisht, 17 territore mbeten në listën e Territoreve Jo-Vetëqeverisëse të OKB, përfshirë: Samoa Amerikane, Anguilla, Bermuda, Ishujt e Virgjër Britanikë, Ishujt Cayman, Ishujt Falkland (Malvinas), Gjibraltari, Guam, Montserrat, Kaledonia e Re, Pitcairn, Shën Helena, Tokelau, Ishujt Turks dhe Caicos, Ishujt e Virgjër të Shteteve të Bashkuara, Polinezia Franceze dhe Sahara Perëndimore.

Debatet që paraprinin doktrinën “Blue Water” ishin qenësore për përcaktimin e kufijve gjeografikë të dekolonizimit. Para miratimit të saj në vitin 1952, një pikë kyçe e kontestimit kishte lindur nga propozimi i Belgjikës për ta zgjatur të drejtën për vetëvendosje edhe për “popujt e kolonizuar brenda vendit” dhe grupet etnike brenda shteteve sovrane fqinje. Shtetet anëtare të fuqishme, me popullsi të konsiderueshme indigjene ose minoritare, e kundërshtuan këtë zgjerim, nga frika se kjo do ta legjitimonte ndarjen dhe do të kërcënonte integritetin e tyre territorial.

Si përgjigje, doktrina “Blue Water,” e njohur edhe si “Salt Water Thesis,” u shfaq si instrument strategjik ligjor dhe politik brenda OKB, duke pohuar në terme të ngushta se vetëm territoret e ndara nga shteti administrator me “ujë të kaltër”, (p.sh. një oqean), mund t’i plotësoni kushtet si Territore Jo-Vetëqeverisëse, të cilat kishin të drejtë për dekolonizim. Ky kriter bregdetar, që mbizotëroi në vitet ‘50-a dhe ‘60-a, bëri që format e dominimit kolonial të vazhdueshëm ose të brendshëm të shpëfilleshin në mënyrë efektive nga kontrolli ndërkombëtar, duke siguruar që nënshtrimi i grupeve kombëtare dhe minoriteteve racore brenda shteteve sovrane të mbetej jashtë kornizës formale të dekolonizimit të OKB.

Që nga miratimi i doktrinës “Blue Water”, koncepti i vetëvendosjes dhe dekolonizimit në të drejtën ndërkombëtare ka pësuar zhvillime të rëndësishme. Në vitin 1970, Rezoluta 2625 e OKB bëri një hap të konsiderueshëm përtej këtij përkufizimi të ngushtë, duke rikonfirmuar të drejtën dhe parimin e vetëvendosjes në kontekstin e dekolonizimit. Ndryshe nga kriteri bregdetar që i parapriu, Rezoluta 2625 i jep përparësi nënshtrimit para gjeografisë, duke e karakterizuar kolonizimin bazuar në mungesën e vetëqeverisjes, rrjedhimisht duke njohur forma dominimi që nuk përshtateshin me modelin “detar”.

Pak pas kalimit të kësaj rezolute, përvoja e Namibisë me administrimin nga Afrika e Jugut e rrënoi më tej doktrinën “Blue Water”. Në vitin 1969, pas refuzimit të Afrikës së Jugut për të hequr dorë nga mandati i saj i Lidhjes së Kombeve mbi atë që atëherë njihej si Afrika Jugperëndimore (Namibia), OKB deklaroi se okupimi i saj i vazhdueshëm ishte i paligjshëm. Opinioni Këshillues historik për Namibinë i vitit 1971 i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (GJND) konfirmoi se prania e Afrikës së Jugut në Namibinë fqinje shkelte të drejtën ndërkombëtare, duke mundësuar parimin e vetëvendosjes edhe në situata të dominimit kolonial të brendshëm ose fqinj. Në thelb, Afrika e Jugut kishte argumentuar se Namibia nuk ishte koloni, por një territor i brendshëm i integruar në rendin e saj ligjor, një argument që historikisht ishte shtyrë para nga Serbia lidhur me Kosovën.

Thomas Grant, ekspert britanik në fushën e njohjes së shtetësisë dhe të drejtën e territoreve ka argumentuar se në mungesë të doktrinës “Blue Water”, Kosova do të ishte kualifikuar si Territor Jo-Vetëqeverisës.

Rastet e Timorit Lindor dhe Saharës Perëndimore dëshmojnë më tej avancimin e të drejtës ndërkombëtare përtej doktrinës “Blue Water”, e cila tradicionalisht barazonte kontrollin efektiv me sovranitetin. Për shembull, okupimi i Timorit Lindor nga Indonezia pas tërheqjes së Portugalisë në vitin 1975 nuk u njoh kurrë nga OKB, e cila konfirmoi statusin e territorit si Territor Jo-Vetëqeverisës dhe theksoi të drejtën e popullit timorez për vetëvendosje sipas Rezolutës 2625 të Asamblesë së Përgjithshme të OKB. Pavarësia e mëvonshme e Timorit Lindor në vitin 2002 ilustron përparësinë juridike të vetëvendosjes para kontrollit thjesht administrativ ose të detyruar. Ngjashëm, Sahara Perëndimore mbetet nën administrimin e Marokut fqinj pa pëlqimin e popullit saharian. Si OKB, ashtu edhe GJND kanë rikonfirmuar se në këtë rast sovraniteti nuk mund të pretendohen vetëm përmes okupimit, duke renditur Saharan Perëndimore si Territor Jo-Vetëqeverisës.

Vendimet e mëvonshme të GJND gjithashtu kanë zgjeruar konceptin e vetëvendosjes përtej doktrinës “Blue Water”. Një shembull është Opinioni Këshillues lidhur me Murin në territorin e okupuar palestinez, i cili konstatoi se ndërtimi i murit ndarës nga Izraeli në territorin e okupuar palestinez shkelte të drejtën ndërkombëtare, të drejtën e vetëvendosjes së popullit palestinez, të drejtën humanitare ndërkombëtare dhe të drejtat e njeriut, dhe shtetet ishin të detyruara të mos e njohin apo ta mbështesin këtë situatë të paligjshme.

Këto zhvillime konfirmojnë se kolonializmi nuk përcaktohet më nga distanca gjeografike, por nga dominimi politik, shfrytëzimi ekonomik dhe mohimi i vetëvendosjes. Juristët bashkëkohorë, si Thomas Grant, ekspert britanik që trajton fushën e njohjes të drejtes dhe statusit ligjor të territoreve sipas Kartës së OKB, kornizën e dekolonizimit dhe mënyrën se si territoret jo detare mund të kualifikohen si Territore Jo-Vetëqeverisëse – kanë argumentuar se në mungesë të doktrinës “Blue Water”, Kosova do të ishte kualifikuar si Territor Jo-Vetëqeverisës (një koloni) sipas Rezolutës 1541 të OKB, duke forcuar më tej argumentin se pavarësia e Kosovës bazohet në të drejtën për vetëvendosje si mjet riparues (remedial self-determination).

Praktika e OKB që ndjek doktrinën “Blue Water”, argumentet juridike rreth kolonializmit të brendshëm dhe ndryshimet globale në diskursin e dekolonizimit e pozicionojnë Kosovën si pjesë e një argumenti më të gjerë juridiko-historik, duke sugjeruar se përpjekja e Kosovës për pavarësi është në përputhje me kornizën në zhvillim të dekolonizimit të OKB.

Realpolitika dhe e drejta ndërkombëtare: një standard i dyfishtë

Gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912–1913), aneksimi i njëanshëm i Kosovës nga Serbia u përcoll me dhunë në shkallë të gjerë. Forcat serbe zhvilluan sulme sistematike kundër popullsisë shqiptare dhe myslimane në përgjithësi, në përpjekje për ta ndryshuar përbërjen demografike të rajonit, siç u dokumentua në atë kohë nga Leon Trotsky dhe më pas nga Raporti i Fondacionit “Carnegie” në vitin 1914. Kosta Novaković, një politikan socialist serb, dëshmoi gjithashtu për kolonizimin e dhunshëm dhe serbizimin e Kosovës, pasi e kishte parë vetë sa kishte qenë ushtar i korpusit serb gjatë një ekspedite ushtarake në Luftën e Parë Ballkanike. Sipas raporteve të tij, 120.000 shqiptarë u vranë në vitet 1912–1913, ndërsa qindra fshatra u bombarduan dhe u dogjën.

Pas Luftërave Ballkanike të viteve 1912–1913, të cilat i dhanë fund sundimit osman në Ballkan, doli në pah njohja selektive nga bashkësia ndërkombëtare e historive koloniale. Nën petkun e të ashtuquajturit “mision qytetërues”, Kosova u aneksua nga Serbia pa pëlqimin e shumicës së saj shqiptare. Fuqitë e Mëdha – Britania e Madhe, Franca, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia dhe Italia – e konfirmuan pretendimin e Serbisë në Konferencën e Londrës të viteve 1912–1913 pas këtyre ngjarjeve.

REFUGJATË MYSLIMANË SHQIPTARË NGA AFËRSIA E GJAKOVËS NË SHKODËR, VITI 1913. FOTOGRAFIA: FRANZ NOPCSA

LUFTËTARË TË ROBËRUAR SHQIPTARË DUKE PARAKALUAR RRUGËVE TË BEOGRADIT GJATË LUFTËRAVE BALLKANIKE NË MARS TË VITIT 1913

KONFERENCA E LONDRËS 1912-13

1 / 3

Konferenca njohu një shtet shqiptar më të vogël (brenda kufijve të tij të sotëm), duke i dhënë vendeve fqinje gati gjysmën e territorit që pretendonte, përfshirë edhe Kosovën. Kjo marrëveshje pasqyroi realpolitikën e fuqive të mëdha, duke vendosur sundim kolonial mbi 40 për qind të popullsisë shqiptare, e cila mbeti jashtë shtetit të Shqipërisë. Ajo vendosi nën kontrollin e Serbisë edhe Vilajetin e Kosovës me shumicë shqiptare, që më parë ishte rajon i administruar nga Perandoria Osmane.

Në vitet që çuan në Luftën e Parë Botërore, filluan masat për të krijuar vendbanime koloniale serbe në Kosovë. “Dekreti mbi vendbanimet e zonave të sapoçliruara” u miratua në shkurt të vitit 1914, duke nxitur shpërnguljen e familjeve serbe në rajonet e sapo aneksuara, përmes premtimeve për ndarjen e konsiderueshme të tokës, përjashtimeve nga tatimet dhe transportit hekurudhor falas. Qeveria madje u përpoq të tërhiqte emigrantë serbë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës (SHBA) që të ktheheshin dhe të merrnin pjesë në kolonizimin e Kosovës.

Gjatë viteve 1920 dhe 1930, Serbia vazhdoi të miratonte politika koloniale të sekuestrimit të tokës dhe inxhinierisë demografike në Kosovë. Në vitin 1937, Vaso Čubrilović, studiues serb që më vonë do të bëhej ministër i qeverisë në Jugosllavinë e pas Luftës së Dytë Botërore, paraqiti një memorandum zyrtar, “Dëbimi i shqiptarëve“, i cili argumentonte se dëbimi sistematik etnik dhe dëbimi masiv i shqiptarëve nga Kosova ishte masë strategjike e interesit kombëtar serb. Kosova mbeti nën regjimet e njëpasnjëshme jugosllave gjatë gjithë epokës së pas Luftës së Dytë Botërore, duke ilustruar se si prioritetet diplomatike dhe gjeopolitike e lanë në hije nënshtrimin kolonial që po ndodhte brenda Evropës.

Në mesin e shekullit XX, teksa vala e dekolonizimit në të gjithë Azinë dhe Afrikën çoi në pavarësinë e 50 territoreve, statusi kolonial i Kosovës u shpërfill në mënyrë të vazhdueshme nën pretekstin se territoret pranë shtetit kolonizues ishin pjesë integrale e shtetit kolonizues. Bashkësia ndërkombëtare në masë të madhe e njohu përfshirjen e Kosovës në Serbi dhe më vonë në Jugosllavi, por kjo njohje nuk i jepte legjitimitet demokratik, sepse regjimet e njëpasnjëshme e mbajtën kontrollin përmes mjeteve autoritare. Siç vëren Robert Elsie, një studiues i njohur i historisë së Shqipërisë, “Pretendimet e zhurmshme që buronin nga Beogradi se Kosova ishte ‘pjesë e Serbisë’ nuk dallonin nga protestat në Francë në vitet e ‘50-a se Algjeria nuk ishte koloni, por ‘pjesë e Francës’. Në asnjë rast dhe asnjëherë nuk u konsultua populli i territorit në fjalë“.

Përjashtimi i Kosovës nga përpjekjet globale të dekolonizimit nuk nënkuptonte se nënshtrimi i saj nuk ekzistonte; thjesht u përshtat me strukturat e reja politike. Pas Luftës së Dytë Botërore, Mbretëria e Jugosllavisë u shndërrua në Republikën Popullore Federative dhe më vonë, në vitin 1964, në Republikën Socialiste Federative të Jugosllavisë. Kjo periudhë shënoi promovimin e një sistemi më të hapur dhe federal, që përkonte me miratimin e Rezolutës 2625 të OKB, si dhe me momentumin më të gjerë gjeopolitik dhe ideologjik të dekolonizimit të nxitur nga Lëvizja e të Paangazhuarve (NAM), ku Jugosllavia, nën udhëheqjen e Presidentit Tito, ishte anëtare themeluese.

Lëvizja e Paangazhuarve

Lëvizja e Paangazhuarve (NAM), e themeluar nga shtetet që dilnin nga dominimi kolonial, luajti rol vendimtar në formësimin e agjendës së dekolonizimit të Kombeve të Bashkuara gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Ky angazhim u përkthye në një bllok votues të fuqishëm dhe të bashkuar brenda Asamblesë së Përgjithshme të OKB që dënoi pa hezitim kolonializmin, imperializmin dhe neokolonializmin në të gjitha manifestimet e tyre, si dhe dha mbështetje të vazhdueshme për lëvizjet kombëtare për pavarësi. Avokimi kolektiv i NAM përshpejtoi zbatimin e Rezolutës 1514 (XV), Deklaratës mbi Dhënien e Pavarësisë Vendeve dhe Popujve Kolonialë, duke e përkufizuar vetëvendosjen si normë jus cogens (ligj detyrues), duke krijuar kështu mjedisin gjeopolitik dhe ligjor për t’i fuqizuar entitetet territoriale, madje edhe ato brenda strukturave të ndërlikuara federale, si shtetet themeluese të Jugosllavisë së Titos, për të kërkuar sovranitet dhe autonomi më të madhe.

Këto zhvillime globale i dhanë Kosovës tërthorazi një formë të kufizuar autonomie, e cila deri në vitin 1974 në Kushtetutën Jugosllave u njoh si krahinë autonome. Por ky status i ri nuk arriti ta njohë Kosovën si republikë të barabartë brenda federatës. E marginalizuar politikisht, Kosova mbeti në praktikë një Territor Jo-Vetëqeverisës brenda një rendi federal të dominuar nga serbët, e nënshtruar ndaj kontrollit të rreptë.

Ky status i pazgjidhur e la Kosovën në një pozitë të përhershme nënshtrimi, ku autonomia e saj varej tërësisht nga vullneti politik në ndryshim i Beogradit. Ndërsa Jugosllavia filloi të shpërbëhej në fund të viteve të ‘80-a, Serbia veproi shpejt për ta shfuqizuar autonominë e kufizuar të Kosovës, duke rivendosur kontroll të drejtpërdrejtë mbi burimet natyrore të Kosovës dhe duke shtypur jetën politike dhe kulturore. Gjatë viteve të ‘90-a, administrata serbe e Kosovës shfaqte shenja të qarta koloniale, të karakterizuara nga dëbimet masive nga puna të punëtorëve shqiptarë, shfrytëzim ekonomik, mbyllje të shkollave dhe mediave në gjuhën shqipe dhe një fushatë shtypjeje sistematike. Dhuna e mbështetur nga shteti u përshkallëzua në mizori të përhapura në masë të madhe – vrasje, shpërngulje me forcë dhe shkatërrim të fshatrave – duke kulmuar në luftën e viteve 1998-99, gjatë së cilës forcat serbe dëbuan pothuajse gjysmën e popullsisë së Kosovës dhe kryen vrasje masive që më vonë u dokumentuan në gjyqet për krime lufte. Gjatë kësaj lufte, mbi 13 mijë persona mbetën të vrarë apo të zhdukur.

Në këtë kontekst, rezistenca paqësore e viteve të ‘90-a, lufta e armatosur e shqiptarëve të Kosovës e viteve 1998-99 kundër shtypjes sistematike dhe e drejta e Kosovës për vetëvendosje përmes secesionit riparues (remedial secession) nga Federata Serbo-Jugosllave, ishin akte legjitime kundër një regjimi të paligjshëm dhe në përputhje me të drejtën ndërkombëtare, ashtu siç ishte edhe shpallja e mëvonshme e pavarësisë së Kosovës.

PROTESTA E STUDENTËVE NË PRISHTINË. FOTOGRAFIA ËSHTË MARRË NGA MIHANE SALIHU-BALA.

Megjithatë, pavarësia e Kosovës nuk u arrit përmes një procesi formal dekolonizimi. Në vend të kësaj, ishte fushata ushtarake e Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) në vitin 1999, e nisur për ta ndalur spastrimin etnik të Serbisë në Kosovë, që i dha fund sundimit serb dhe hapi rrugën për popullin e Kosovës që të vendoste për të ardhmen e vet.

Pavarësisht kësaj, lufta e Kosovës për çlirim kombëtar nga sundimi serbo-jugosllav ishte një përpjekje për t’u çliruar nga sundimi kolonial brenda strukturave të pabarabarta politike. Qoftë e interpretuar si secesion riparues jashtë kontekstit kolonial, si koloni që shkëputet e përbërë nga popuj nën sundim dhe pushtim të huaj, ose si hap drejt vetëvendosjes së jashtme brenda situatës koloniale, njohja e pavarësisë së Kosovës nuk paraqet asnjë kërcënim për stabilitetin e rendit ndërkombëtar. Përkundrazi, është minimi dhe mohimi i vazhdueshëm i sovranitetit të Kosovës nga Serbia dhe përpjekjet e përhershme serbe për të diskredituar dhe delegjitimuar shtetësinë e Kosovës që në të vërtetë minojnë sigurinë rajonale.

Sfidimi i refuzimit të pavarësisë së Kosovës në GJND

Pas nëntë vitesh, si protektorat ndërkombëtar në kuadër të Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë, UNMIK, Kosova shpalli pavarësinë në vitin 2008, pas një rundi negociatash të udhëhequra nga OKB, të kryesuara nga ish-Presidenti finlandez Martti Ahtisaari dhe koordinimit me anëtarët e bashkësisë ndërkombëtare. Brenda dy vitesh, 69 shtete e njohën Kosovën, pavarësisht përpjekjeve të vazhdueshme të Serbisë duke lobuar kundër shtetësisë së saj.

Më 15 gusht 2008, menjëherë pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, Serbia kërkoi një opinion këshillues nga GJND mbi ligjshmërinë e kësaj deklarate. Në këtë kontekst, doktrina “Blue Water” – historikisht e përdorur për ta kufizuar shkëputjen – u shfaq sërish si pikë juridike referimi. Pavarësisht përkufizimeve në zgjerim të OKB për kolonializmin, disa shtete në seancat dëgjimore të GJND argumentuan se e drejta për vetëvendosje vlen vetëm për kolonitë detare.

Në mungesë të narrativës koloniale, Serbia, e mbështetur nga Rusia, e paraqiti pavarësinë e Kosovës si shkëputje që shkelte integritetin territorial të Serbisë dhe si precedent të rrezikshëm që minon sovranitetin shtetëror dhe rendin ndërkombëtar. Ata gjetën terren të favorshëm tek vendet me qëndrime të ngjashme në GJND, të cilat u thirrën në mungesën e një narrative koloniale për ta kundërshtuar pavarësinë e Kosovës, duke theksuar se njohja e pavarësisë së Kosovës do t’i rrezikonte interesat e tyre të brendshme.

Spanja ishte një nga kundërshtaret më të zëshme të pavarësisë së Kosovës në GJND, duke këmbëngulur se e drejta ndërkombëtare nuk njeh të drejtën e shkëputjes së njëanshme për rajonet brenda shteteve të konsoliduara, përveç rasteve të sundimit kolonial ose pushtimit të huaj. Ajo argumentoi se situata e Kosovës nuk hynte në asnjërën nga këto kategori të kufizuara. Edhe Rusia mbajti qëndrimin se e drejta ndërkombëtare e ndalon shkëputjen jashtë kornizës koloniale, duke paralajmëruar se një precedent i tillë mund të ishte destabilizues. Venezuela dhe Burundi përsëritën argumente të ngjashme, duke e kufizuar qartë të drejtën për vetëvendosje vetëm te kolonitë e kaluara dhe aktuale. Bjellorusia propozoi një interpretim më të ngushtë, sipas të cilit shkëputja është e mundur vetëm në kushte kolonizimi ose nën një shtypje të ashpër.

PUBLIKIMI I OPINIONIT KËSHILLUES TË GJND PËR KOSOVËN MË 22 KORRIK 2010.

Shtetet që mbështetën deklaratën e pavarësisë së Kosovës në GJND i përqendruan argumentet e tyre rreth tri arsyetimeve kryesore ligjore. Shqipëria, Mbretëria e Bashkuar, Norvegjia, Estonia dhe Polonia u bazuan shprehimisht në argumentin e vetëvendosjes riparues, duke pretenduar se shtypja e tejzgjatur dhe mohimi i vetëqeverisjes së brendshme në kuptim të mirëfilltë e bënë pavarësinë e njëanshme një mjet të domosdoshëm të fundit. Irlanda dhe Holanda patën qëndrime të përafërta me këtë, duke theksuar deficitet e jashtëzakonshme humanitare dhe qeverisëse në Kosovë. Mbështetësit e mbetur, Shtetet e Bashkuara, Franca, Gjermania, Danimarka, Austria, Sllovenia, Zvicra, Japonia, Republika Çeke, Finlanda, Luksemburgu, Letonia, Maldivet dhe Sierra Leone theksuan argumente alternative: disa e vunë theksin te fakti se e drejta e përgjithshme ndërkombëtare nuk përmban asnjë ndalim për shpalljet e pavarësisë, të tjerë e karakterizuan Kosovën si rast sui generis që rrjedh nga administrimi i gjatë i OKB sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit.

Në vitin 2010, GJND dha opinionin këshillues, duke deklaruar se shpallja e njëanshme e pavarësisë së Kosovës nuk shkelte të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare. Gjithashtu, ajo konstatoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk shkelte Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit, e cila themeloi Misionin e Kombeve të Bashkuara në Kosovë, UNMIK, pas vitit 1999, pasi kjo rezolutë nuk e kishte përcaktuar statusin përfundimtar të Kosovës; dhe Këshilli i Sigurimit nuk e kishte rezervuar për vete marrjen e një vendimi të tillë. Në kohën e seancave dëgjimore të GJND në dhjetor 2009, rreth 69 shtete e kishin njohur pavarësinë e Kosovës; dhe ky numër vazhdoi të rritet pas mbajtjes së seancave.

Edhe pse mbështetësit e pavarësisë së Kosovës e kanë përshkruar rastin e saj si sui generis, veçantia e saj e vërtetë rrjedh nga e kaluara e saj koloniale, një aspekt që shpesh shpërfillet në diskursin ligjor dhe politik ndërkombëtar, siç ilustrohet në GJND, ku shtetet kundërshtuese u thirrën në përjashtimin e kontekstit kolonial kur refuzuan pavarësinë e Kosovës.

Pavarësisht këtij vendimi, vende si Spanja dhe Rusia ende vazhdojnë të mos e njohin Kosovën, duke u mbështetur në të njëjtat argumente. Shtatëmbëdhjetë vjet pas shpalljes së pavarësisë në vitin 2008 dhe pas njohjes nga 120 vende, Kosova vazhdon të përballet me legjitimitet të kontestuar dhe një proces të ngecur të normalizimit në dialogun e saj me Serbinë, ndërsa rruga e saj drejt anëtarësimit në OKB vazhdon të hasë në pengesa.

Ndërkohë, pretendimet koloniale të Serbisë kanë vazhduar edhe pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008 dhe pas konfirmimit të ligjshmërisë së saj nga GJND në vitin 2010. Beogradi vazhdon të mbajë struktura paralele në veriun me shumicë serbe, duke udhëhequr shkolla, spitale, administrata komunale, koordinim sigurie dhe financime të drejtpërdrejta, duke krijuar kështu një sistem alternativ që minon institucionet e Kosovës dhe njëkohësisht ushtron kontroll mbi jetën politike lokale përmes zgjedhjes, financimit dhe drejtimit të përfaqësuesve serbë. Përpjekjet e vazhdueshme të Serbisë për të ndarë veriun e Kosovës, ku jo rastësisht gjenden burime natyrore kyçe, përfshijnë krijimin e një asociacioni vetëqeverisës të komunave serbe dhe orkestrimin ose mundësimin e sulmeve të dhunshme terroriste – të tilla si ato në Banjskë në vitin 2023 dhe në kanalin Ibër-Lepencit në vitin 2024.

Pozicionimi i Kosovës brenda kësaj paradigme koloniale sugjeron që përpjekja e saj nuk është thjesht përpjekje për njohjen e shtetësisë së saj, por për njohjen e së kaluarës së saj koloniale dhe vendin e saj me të drejtë brenda procesit të papërfunduar global të dekolonizimit.

Marrë parasysh këtë, Kosova duhet të kthejë vëmendjen ndaj të kaluarës së saj koloniale, duke informuar Spanjën dhe shtetet që mbajnë qëndrime të njëjta se interpretimet e vjetruara të kolonializmit e shtrembëruan debatin në GJND. Shpallja e pavarësisë në vitin 2008 nuk ishte thjesht një shkëputje e njëanshme, por një veprim riparues i parimit të vetëvendosjes kundër dominimit kolonial, i ngjashëm me rastin e Namibisë nën sundimin e Afrikës së Jugut. Po të mos ishte zbatuar doktrina e “Blue Water”, Kosova do të ishte kualifikuar si Territor Jo-Vetëqeverisës, në praktikë një koloni sipas Rezolutës 1541 të OKB. Një klasifikim i tillë do ta vendoste Kosovën brenda kornizës së dekolonizimit të OKB, duke i njohur të drejtën për vetëvendosje të jashtme.

Pozicionimi i Kosovës brenda kësaj paradigme koloniale sugjeron që përpjekja e saj nuk është thjesht përpjekje për njohjen e shtetësisë së saj në përputhje me opinionin këshillues të GJND, por për njohjen e së kaluarës së saj koloniale dhe vendin e saj me të drejtë brenda procesit të papërfunduar global të dekolonizimit.

Kjo qasje nënvizon detyrimin moral për dekolonizim, duke forcuar pretendimet e Kosovës për sovranitet dhe duke hapur mundësi diplomatike përmes ndërtimit të solidaritetit me vendet postkoloniale. Një qasje e tillë do t’i mundësonte Kosovës të ndërtojë aleanca dhe të sigurojë mbështetje nga ish-koloni në Afrikë, Azi, Paqësor, Lindjen e Mesme dhe Amerikën Latine. Ajo po ashtu ofron bazë për të sfiduar qëndrimet e atyre shteteve që, në parim, historikisht kanë mbështetur procesin e dekolonizimit të OKB dhe pavarësinë e territoreve ish-koloniale, por janë bazuar në mungesën e një konteksti kolonial për ta kundërshtuar pavarësinë e Kosovës në GJND.

Ndërsa është pranuar ndër vite nga studiues, intelektualë, politikanë dhe diplomatë shqiptarë, serbë dhe ndërkombëtarë, e kaluara koloniale e Kosovës mori rëndësi të re pas raportimit në Këshill të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara më 8 shkurt 2024. Delegacioni i Kosovës e ngriti zyrtarisht çështjen e së kaluarës së saj koloniale gjatë seancës për Misionin e UNMIK, duke shënuar një moment të rëndësishëm në diskursin e politikës së jashtme dhe duke ofruar shpresë për një narrativë të re që më në fund do ta adresonte këtë trashëgimi.

Shteti i Kosovës aktualisht po mbledh prova dhe po përgatit një padi që këto ngjarje të njihen zyrtarisht si gjenocid përmes mekanizmave të përcaktuar të së drejtës ndërkombëtare. Në qershor të vitit 2019, Kuvendi i Kosovës miratoi një projekt-rezolutë që kërkon drejtësi për 186 masakrat e kryera nga ushtria jugosllave, policia serbe dhe forcat paramilitare gjatë luftës së viteve 1998–1999 në Kosovë. Aty gjithashtu bëhet thirrje për themelimin e një tribunali të ri për të ndjekur penalisht krimet kundër njerëzimit dhe gjenocidin ndaj shqiptarëve etnikë gjatë luftës.

Brenda këtij konteksti, përvoja e Kosovës me kolonializmin serb nuk është vetëm çështje e drejtësisë dhe vërtetësisë historike, por edhe një faktor kritik në formësimin e statusit të saj politik aktual dhe të trajektores së saj të ardhshme diplomatike. Njohja e së kaluarës koloniale të Kosovës është qenësore për diplomacinë strategjike. Ajo sfidon narrativat dominuese që mjegullojnë marrëdhëniet asimetrike të pushtetit mes Serbisë dhe Kosovës dhe argumenton për rëndësinë qendrore të kornizës koloniale në ripërcaktimin e termave të angazhimit në rajon.

Këto narrativa prej kohësh kanë shërbyer si mjete ideologjike për të legjitimuar kontrollin politik. Njohja e kësaj historie e nxjerr në pah se pretendimi i Serbisë mbi Kosovën është i motivuar nga logjika koloniale dhe jo i mbështetur në baza juridike apo morale. Përtej saktësisë historike, korniza koloniale ka pasoja të prekshme për negociatat në vijim dhe diplomacinë ndërkombëtare.

Një proces i qëndrueshëm dhe i njëmendtë i normalizimit mes Kosovës dhe Serbisë nuk mund të ndodhë pa e pranuar Serbia natyrën koloniale të udhëheqjes së saj të kaluar mbi Kosovën. Mohimi i vazhdueshëm shërben vetëm për t’i forcuar narrativat nacionaliste dhe klerike brenda shoqërisë serbe, të cilat, shpesh të përforcuara nga interesat gjeopolitike ruse, cenojnë stabilitetin rajonal dhe pengojnë pajtimin e vërtetë. Si rezultat, Serbisë duhet t’i kujtohet vazhdimisht amnezia e saj kolektive dhe trajtimin kolonial njëqindvjeçar ndaj Kosovës.

Çrrënjosja e mendësisë së thellë koloniale në Serbi është e domosdoshme jo vetëm për të mbrojtur sovranitetin e Kosovës, por edhe për ta parandaluar vazhdimin e padrejtësive historike. Ky kontekst kolonial duhet të ngrihet nga thirrjet retorike në një element qendror të përpjekjeve politike, juridike dhe diplomatike që synojnë ta zgjidhin këtë bllokadë. Trajtimi i këtij dimensioni në mënyrë të hapur dhe sistematike mund të kontribuojë në drejtimin e dialogut Kosovë–Serbi drejt një të ardhmeje të qëndrueshme, të bazuar në barazi, llogaridhënie dhe njohje të ndërsjellë.

Imazhi i ballinës: Atdhe Mulla

Qëndrimet dhe pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorit dhe nuk përfaqësojnë ose pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet e Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe Diasporës të Republikës së Kosovës.

Ky artikull botohet në bashkëpunim me Pro Peace. Përmbajtja është përgjegjësi vetëm e Kosovo 2.0.

ADEM DEMAÇI, JO THJESHT FIGURË E REZISTENCËS, POR KATEGORI KONCEPTUALE E SHTETFORMIMIT

January 12, 2026 by s p

Qëndresa e Adem Demaçit nuk ishte as spontane dhe as romantike. Ajo ishte rezultat i reflektimit politik dhe i një strategjie afatgjatë për ndërtimin e një subjekti moral kolektiv. Ndërhyrjet e tij në strukturën shoqërore, përfshirë kundërshtimin e dhunës tradicionale dhe të gjakmarrjes, nuk ishin akte periferike kulturore, por pjesë e një projekti më të gjerë: transformimi etik i shoqërisë si parakusht për ndërtimin e shtetit modern.

Nga Prof.dr Skender Asani

Proceset shtetformuese të Kosovës vazhdojnë të interpretohen në mënyrë të cunguar për aq kohë sa trajtohen kryesisht si produkte procedurale të së drejtës ndërkombëtare dhe si rezultate të menaxhimit të krizave rajonale nga aktorë të jashtëm. Një qasje e tillë, teknike dhe juridike, e redukton shtetin në objekt administrimi dhe e zhvendos vëmendjen nga burimi real i legjitimitetit të tij: rezistenca morale dhe politike që i parapriu institucionalizimit formal. Shtetësia e Kosovës nuk është derivat i dialogut, as funksion i ndërmjetësimit; ajo është rezultat i një procesi historik ku vullneti politik u artikulua në kushte represioni total dhe ku qëndrueshmëria morale u shndërrua në kapital politik.

Kosova nuk lindi si akt i papritur juridik. Ajo u ndërtua gradualisht në mendje, në qëndresë dhe në sakrificë, shumë kohë përpara se të merrte formë kushtetuese. Për këtë arsye, çdo tentativë për ta reduktuar shtetin në një konstrukt të përkohshëm gjeopolitik ose në produkt kompromisesh teknike përbën jo vetëm deformim historik, por edhe vetë-minim strategjik. Një shtet që pranon të ekzistojë vetëm si rezultat i proceseve të administruara nga jashtë, heq dorë nga roli i vet politik dhe pranon, shpesh në mënyrë të heshtur, një formë autokolonizimi institucional.

Në këtë kontekst, figura e Adem Demaçit merr kuptim që tejkalon dimensionin biografik. Ai nuk është thjesht figurë e rezistencës, por kategori konceptuale e shtetformimit. Në periudhën kur Kosova nuk kishte as institucione, as sovranitet dhe as mbrojtje ndërkombëtare, ideja e shtetit u mbajt gjallë përmes qëndrueshmërisë morale dhe artikulimit politik të individëve që refuzuan të përshtaten me rendin e padrejtë.

Demaçi përfaqëson pikërisht këtë moment themelor: kohën kur morali i parapriu shtetit dhe kur sakrifica e pa kompromis prodhoi legjitimitet politik.

Njëzet e tetë vitet e burgimit politik nuk mund të interpretohen si heroizëm individual apo si kapitull martirizimi personal. Ato përbëjnë një investim etik afatgjatë në projektin e një shteti që ende nuk ekzistonte. Ky investim krijoi një rezervë morale, e cila i dha peshë kërkesës për vetëvendosje dhe e shndërroi atë nga aspiratë emocionale në pretendim politik të legjitimuar historikisht.Çdo ditë burgimi funksiononte si akt politik që sfidonte rendin kolonial dhe prodhonte një të vërtetë themelore: shtetet nuk lindin nga procedurat, por nga refuzimi për t’u nënshtruar padrejtësisë.

Regjimi jugosllav e dënoi Demaçin jo për shkelje penale, por për artikulimin e hapur të së drejtës për vetëvendosje. Ky reagim disproporcional dëshmon se ideja e vetëvendosjes përbën kërcënim ekzistencial për çdo rend që mbështetet në mohimin e sovranitetit të tjetrit. Ky fakt përbën mësim historik: pushtetet që frikësohen nga vetëvendosja janë pushtete strukturalisht të përkohshme, sado të forta të duken në momentin e dominimit të tyre.

Evoluimi i mendimit të Demaçit drejt realizmit politik përfaqëson një fazë kyçe të pjekurisë së tij intelektuale. Përvoja e gjatë e burgimit e çliroi nga skemat ideologjike të ngurta dhe nga iluzioni se çështjet kombëtare zgjidhen përmes solidariteteve abstrakte. Ai e kuptoi se shtetet ndërtohen mbi interesa të artikuluara qartë, të mbështetura në vlera universale dhe të përkthyera në institucione funksionale. Ky realizëm politik, i ndërtuar mbi përvojë konkrete dhe jo mbi dogmë, e bëri vizionin e tij të qëndrueshëm, por edhe të papërshtatshëm për elitën e pasluftës, e cila zgjodhi pragmatizmin afatshkurtër dhe pushtetin pa etikë.

Roli i Adem Demaçit në fazën e formimit të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ishte moment kyç për ruajtjen e koherencës normative të procesit çlirimtar. Vendosja e tij në ballë si përfaqësues politik nuk ishte gjest simbolik, por domosdoshmëri morale për të lidhur luftën me vizionin politik të lirisë. Por, ky vizion disi pati shkëputje gjatë rrugëtimit, për shkak se mungonte emri që personifikonte këtë vizion. Mungonte emri i Demaçit në segmentet shtetndërtuese të Kosovës dhe kjo u reflektua në dimensionin etik të legjitimit të këtij shtendërtimi.

Në Kosovën e pasluftës, Demaçi zgjodhi të jetë mbi palët, dhe kjo sikur iu konvenoi elitave politike të cilat në heshtje refuzuan ta integrojnë në gjiun e vet këtë figure madhore të kombit. Kjo bëri që pushtetet e dala pas luftës i zhvilluan betejat politike pa pasur një autoritet moral si arbitër që do të luante rolin e një senati për çështje kruciale të ardhmërisë së Kosovës, siç ishte edhe raporti i pambyllur me Serbinë.

Megjithatë, Adem Demaçi pati një artikulim të qartë ndaj temave që i jepnin kuptim konstelacioneve gjeopolitike e diplomatike të Kosovës. Parasegjithash, ai e kuptonte aleancën me Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin si marrëdhënie vlerore dhe reciproke, ku mbështetja e jashtme shoqërohej me përgjegjësi të brendshme për ndërtimin e institucioneve të pakapura dhe të besueshme.

Në perspektivë afatgjatë, rumbullaksimi i shtetësisë së Kosovës varet nga aftësia për të harmonizuar tri dimensione themelore: sovranitetin substancial që nuk negociohet, legjitimitetin etik si burim pushteti dhe orientimin strategjik perëndimor të bazuar në vlera demokratike. Çdo devijim nga ky ekuilibër nuk prodhon stabilitet, por e zgjat gjendjen e papërfunduar të shtetësisë.

Kosova sot nuk ndodhet përballë një dileme teorike, por përballë një prove historike. Ose rikthehet në kontinuitetin moral dhe politik që përfaqëson Adem Demaçi dhe rindërton shtetin mbi standard etik dhe vizion strategjik, ose mbetet entitet formal me sovranitet të zbrazët dhe legjitimitet të kushtëzuar. Adem Demaçi nuk është figurë për përvjetorë. Ai është kriter për pushtetin. Dhe pushteti që nuk e duron kriterin, e humb legjitimitetin dhe rrezikon vetë shtetin.

Procesi i shtetformimit të Kosovës nuk mund të lexohet as si episod procedural i së drejtës ndërkombëtare, as si produkt i menaxhimit të krizave diplomatike, pa u përballur me burimin e tij themelor: rezistencën morale që i parapriu shtetit dhe që i dha atij legjitimitet politik.

Figura e Adem Demaçit përfaqëson pikërisht këtë burim, jo si kujtesë historike, por si standard normativ për mënyrën se si ndërtohet, ushtrohet dhe matet pushteti. Shkëputja e pasluftës nga ky kontinuitet moral ka prodhuar një shtet formal, por të brishtë në substancë, institucione funksionale në dukje, por të cenueshme në legjitimitet, dhe një sovranitet të negociuar më shumë sesa të afirmuar. Mesazhi politik është i qartë: pa rikthim te legjitimiteti etik si themel i autoritetit, pa sovranitet që konfirmohet e nuk relativizohet, dhe pa orientim perëndimor të bazuar në vlera e jo në pragmatizëm afatshkurtër, shtetësia e Kosovës rrezikon të mbetet proces i papërfunduar. Adem Demaçi nuk ofron nostalgji, por kriter. Dhe çdo shtet që refuzon kriterin moral mbi të cilin është ndërtuar, e vë në pikëpyetje jo vetëm pushtetin e vet, por edhe të ardhmen e tij historike.

Roli i gazetës “Arnavud/Shqipëtari” në formimin e vetëdijes kombëtare te shqiptarët përballë politikave turqizuese të xhonturqve

January 12, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Pas shpalljes së Kushtetutës së Dytë Osmane u bënë ndryshime të rëndësishme në fushat e organizimit dhe formimit të shoqatave. Kjo periudhë shënoi një rritje të aktivitetit shoqëror dhe kulturor, sidomos për shqiptarët. U hapën klube kulturore shqipe në qytete të ndryshme, si: Stamboll, Shkup, Manastir, Selanik, Janinë, Gjirokastër, Shkodër, Durrës, Elbasan etj. Në këto klube u botuan gazeta dhe revista të ndryshme në gjuhën shqipe, që patën një ndikim të madh në forcimin e identitetit kombëtar shqiptar dhe në nxitjen e lëvizjes kulturore, duke mundësuar përhapjen e ideve për autonominë dhe ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare.

Në këtë periudhë lindën dilema të rëndësishme lidhur me përdorimin e gjuhës shqipe. Një prej çështjeve kryesore ishte zgjedhja mes përdorimit të alfabetit latin ose arab për të shkruar gjuhën shqipe. Ky debat shkaktoi mjaft polemika ndër intelektualët shqiptarë të Stambollit, të cilët diskutonin mbi rëndësinë e ruajtjes së identitetit kombëtar përmes përdorimit të alfabetit të duhur. Gazetat që botoheshin nga shqiptarët u bënë një hapësirë e rëndësishme për këtë diskutim. Ato shërbyen si forume ku intelektualët shkëmbenin mendime dhe argumenta mbi këtë temë, duke luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimin e gjuhës shqipe. Disa gazeta ishin shkruar me alfabetin arab, disa me alfabetin latin dhe disa të tjera me turqishten osmane.

Një nga gazetat më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte “Arnavud/Shqipëtari”, e cila filloi të botohej në Stamboll, në lagjen Beyoğlu, nga Dervish Hima (Ibrahim Mehmet Naçi). Kjo gazetë ishte një nga shprehjet më të rëndësishme të lëvizjes së shtypit shqiptar në periudhën e dytë kushtetuese dhe, për të kuptuar më mirë ndikimin e saj dhe të ideologjisë së kohës, është e nevojshme të shqyrtojmë më në detaje figurën e Dervish Himës.

Dervishi lindi në Strugë në vitin 1873. Ai ndoqi shkollën e mesme në Manastir dhe Selanik, para se të transferohej në Stamboll për të vazhduar studimet në Mekteb-i Tıbbiyye-i Şahane (Shkolla e Mjekësisë). Gjatë kohës që ishte në Stamboll, ai u angazhua në lëvizjen patriotike shqiptare, si dhe u bë pjesë e shoqërisë “Bashkim e Përparim” që angazhohej për decentralizimin dhe dhënien e më shumë të drejtave për popujt e shtypur. Gjithashtu, ai filloi të mendonte dhe të shkruante për të ardhmen e kombit shqiptar.

Megjithatë, Hima nuk e përfundoi shkollën e mjekësisë, dhe në vitin 1895 ai u largua nga Stambolli dhe filloi të luante një rol kyç në organizimin e mbledhjeve të rëndësishme për çështjen shqiptare. Ai gjithashtu kontribuoi në botimin e broshurave dhe gazetave që trajtonin çështje të lidhura me Shqipërinë dhe shqiptarët (Olgun, 2017: 27-42). Në vitin 1897, ai udhëtoi për në Bukuresht, ku vazhdoi të merrej me çështjet kulturore dhe politike të shqiptarëve, duke ndihmuar në forcimin e lidhjeve me intelektualët dhe politikanët shqiptarë të asaj kohe, përfshirë me Ibrahim Temon, një tjetër figurë kyçe e lëvizjes patriotike shqiptare(Dërmaku, 1983: 162). Ky angazhim i vazhdueshëm për të zgjidhur problemet e shqiptarëve dhe mbështetja e tij për çështjet kombëtare janë pasqyruar edhe në gazetën “Arnavud/Shqipëtari”, që ai e drejtoi.

Gazeta “Arnavud/Shqipëtari” ishte një medium shumë i rëndësishëm për afirmimin e identitetit shqiptar në periudhën e Dytë të Kushtetutës, që dha një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e shtypit shqiptar. Ajo përfaqësoi një mjet të fuqishëm për të pasqyruar shqetësimet e shqiptarëve dhe për të promovuar ideologjinë e lëvizjes kombëtare, duke u bërë një ndër gazetat më të rëndësishme të asaj periudhe.

Gazeta filloi të dilte më 13 janar 1910 dhe vazhdoi deri më 25 tetor 1912, duke e përfunduar ciklin e saj me 74 numra. Ajo ishte një gazetë javore që luajti një rol të rëndësishëm në periudhën e zhvillimit të identitetit dhe kulturës shqiptare, duke kontribuar në përpjekjet për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën shqipe në një kohë kur kjo ishte një çështje mjaft e diskutuar. Gazeta u botua për gati tre vjet dhe trajtoi çështje të rëndësishme lidhur me shqiptarët.

Në faqen e gazetës, Dervish Hima shprehu mendimin e tij se “prania e Turqisë në Rumeli është e lidhur me ekzistencën e shqiptarëve, dhe ekzistenca e shqiptarëve është e lidhur me ekzistencën e Turqisë. Kështu, ne shqiptarët dëshirojmë të menaxhojmë Shqipërinë si një njësi të bashkuar, por gjithashtu duam ta qeverisim nën mbrojtjen dhe administratën e Perandorisë Osmane” (Gawrych, 2006: 144). Ky qëndrim tregon se Hima dhe shumë intelektualë shqiptarë të kohës ishin të ndarë mes dëshirës për autonomi dhe identitet kombëtar dhe nevojës për të ruajtur një marrëdhënie me Perandorinë Osmane për t’u mbrojtur nga rreziqet e jashtme. Ai gjithashtu argumentoi se pjesa e gazetës e shkruar në gjuhën shqipe duhet të përdorte shkronjat latine që nga numri i parë.

Dervish Hima mbrojti këtë tezë, ndërkohë që midis deputetëve shqiptarë po zhvilloheshin diskutime të rëndësishme mbi alfabetin që duhet përdorur për gjuhën shqipe (Kaleshi, 1969: 92-94). Pas Kongreseve të Manastirit, Dibrës dhe Elbasanit, botimi i kësaj gazete në Stamboll dhe mbështetja për alfabetin latin kishte një rëndësi të madhe për zhvillimin e gjuhës shqipe. Hima kishte këmbëngulur se për shqiptarët prioritet ishte ruajtja e identitetit dhe e gjuhës së tyre, duke mbështetur përdorimin e alfabetit latin për gjuhën shqipe. Ai shpjegon se ndërkohë që disa shqiptarë kërkonin fetva për përdorimin e alfabetit arab, mbështetësit e alfabetit latin refuzuan të ndryshonin qëndrimin e tyre, duke krijuar tension me Komitetin “Bashkim e Përparim”.

Pika kryesore që del nga ky tekst është: për shqiptarët, identiteti kombëtar dhe gjuha ishin çështje primare, dhe për këtë qëllim ata ishin të gatshëm ta kundërshtonin presionin politik ose fetar që vinte nga administrata osmane ose grupet e tjera.

Në numrin e tretë të gazetës, janë përfshirë diskutimet e deputetëve shqiptarë mbi gjuhën shqipe. Në këtë periudhë, lidhur me çështjen e përdorimit të alfabetit arab për gjuhën shqipe, më 19 janar 1910, disa deputetë shqiptarë i dorëzuan një letër Kryeministrit, ku shpreheshin se shkronjat arabe ishin më të përshtatshme për gjuhën shqipe (Yavaş, 2016: 230). Ndër këta deputetë ishin: deputeti i Elbasanit, Haxhi Ali; deputeti i Shkupit, Said; deputetët e Prishtinës, Shaban dhe Emin; deputeti i Prishtinës, Fuad; deputeti i Taslicës, Ali Vasfi; deputeti i Prizrenit, Jahja; deputeti i Prizrenit, Mehmed Emin në emër të Said Yahya; deputetët e Shkodrës, Rıza dhe Myrteza; deputeti i Manastirit, Mehmed Vasıf; deputetët e Pejës, Mahmud Bedri dhe Ahmed Hamdi; deputeti i Dibrës, Hasan Basri; deputeti i Senicës, Hasan Muhidin.

Në anën tjetër, një deklaratë e rëndësishme e deputetëve shqiptarë që mbështesnin alfabetin latin u publikua në gazetën “Arnavud/Shqipëtari”. Kjo deklaratë ishte një përgjigje e fortë ndaj letrës së deputetëve që mbështesnin alfabetin arab dhe përfaqësonte qëndrimin e tyre për përdorimin e alfabetit latin (Kaleshi, 1969: 94-95). Mes emrave të deputetëve që nënshkruan deklaratën ishin: Aziz Vrioni nga Berati, Esad[Pasha} nga Tirana, Ismail Qemali nga Vlora, Ali Hajdari nga Gjakova, Ganiu nga Frashëri, Myfid [Libohova] nga Gjirokastra dhe Hamdiu nga Margëlliçi.

Me përpjekjet e mëdha të Dervish Himës, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” mbajti një qëndrim pro përdorimit të alfabetit latin dhe vazhdoi të publikonte qëndrime të ngjashme deri në numrin e fundit.

Përveç kësaj, gazeta trajtoi edhe çështje të tjera. Për shembull, gjatë vizitës së Ministrit të Jashtëm të Serbisë Milanovic, në Stamboll, gazeta publikoi artikuj për tre javë radhazi. Nga këto artikuj mund të merrej informacion mbi qëndrimin e shqiptarëve ndaj politikave të Perandorisë Osmane, Serbisë dhe Italisë në atë periudhë, si dhe mbi projektin e planifikuar të hekurudhës Danub-Adriatik.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm lidhur me Dervish Himën është se ai mbështeti idenë e decentralizimit administrativ, të quajtur Adem-i Merkeziyetçilik (centralizëm i pavarur), një ide që Princi Sabahattin e mbante si një mundësi për të ndihmuar zhvillimin e pavarësisë lokale. Kështu, Dervish Hima, i cili ishte pjesë e grupit të Unionistëve, zhvilloi një opozitë të fortë ndaj politikës së Sulltan Abdül Hamidit II.

Për shkak të qëndrimeve të tij të forta kombëtare dhe kritikës ndaj politikës asimiluese të Perandorisë Osmane, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” u përball me censurë dhe mbyllje të përsëritura nga autoritetet osmane. Pas botimit të disa artikujve që kritikuan ashpër qeverinë, gazeta u ndalua dhe pasqyra e saj u transformua disa herë, duke u ribotuar nën emra të ndryshëm. Për shembull, numri 29 u ndalua dhe numrat 33-39 u botuan me emrin “Bashkimi”, ndërsa numrat 53-59 u botuan me emrin “Shkumbi”. Numri 64 u ndalua gjithashtu për artikujt kritikë ndaj qeverisë dhe gazetave pranë saj.

Këto mbyllje ishin pasojë e shqetësimeve të qeverisë osmane për ndikimin që mund të kishte gazeta në përhapjen e ideve kombëtare shqiptare dhe kundërshtimin e politikave asimiluese. Në fund të vitit 1912, pas shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” botoi numrin e saj të fundit, numrin 74. Në këtë numër, Dervish Hima shprehu një apel të fuqishëm për unitet midis shqiptarëve dhe administratës osmane, për të mbrojtur territoret shqiptare. Ai shkruante se “shqiptarët duhej të bashkoheshin për të mbrojtur kufijtë e Shqipërisë dhe për të siguruar një të ardhme të qëndrueshme për popullin shqiptar brenda Perandorisë Osmane”. Ky apel për bashkëpunim ndërmjet shqiptarëve dhe osmanlinjve, për të ruajtur integritetin territorial të Shqipërisë, u bë, ndërkohë që Hima vazhdonte të mbështeste të drejtat dhe identitetin e kombit shqiptar.

Gazeta e përfundoi ciklin e saj të botimeve pas këtij numri, por ndikimi i saj mbeti i fortë në shoqërinë shqiptare. Dervish Hima dhe “Arnavud/Shqipëtari” kontribuan në formimin e një gjenerate të re intelektualësh dhe aktivistësh që, pas Luftërave Ballkanike, do të luanin një rol kyç në formimin e shtetit të pavarur shqiptar.