• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

PORTO PALERMO: BURG MIZOR I NJË KOHE MIZORE

August 11, 2024 by s p

Nga Frank Shkreli

A person standing at a podium with a flag

Description automatically generated
Image result for lek pervizi images

                                                                  Lek Pervizi, ikonë e qendresës 

                                                                             antikomuniste

Përshëndes mikun dhe bashkpuntorin tim në publicistikë të nderuarin e të vuajturin në burgjet dhe kampet e regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe të vetmin të mbijetuar sot i kampit të përndjekurve anti-komunist në Porto Palermo – Lekë Pervizin. E përshëndes Z. Pervizi si njërin që ka vuajtur dekada në burgjet më mizore të botës së atëhershme komuniste – ato të regjimit komunist sllavo-aziatik të Enver Hoxhës. Por mbi të gjitha, i mbarë Kombi shqiptar duhet ta falënderojë dhe t’i jetë mirënjohës Lekës për punën e tij që ka bërë fshehurazi gjatë kohës në ato kampe të ferrit komunist për të dokumentuar me vizatime dhe mënyra të tjera, krimet çnjerzore në ato kampe. Por, më tepër duhet t’i jemi mirënjohës atij për dëshminë e tij të palodhur që ka vazhduar të dokumentojë për më shumë se tre dekada tranzicion — për brezat e ardhëshëm – krimet dhe jetën, nëse mund të quhet e tillë, të mijëra të burgosurve dhe të përndjekurve në kampet e punës e të përqendrimit në Shqipëri – përfshir gra e fëmij, pleq e plaka.

Është nder dhe privilegj të flasë për këtë shqiptar të madh, por edhe për shumë të tjerë që kanë vuajtur të zezën e komunzimit. Gjatë viteve, unë jam munduar, në atë mënyrën time më modeste që dokumentacioni dhe dëshmitë e Lekës për vuajtjet dhe krimet në burgjet komuniste, t’i paraqiten sadopak edhe lexuesve të cilët ndoshta nuk do të kishin mundësi të lexonin shkrimet dhe librat e tija, përfshir ato në anglisht. Tepër të rëndësishme dhe unike janë edhe skicat mbi jetën në kampet e përqendrimit – që Leka, si artist e mrekullueshëm që është, i ka paraqitur në ekspozita të ndryshme dhe i ka dokumentuar përgjithmonë edhe në veprat e botuara prej tij. Megjithse në moshën 95-vjeçare, Leka vazhdon të përgatisi revistën e njohur tanimë për lexuesit shqiptarë, Revista Kuq e Zi – online, që vazhdon të botohet sot e kësaj dite, për tre dekada tashti. pas lirimit të tij nga burgjet komuniste, me shembjen e Murit të Berlinit, dhe si pasojë edhe e shembjes së regjimit vrasës e dikatorial të Enver Hoxhës në Shqipëri. Frank Shkreli: Lek Pervizi, ikonë e qëndresës anti-komuniste në Shqipëri dhe më gjërë | Gazeta Telegraf  

Prandaj, ishte kënaqësi të lexoja se në këtë frymë dëshmie e tregimi për krimet e komunizmit, por edhe përkujtimi të mijëra viktimave të komunizmit shqiptar,  Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit 1944÷1991, AIDSSH, njofton në faqën e portalit zyrtar se në kuadër të 22-23 gushtit, Ditës Evropiane të Përkujtimit të Viktimave të Regjimeve Totalitare, të përcaktuar nga Parlamenti Evropian, KE dhe Këshilli i Evropës, për të nderuar dinjitetin njerëzor të viktimave të totalitarizmit, do të mbahet aktiviteti, “𝐏𝐨𝐫𝐭𝐨 𝐏𝐚𝐥𝐞𝐫𝐦𝐨 𝐭𝐣𝐞𝐭ë𝐫 – 𝐧𝐠𝐚 𝐤𝐚𝐦𝐩 𝐧ë 𝐩𝐞̈𝐫𝐤𝐮𝐣𝐭𝐢𝐦 – 𝐝𝐞̈𝐬𝐡𝐦𝐢 𝐝𝐡𝐞 𝐩𝐨𝐞𝐳𝐢”, organizuar nga 𝐀𝐈𝐃𝐒𝐒𝐇 në bashkëpunim me 𝐐𝐞𝐧𝐝𝐫𝐞̈𝐧 𝐊𝐨𝐦𝐛𝐞̈𝐭𝐚𝐫𝐞 𝐭𝐞̈ 𝐋𝐢𝐛𝐫𝐢𝐭 𝐝𝐡𝐞 𝐋𝐞𝐱𝐢𝐦𝐢𝐭 dhe Bashkinë e Himarës.

Pikërisht, në Ditën Evropiane të Përkujtimit të Viktimave të Regjimeve Totalitare AIDSSH ka përzgjedhur që në kalanë historike të Porto Palermos të sjellë në vëmendje të shoqërisë, përmes dëshmive, dokumenteve arkivore dhe ekspozitës me portrete njerëzore, vizatuar nga ish i përndjekuri 𝐋𝐞𝐤 𝐏𝐞𝐫𝐯𝐢𝐳𝐢, historinë e pathënë të saj, si vendvuajtje për familjet e kundërshtarëve politikë të regjimit komunist, thuhet ndër të tjera në njoftimin e AIDSSH.   Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit 1944÷1991 | Tirana | Facebook

Po cili ishte dhe pse AIDSSH përzgjodhi pikërisht kampin e përqëndrimit Porto Palermo për të kujtuar Ditën Evropiane të Përkujtimit të Viktimave të Regjimeve Totalitare nepërmjet përkujtimeve dhe dëshmive?  Kësaj pyetjeje i përgjigjet Lek Pervizi, i vetmi i mbijetuari – siç thotë edhe vet ai – i këtij kampi famë keq, në editorialin e numrit të fundit të revistës së tij Kuq e Zi, kushtuar kampit të Porto Palermos, titulluar: “Dy fjalë”.  Leka shkruan se internimet nisën, kryesisht, për familjet e mëdha anti-komuniste, fillimisht, në Berat për familjet nga veriu ndërsa familjet nga Korça u dërguan në Krujë.  Numri i internimeve në këto kampe dhe të tjera si për shembëll, Tepelena u rrit si pasojë e numrit të arratisjeve pas prishjes së marrëdhënieve të Shqipërisë komuniste me Jugosllavinë, ashtuqë regjimi komunist u detyrua të dërgonte disa nga të burgosurit e të përndjekurit në ishullin Porto Palermo. Kjo ide, sipas Lekë Pervizit, ishte pjellë e Manush Myftiut, Drejtor i burgjeve dhe kampeve të dëbim-internimit dhe anëtar i Byrosë Politike.  Kështuqë kampi i Tepelenës nuk mjaftonte për numrin e madh të përndjekurve dhe autoritetet komuniste u detyruan që në verën e vitit 1949 të transferonin disa familje nga kampi i Tepelenës për në Porto Palermo duke i mbyllur të burgosurit në Kalanë e Ali Pashës. Kështu, shkruan Z. Pervizi, u krijua kampi i Porto Palermos si një aneks i kampit të Tepelenës.  Por pas një viti, shton Z. Lekë, aty u sollën familje, pleq e gra edhe nga Korça e Devolli, por edhe individë nga krahina të tjera të vendit. Ky kamp, sipas Lekës, u mbyll papritmas në Tetor të vitit, 1950 dhe të burgosurit u kthyen urgjentisht në kampin e Tepelenës, duke e kthyer kampin e Porto Palermos në repart ushtarak. Z. Pervizi shkruan në editorialin e tij se në Porto Palermo vdiq një fëmij 10-vjeçe, nëna e të cilës ishte nga Shkreli ose nga Vermoshi, sipas Lekës. 

A poster with text and images

Description automatically generated

Sido që të jetë, Porto Palermo megjith historinë dhe peizazhin mbresëlënës, rreth 70 vite më parë, ka qenë një KAMP INTERNIMI, siç e thekson edhe AIDSSH –por as më i mirë as më i keq se kampet e tjera të internimit anë e mbanë territorit të Shqipërisë — ku me mijra shqiptarë të pafajshëm kanë pësuar dënimet e rënda.  Ndoshta pak më i vogël për nga numri i të burgosurve, por aspak më i butë sa i përket trajtimit çnjerzor e kriminal të burgosurve të pafajshëm — se ai ishte vendi i pothuaj 200 të dënuarve politikë, 𝒃𝒖𝒓𝒓𝒂, 𝒈𝒓𝒂 𝒅𝒉𝒆 𝒇𝒆̈𝒎𝒊𝒋𝒆̈, të cilët kanë vuajtur dhe janë trajtuar çnjerëzisht gjatë viteve 1949-1950, theksohet në portalin e Autoritetit të dosjeve.  Duhet të lavdërohet dhe të mbështetet nisma e AIDSSH që në Ditën Evropiane të Përkujtimit të Viktimave të Regjimeve Totalitare organizon ekspozitën: “Porto Palermo tjetër – nga Kamp në përkujtim”.

Por për fat të keq, qeveritë e njëpasnjëshme të dy partive kryesore politike në Shqipëri, për më se 30-vjet tashti, nuk kanë pasur guximin moral as vullnetin politik për t’u përballur, zyrtarisht, me të kaluarën komuniste të Shqipërisë, për të dënuar krimet e komunizmit ndërkombëtar, madje as për të caktuar një ditë në vit – ashtu siç ka bërë e gjithë Evropa dhe vendet individuale evropiane – për të kujtuar viktimat e pafajshme të barbarizmit komunist në Shqipëri. Më vjen shumë keq, por vazhdoj të jem i mendimit se me heshtjen zyrtare të qeverive shqiptare sa i përket kësaj çështjeje — ju po vazhdoni të mbroni krimet çnjerzore të ‘shqiptarit kundër shqiptarit’. Me heshtjen tuaj zyrtare ndaj krimeve komuniste po vazhdoni t’a identifikoni veten, si liderë të vendit e të Kombit që jeni — jo me viktimat e pafajshme të regjimit komunist — por me mbeturinat e atij morali komunist që duan të përjetësojnë, duke mbrojtur si të justifikueshme, krimet dhe të këqiat e ideologjisë komuniste sllavo-aziatike. Me heshtjen tuaj ju po mbroni dhe ruani të kaluarën komuniste kriminale si dhe trashëgiminë dhe pasojat e komunizmit të regjimit diktatorial enverist në jetën e përditshme aktuale, politike, shoqërore dhe kulturore të vendit, duke filluar jo vetëm nga politika, por edhe në drejtësi, akademi, shkolla dhe universitete. Ish-Presidenti i Shteteve të Bashkuara Ronald Reagan i kishte shpallur luftë perandorisë të së keqes të komunizmit (the evil empire). Vetëm në Shqipëri vazhdon të mbrohet trashëgimia e kësaj të keqeje!  

Një zhgënjim dhe një dështim moral e politik, i përmasave kombëtare I klasës politike të tranzicionit të ashtuquajtur “post-komunist”!

Prandaj, për autoritetet qeveritare dhe shtetërore të Republikës së Shqipërisë, (Kryeministri, Presidenti dhe Kuvendi), 22-23 gushti, 2024, Dita Evropiane e Përkujtimit të Viktimave të Regjimeve Totalitare, duhet të jetë dita që edhe Shqipëria më në fund dhe Kombi shqiptar, me vendim zyrtar, me propozim të qeverisë dhe me miratim të Kuvendit të Republikës, pozita dhe opozita, në këtë ditë t’i bashkohen Evropës demokratike – duke u përballur zyrtarisht me të kaluarën komuniste dhe me krimet e asaj ideologjie shkatërruese për Kombin shqiptar. Si pozita ashtu edhe opozita shqiptare, po të jenë të sinqertë me vetveten dhe me shqiptarët.  Nëqoftse e shikojnë veten në pasqyrë – duhet të vinë në përfundimin se as njëra as tjetra palë politike e Tiranës zyrtare kanë bërë shumë pak, për të qenë krenarë – në përputhje me vendet Evropiane — për dënimin zyrtar të krimeve të komunizmit në Shqipëri dhe në trojet shqiptare në përgjithësi.  

Prandaj, edhe njëherë, ndërsa po afron 22-23 gushti, 2024, Dita Evropiane e Përkujtimit të Viktimave të Regjimeve Totalitare, le ta marrë vesh e gjithë bota shqiptare dhe e mbarë bota jo shqiptare, e sidomos ajo evropiane dhe amerikane, se e VËRTETA HISTORIKE, liria e plotë dhe demokracia e vërtetë në Atdheun e të parëve tanë ka qenë, është dhe mbetet një mision i shenjtë për ne. Si rrjedhim, ia vlen të përsërisim për të gjithë ata të cilët mund të mos e dinë se Shqipëria e sotme, e ashtuquajtur demokratike, megjithëse anëtare e Aleancës Euro-Atlantike, NATO, e që aspiron të bëhet edhe anëtare e Bashkimit Evropian, është i vetmi vend ish-komunist i Evropës Lindore/Qendrore që: Nuk është distancuar, zyrtarisht, nga e kaluara e saj terroriste komuniste. Nuk është përballur, seriozisht, me të kaluarën e mjeruar komuniste. Tirana zyrtare, deri më sot, nuk ka dënuar, zyrtarisht, krimet e regjimit barbar-komunist terrorist të Enver Hoxhës në burgjet dhe kampet e përqendrimit anë e mbanë Shqipërisë, si ai i Porto Palermos. Dhe Kuvendi nuk ka  caktuar ende një ditë përkujtimore, kushtuar viktimave të komunizmit në Shqipëri, ashtu siç kanë bërë vendet ish-komuniste të Evropës, me përjashtim të Rusisë putiniste.

Prandaj 22-23 gushti, 2024, Dita Evropiane e Përkujtimit të Viktimave të Regjimeve Totalitare — duhet të jetë pra edhe dita që Shqipëria i bashkohet Evropës duke dënuar, ndër të tjera, zyrtarisht, krimet e komunizmit, duke u distancuar nga e kaluara komuniste dhe duke caktuar një ditë të kujtimit të viktimave të pafajshme të komunizmit – në përputhje me qendrimet demokratike, morale dhe politike të Evropës demokratike, pjesë e të cilës — predikojnë me fjalë —  se duan të bëhen me antarësim të plotë në Bashkimin Evropian. 

Frank Shkreli   

May be an image of 2 people and text

Hirësia e tij Haxhi Dede Baba Edmond Brahimaj takim me Kryetaren e Autoritetit të Dosjeve, Dr. Gentiana Sula.  Muajin e kaluar, Hirësia e tij Haxhi Dede Baba vizitoi arkivën e Autoritetit dhe plotësoi formularin për t’u informuar me dokumentet e Ish-Sigurimit të Shtetit për rreth 70 klerikë të këtij komuniteti të dënuar, burgosur dhe pushkatuar nga regjimi komunist.
A black and white text with red and blue colors

Description automatically generated with medium confidence

May be an image of 1 person, clarinet, flute and text

Filed Under: Mergata

Drejtësia, 75 milionë $ për familjen e studentit shqiptaro- amerikan që iu dha Molly në vend të Adderall

August 11, 2024 by s p

Përgatiti Rafael Floqi/

(MI)Një juri ka dhënë një dënim me 75 milionë dollarë për familjen e një studenti shqiptaro amerikan, i cili vdiq duke marrë atë që ai besonte se ishte Adderall, por në vend të kësaj ishte një stimul halucinogjen që iu dha nga tre djem të tjerë që regjistruan incidentin në Snapchat. Vendimi i dhënë të enjten në Gjykatën e Qarkut Wayne shënoi një hap kyç për familjen e Denis Prekës, një studenti 21-vjeçar nga Grosse Pointe Farms, i cili vdiq pasi gëlltiti drogën artificiale Molly në vitin 2019.

Preka ishte duke ndjekur Universitetin e Miçiganit në kohën e vdekjes së tij, sipas faqes së internetit të Fondacionit Denis Preka të krijuar nga familja e tij. Ai kishte studiuar më parë në Universitetin e Detroit Mercy dhe kishte planifikuar të ndiqte një karrierë në drejtësinë e biznesit. Vdekja e tij erdhi një ditë para ditëlindjes së tij të 22-të, sipas uebfaqes kushtuar atij.

“Ai ishte shumë i zgjuar, vlerësime akademike në të gjithë bordin,” tha Jamie Thom, njerku i Prekës. “Ai ishte një ëndërrimtar, por ishte pragmatik, ai punonte shumë. Ai ishte një djalë i veçantë dhe botës do t’i mungojë.” Denis Preka, i dyti nga e djathta, shfaqet me familjen e tij në një foto pa datë të siguruar nga avokati Mike Morse.

Vendimi i jurisë i së enjtes shënoi kulmin e një beteje ligjore shumëvjeçare, me familjen dhe avokatët që shprehën lehtësim përmes lotëve në një konferencë emocionale për shtyp të premten në mëngjes. Linda dhe Jamie Thom ngritën padinë për vdekje të padrejtë në vitin 2020 në emër të pasurisë së Prekës.

“Ky vendim simbolik ka sjellë një masë shërimi për familjen e Denisit dhe unë kam parë lehtësimin e tyre nga dora e parë,” tha avokati Mike Morse. Sipas dokumenteve të gjykatës, Preka kishte shkuar në shtëpinë e një miku të tij në Novi më 19 mars 2019, për të studiuar për një provim të nesërmen në mëngjes dhe kishte kërkuar që Adderall të ndihmonte për t’u përqëndruar. Prekës iu dha ajo që ai besonte se ishte Adderall, por në fakt ishte MDMA, e quajtur zakonisht Ecstasy, pretendon padia. “Ecstasy/MDMA vepron si një stimulues dhe halucinogjen, duke prodhuar një efekt energjik, shtrembërime të kohës dhe perceptimit dhe kënaqësi të shtuar të përvojave prekëse”, sipas faqes së internetit të DEA.

Preka më vonë filloi të vuante efekte anësore dhe në vend që ta ndihmonin, djemtë e tjerë filluan ta incizojnë me video dhe ta postojnë atë në Snapchat edhe pasi ai u bë “krejtësisht i paaftë” në një katin e korridorit të shtëpisë, pretendohet në padi. Sipas padisë, Preka ka vdekur gjatë natës, por 911 nuk është thirrur deri në orën 9 të mëngjesit.

Videoja e incidentit së shpejti do të bëhet publike dhe do të shërbejë si provë kryesore në këtë rast, tha Morse. Familja tha se një individ e regjistroi videon në rrjetet sociale dhe ia dha policisë.

Familjet duhet të jenë të vetëdijshme për rreziqet e përdorimit të drogës, veçanërisht kur shkolla kthehet në sesion këtë vjeshtë, tha Morse. “Ndërsa studentët përgatiten të kthehen në kolegj, ne duhet të theksojmë rreziqet e keqpërdorimit të drogës dhe rëndësinë e bërjes së zgjedhjeve të përgjegjshme,” tha Morse.

Linda dhe Jamie Thom i inkurajuan të rinjtë të nxisin miqësi personale, jo vetëm në mediat sociale, dhe kujtuan me dashuri shpirtin miqësor të Denis Prekës. “Ai ishte djali që gjithmonë kërkonte personin e vetmuar dhe u përpoq të krijonte një lidhje dhe ai kurrë nuk takoi një të huaj,” tha Jamie Thom. Familja po vazhdon legasinë e Prekës me Fondacionin Denis Preka, me synimin për të vendosur stola miqësie me Denisin në kampuset e kolegjeve lokale dhe për t’u ofruar studentëve të kolegjit udhëtime falas jashtë vendit. “Ai donte të bënte gjëra të mëdha, ai donte të ndihmonte dhe të punonte me fëmijët jo të privilegjuar që jetonin në Detroit,” tha Linda Thom. Rasti tani është nën shqyrtim nga Prokuroria e Qarkut Oakland, tha Morse.

https://www.fox2detroit.com/…/family-gets-75m-wrongful…

Filed Under: Komunitet

“Panair i traditës Delvinjote”: Festë dy-ditore e Trashëgimisë Kulturore dhe Artizanëve”

August 11, 2024 by s p

Behie Alushi/

Në datat 9-10 Gusht, në qytetin e traditës dhe mikpritjes është mbajtur si çdo vit, Panairi “Traditë, Kulturë, Shije Delvinjote.” Ky aktivitet, i organizuar nga Bashkia Delvinë dhe financuar nga Këshilli i Qarkut Vlorë ishte një mundësi unike jo vetëm për banorët por edhe për vizitorët, të cilët zgjodhën këtë qytet për t’u njohur dhe promovuar produktet tradicionale të zonës, trashëguar brez pas brezi.

Panairi mblodhi së bashku artistë, artizanë dhe biznese të ndryshme jo vetëm nga Delvina por dhe rrethinat, të cilët ekspozuan në sheshin “Sulejman Delvina” përveç të tjerash edhe objekte të trashëgimisë kulturore të zonës dhe jo vetëm, që nga punimet e dorës deri tek arti, këngët dhe vallet e bukura tradicionale.

Kjo festë e pasurisë kulturore dhe trashëgimisë qytetare delvinjote, ngjiti në skenë grupe artistike të ftuara të cilat sollën traditën e bukur të zonave të tyre. Në këtë edicion, pjesëmarrësit patën kënaqësinë të ndjekin performancat e këngëtarit të njohur të muzikës tradicionale shqiptare Ylli Baka shoqëruar nga banda e tij e talentuar muzikore të cilët e bënë të paharrueshme këtë atmosferë magjike dhe festive.

Filed Under: Kronike

KALTRA SHQIPTARE NË NJË EKSPOZITË VETJAKE NË CHICAGO

August 11, 2024 by s p

Nga Dr. Sonila Sejdaras

Presidente “Care for Albania”/

Takojeni Kaltrën, një piktore dhe artiste e re shqiptaro-amerikane, e cila po bën jehonë në botën e artit me krijimet e saj unike dhe plot ndjenjë, janë në “Vibrant Cast Gallery”në Çikago. Pavarësisht se ka ardhur fëmijë në Amerikë dhe është diplomuar në arkitekturë, Kaltra (që do të thotë “Blue sky”në anglisht ) ka gjetur pasionin e saj të vërtetë në pikturë dhe po përdor aftësitë e saj për të krijuar vepra arti të bukura që jo vetëm përfaqësojnë kulturën e saj, por edhe ngjallin emocione të thella tek ata që i shikojnë.

Rruga e saj drejt për t’u bërë piktore nuk ishte një rrugë tradicionale. Duke u rritur, ajo gjithmonë kishte një dashuri për artin dhe prindërit e saj e inkurajuan të ndjekë një karrierë më praktike siç ajo donte, në arkitekturë. Ndërsa studionte arkitekturën në Universitet, në Çikago, Kaltra kuptoi se pasioni i saj i vërtetë qëndronte në pikturë dhe filloi të eksperimentonte me mediume dhe teknika të ndryshme për të shprehur kreativitetin e saj.

Përmes artit ajo ka shpalosur emocionet dhe ndjenjat e thella që shpesh janë të vështira për t’u shprehur me fjalë. Pikturat e Kaltrës janë një reflektim i mendimeve dhe përvojave të saj më të thella dhe çdo penelatë është një dëshmi për sfidat dhe triumfet që ka kaluar në jetën e saj. Nga peizazhet e gjallë deri tek portretet abstrakte, veprat e saj janë një përfaqësim vizual i bukurisë dhe kompleksitetit të përvojës njerëzore.

Por arti i Kaltrës nuk është vetëm për veten e saj – ai është gjithashtu një mënyrë dhënieje komunitetit të saj artistik. Përmes pikturave, ajo synon të kapë thelbin e kulturës dhe trashëgimisë shqiptare, duke sjellë në vëmendje historinë dhe traditat e pasura të popullit. Ajo gjithashtu përdor artin si një platformë për të rritur ndërgjegjësimin për çështje sociale dhe për të promovuar unitetin dhe mirëkuptimin ndërmjet komuniteteve të ndryshme.

Pikturat e Kaltrës kanë tërhequr vëmendjen e koleksionistëve dhe kritikëve të artit, me shumë vlerësime në përdorimin e guximshëm të ngjyrave dhe emocioneve në veprat. Ajo ka marrë pjesë në disa ekspozita dhe shfaqje arti, ku veprat e saj janë pritur me admirim dhe lavdërime. Pavarësisht suksesit, Kaltra mbetet e përulur dhe mirënjohëse për mundësinë për të ndarë artin e saj me botën.

Ndërsa Kaltra vazhdon të rritet dhe të evoluojë si artiste, veprat e saj shërbejnë si një kujtesë për fuqinë e artit për të frymëzuar, provokuar dhe bashkuar. Përmes pikturave, ajo është në gjendje të lidhet me të tjerët në një nivel të thellë dhe emocional, duke kapërcyer ndarjen midis kulturave dhe duke krijuar një ndjenjë uniteti dhe mirëkuptimi. Rruga e Kaltrës nga një studente arkitekture në një piktore të vlerësuar, është një dëshmi e fuqisë transformuese të ndjekjes së pasionit dhe përqafimit të kreativitetit në të gjitha format e tij.

Arti është utilitar dhe për Kaltrën. Ajo përdor dhe forma artizanale, sa të traditës shqiptare, po aq dhe të metropolit të Çikagos. Në pritje dhe me besim më shumë për ardhmërinë.

Filed Under: Reportazh

ASPEKTE TË HISTORISË KISHTARE NË PROVINCËN E EPIRIT TË RI NË KONTEKSTIN E RIVALITETIT MIDIS ROMËS DHE BIZANTIT 

August 10, 2024 by s p

Dr. Marin HAXHIMIHALI

Universiteti i Tiranës

Fakulteti Histori-Filologji

Departamenti i Historisë

PJ.2/

Letra e sinodit peshkopal të Epirit të Ri tërheq vëmendjen tonë dhe për një arsye tjetër. Midis peshkopëve që e nënshkruajnë atë gjendet dhe Filohari, i pari peshkop i Bylisit i njohur deri më sot nga burimevet e shkruara. Të 7 peshkopët e pyetur, ashtu si dhe 9 kolegët e tyre të Epirit të Vjetër, mbështesin konkluzionet e sinodit të Kalkedonisë, por me ndryshimin jo të vogël se askush prej tyre nuk u kujtua të përmendte autoritetin e Papës, siç bëri Atiku i Nikopojës. 

Pas këtij akti prania e Kostandinopojës në Ilirikun jugor erdhi duke u forcuar. Nga ana tjetër dobësimi i ndikimit të Romës në Ilirik u bë më i ndjeshëm në dyzet vitet që pasuan. Kontaktet u vështirësuan si rrjedhojë e turbullirave politike të shkaktuara nga invazionet e ndryshme. Në vitet 459 – 478 sulmet e gotëve prekën disa herë rradhazi Durrësin, Skampën dhe Lyhnidin. Kështu Ostrogotët plaçkitën Dyrrahun më 459, kurse Teodoriku gjatë fushatës së 479 pushtoi Dyrrahun dhe Skampën si dhe rrethoi Lyhnidin, të cilin nuk e mori dot (shih përkatësisht MALCHUS, Fragmenta, Bonn 1829, f. 250, 21 si dhe po aty, 251, 1). 

Ndërkaq politika e perandorëve të Bizantit mbështeste thuajse hapur teologjinë monofizite. Trysnia perandorake mbi Epirin rritet dhe lidhjet e provincës me Kostandinopojën arrijnë pikën kulmore me ardhjen në pushtet të Anastasit në vitin 491. Nuk dihet qartë sesa ka ndikuar origjina e tij nga Durrësi në simpatinë ndaj monofizitëve, por është fakt se politika perandorake e ndjekur prej Anastasit e paralizoi në mënyrë efikase ndikimin e Romës në Ilirik (C.CAPIZZI, L’Imperatore Anastasio I, në Orientalia Christiana Analetica, 184, Roma 1969). 

Situata ndërlikohet më tej gjatë asaj që në historiografi njihet si « skizma akaciane» e që përkon me periudhën 484-519. Të dhëna të detajuara mbi këtë temë i gjejmë sidomos në përmbledhjene dokumentave të botuara nga E. Schwartz (Publizistische Sammlungen zum acacianischen Schisma, në Abhandlungen der Bayerische Akademie der Wissenschaften, 10, 1934, f. 178-221). Për pasojat që kjo solli në rrethanat kishtare në një pjesë të konsiderueshme të Ilirikut dhe në veçanti për provincën e Epirit të Ri ia vlen të ndalemi këtu më gjerësisht. Patriarku i Kostandinopojës Akaci (472-489) me argumentin se tanimë Roma gjendej e pushtuar nga barbarët u vetëshpall « kryepeshkop i kishës së perandorit të krishterë ». Një argument i tillë, i përkrahur fuqimisht edhe nga politika perandorake, shkaktoi krisjen e parë ndërmjet Papës Feliks III (487-492) dhe oborrit perandorak, por njëkohësisht edhe një çorodi të madhe në rradhët e klerit në Ilirik. Kriza arrin pikën kulmore kur vetë të deleguarit e Selisë së Shenjtë në Kostandinopojë u shtrënguan nën presion të pranojnë henotikën e Zenonit. 

Kjo e detyroi Feliksin III të shkishërojë ambasadorët e tij, vetë Akacin si dhe të vendosë kushte të rrepta për ripajtimin (L. DUCHESNE, Histoire ancienne de l’Eglise, III, Paris 1929, f. 455-518). Papa Gjelasi (492-496) ndërmori një kundërmësymje energjike që synonte rivendosjen e ndikimin të Romës. Më pak i ashpër, por më tepër diplomat se paraardhësi i tij, Gjelasi diti të shfrytëzojë më së miri grindjet e brendshme që kishin shpërthyer në kishën lindore. Ai e filloi veprimin e tij më 494 në Dardani, njëra nga provincat ku ndikimi latin ruhej gjithmonë i fortë.

Korrespondenca e rregullt që u vendos midis Papës dhe peshkopatës së Dardanisë, e ruajtur deri në ditët tona, lejon të krijohet kuadri i plotë i krizës akaciane si dhe nxjerr në pah qëndrimin e klerit të kësaj pjese të Ilirikut në krizën e krijuar midis klerit të Romës dhe atij të Kostandinopojës. Nga njëra anë, Papa Gjelas i fton klerikët dardanë dhe pas tyre të gjithë klerin e Ilirikut të mbështesin Selinë e Shenjtë në luftën kundër herezisë së Grekëve. Gjelasi shkruan se « Akaci është heretik dhe si i tillë duhet shkishëruar bashkë me ata që e përkrahin ». Për më tepër « duhet bërë dallimi midis gjeografisë administrative dhe asaj kishtare, duke ruajtur pavarësinë e kësaj të fundit ». Papa u shpjegon klerikëve dardanë se « peshkopi i Selanikut Andrea nuk dëgjoi të shkëputet nga Akaci dhe si i tillë nuk i përket më kishës së Romës ». Nga ana tjetër, peshkopët e Dardanisë përgjigjen se kanë vendosur shkishërimin e Eutuhit dhe Akacit, shkëpusin lidhjet me kishën e Kostandinopojës dhe pranojnë kushtet e vendosura më parë nga Papa Feliksi III (CH. PIERI, La géographie de l’Illyricum ecclésiastique et ses relations avec l’église de Rome (Ve – VIe siècles), në Villes et peuplement dans l’Illyricum Protobyzantin, Collection de l’Ecole Française de Rome, nr. 77, Rome 1985, f. 39 dhe bibliografia e cituar aty në shënimet 58, 59 dhe 60). 

Në këtë letërkëmbim interesant bien në sy përpjekjet e Selisë së Shenjtë për të mbështetur autonominë fetare provinciale si e vetmja mundësi për t’i ruajtur besimtarët nga ndërhyrjet e qendrave heretike, Selanikut dhe Kostandinopojës. Ndonëse jo aq hapur sa peshkopët e Dardanisë edhe një pjesë e klerit të provincave të tjera mbante anën e Romës. Kështu kryepeshkopi i Epirit të Vjetër, Alkizi i Nikopojës e firmosi kërkesën për pajtim (libellus) të sjellë nga delegatët e Papës, madje ai kishte shërbyer si ndërmjetës midis Selisë së Shenjtë dhe besnikëve të saj në rradhët e klerit në Palestinë. Këto veprime çuan në arrestimin e tij më 516 nga ana e policisë perandorake. Por kur kryepeshkopi Alkiz vdiq në burgun e Kostandinopojës vdekja e tij shkaktoi reagimin e klerit të Epirit të Vjetër : më 15 nëntor 516 peshkopët e kësaj province i dërgojnë Papës një mesazh në të cilin e njoftojnë se kanë zgjedhur kryepeshkopin e ri Janin dhe njëkohësisht kërkojnë prej tij kungimin, siç thuhet shprehimisht « sipas traditës së vjetër » (CH. PIERI, 1985, f. 45). 

Ndryshe nga fqinjët e tyre të Dardanisë, Prevalit dhe Epirit të Vjetër, të cilët mbajtën anën e Romës duke evokuar me këtë rast lidhjet e vjetra tradicionale me Selinë e Shenjtë, peshkopata e Epirit të Ri e sidomos kryepeshkopi i Durrësit u bashkua me pozicionet e Kostandinopojës. Ai tentoi të mblidhte të gjithe klerin e provincës në koncil për të dënuar ata që ishin renditur me Romën, por kjo tentativë dështoi. Deri në ditët tona ka arritur vetëm një letër e peshkopit Andrea të quajtur episcopus praevalitanus drejtuar papës Hormisda ku ai informon mbi shkishërimin e tij më 519 nga ana e koncilit të Epirit të Ri për shkak se kishte mbajtur anën e Romës (A. ALB, I, nr. 30, f. 6 dhe FARLATI, Illyricum VII, f. 306). 

Nuk është e qartë se përse koncili i Epirit të Ri do të duhej të shkishëronte një peshkop, që në pikëpamje administrative bënte pjesë në një provincë fqinje, mbi të cilin teorikisht Durrësi nuk kishte asnjë kompetencë. Sidoqoftë, ky fakt dëshmon se organizimi kishtar në provincën e Prevalit nuk u ruajt i paprekur, por pësoi lëkundje të rënda të shkaktuara kryesisht nga rrethanat historike të lidhura me dyndjet. Në fakt analiza e dokumentacionit na shtyn të mendojmë se në gjirin e klerit të Epirit të Ri ka patur kundërshti të brendshme, situatë që e bënte të vështirë mbajtjen e një pozicioni unik. 

Pavarësisht nga presioni i kryepeshkopit të Durrësit që përpiqej të paralizonte çdo lidhje me kishën perëndimore, peshkopë të veçantë e kanë shprehur hapur simpatinë për Romën. Një ndër ta ishte Lorenci i Lyhnidit, i cili që nga fundi i shek. V informonte Papën Anastas se i bindej vetëm Selisë Apostolike duke shkishëruar Akacin. Në përgjigje Papa e përshëndet peshkopin Lorenc për besnikërinë e shfaqur, por nuk i jep atij ndonjë përkrahje konkrete (Collection Avellana, 81, Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, XXXV ed., Wien 1895-1898, f. 225-229: Anastasius, Ep. 3). Lorenci arrestohet më 516 për të njejtat motive si Alkizi i Nikopojës, por arrin të shpëtojë gjallë, madje të kthehet në vendlindje ku jetoi i qetë deri në moshën tetëdhjetë vjeçare. 

Më 519 të dërguarit e Papës vijnë në Epirin e Ri me kërkesën për pajtim, në përpjekje për t’i shkëputur përfundimisht lidhjet e klerit të kësaj province me Kostandinopojën. Atyre ju rezervua një pritje e vakët në Durrës dhe Aulonë. Në raportin drejtuar Papës Hormisda  delegatët e tij shkruajnë se peshkopi i Aulonës pezulloi përgjigjen në pritje që atë ta jepte më parë kryepeshkopi. Krejt e kundërta ndodhi në Scampa ku peshkopi Trojus së bashku me popullin e qytetit u rezervuan një pritje madhështore si askund tjetër delegatëve, të cilët nuk vonuan t’ja përcillnin Papës me nota entuziaste atmosferën e krijuar në katedralen e Shën Pjetrit në Scampa, ku populli i mbledhur shfaqi aq përkushtim saqë sikurse shkruajnë ata vetë një atmosferë aq emocionuese dhe mallëngjyese vështirë se e gjen diku tjetër: « Erat conventus in basilica s.Petri. Confitemur beatitudini vestrae tantam devotionem, tantas deo gratias, tantas lacrymas, tanta gaudia difficile in alio populo vidimus» (cituar sipas A. ALB. I, nr. 29, f. 6). Mendojmë se ka shumë mundësi që ky takim historik të ketë ndodhur pikërisht në bazilikën e zbuluar vitet e fundit pranë Rrapit të Bezistanit, përballë portës së kalasë së Elbasanit, por ky supozim meriton sqarim të mëtejshëm. 

Në të njejtën kohë edhe në Lyhnid peshkopi që pasoi Lorencin e firmosi pa asnjë vështirësi thirrjen, madje dy here (Hormisda, Ep., 62 në Collection Avellana, 166, f. 617-618), por gjithsesi kjo mbështetje ndaj Romës duket si një remineshencë e së kaluarës bazuar në simpatinë e komuniteteve të veçanta të besimtarëve dhe nuk u ngrit dot në nivel province.

Pavarësisht nga shtrirja e tyre e kufizuar këto veprime flasin për një fuqizim gjithnjë në rritje të autonomies së klerit nëpër dioqeza, gjë që bën të mundur rivendosjen e  ndikimin të papëve të Romës. Ata mbështesin fuqimisht decentralizimin provincial të autoritetit fetar duke iu kundërvënë kështu me sukses tentativave të peshkopit të Selanikut, tashmë të mbështetur nga administrata perandorake, për të ushtruar autoritetin e dikurshëm mbi Ilirik. Kjo strategji, frytet e së cilës dallohen qartë në vazhdimësine e lidhjeve të një pjese të klerit të Ilirikut me Romën, mbetet pjesërisht joefikase në Epirin e Ri për shkak të rolit neutralizues të kryepeshkopit të Durrësit, besnik i bindur i kishës lindore. 

Situata në Ilirik ndryshon në mënyrë rrënjësore me ardhjen në pushtet të Justinit dhe sidomos të Justinianit, i cili i jep përfundimisht fund politikës monofizite të Anastasit. Ky qendrim i Justinianit  përbënte një kusht të domosdoshëm për realizimin e ambicjeve të tij politike që synonin Perëndimin dhe ripërtërtjen e shkëlqimit të Romës antike. Më 14 prill 535 Justiniani i jep peshkopit të Justiniana Primës titullin archiepiscopus, duke e ngritur kështu peshkopatën e qytetit të tij të lindjes në një rang më të lartë sesa simotrat e saj në Ilirik. Por përtej këtij akti, Justiniani synonte edhe arritjen e unitetit në planin fetar përveçse në atë politik dhe për këtë urdhëroi krijimin e « Kishës perandorake » (B. GRANICH, Die Gründung des autokephalen Erzbistums von Justiniana Prima, në « Byzantion », nr. 2, 1925, f. 123 -132). 

Kësodore që nga ky moment gjeografia fetare do të bëhej njësh me atë perandorake. Me një trysni të vazhdueshme pushteti qendror përpiqej të tërhiqte peshkopatën e Ilirikut në rrjedhat e Kostandinopojës. Kur u ravijëzua qartë kriza e ashtuquajtur e « tri kapitujve » Justiniani, që kërkonte të vendoste një lloj uniteti të kishës duke përmirësuar marrëdhëniet me Romën dhe duke dënuar monofizitët, thirri më 533 koncilin ekumenik në Kostandinopojë, në të cilin ftoi dhe Papën Vigjil. Ndonëse gjatë rrugës për në kryeqytetin bizantin ai siguroi përkrahjen e klerit të Korintit dhe të Selanikut, pjesëmarrja e peshkopëve të dioqezës së Maqedonisë në koncil ishte fare e pakët. Vetëm 9 nga 152 syresh (ndër të cilët vetëm një kryepeshkop, ai i Gortinës, Kretë) morën pjesë në koncilin që ratifikoi politikën e perandorit Justinian. Kjo mungesë masive është interpretuar si një pasojë e sulmeve barbare për disa provinca, por edhe e ekzistencës së dozave të simpatisë ndaj monofizitëve tek kleri i disa provincave të tjera. 

Sërish edhe në këtë rast peshkopata e Epirit të Ri nuk mban qendrim të qartë : ndër 9 peshkopët e pranishëm në koncilin V të Kostandinopojës është dhe Sotiri i Aulonës (MANSI, IX, 176 si dhe E. CHRYSSOS, Die Bischoflisen der V. Ökumenischen Konzils, Bonn 1960, f. 135), ndërkaq i vetmi kryepeshkop në të gjithë Ilirikun që i kundërshtoi hapur vendimet e koncilit ka qenë Mariniani i Durrësit (LE QUIEN, Oriens, II, f. 241). 

Për fundin e shek. VI dokumentacioni është mjaft i fragmentuar. Vetëm korrespondenca e Papës Gërgur i Madh ndriçon disi gjendjen fetare të Ilirikut të rraskapitur nga sulmet sllavo-avare. Papa dërgon dy qarkore në adresë të të gjithë klerit të Ilirikut. Tërheq vëmendjen rradha sipas së cilës ai u drejtohet kryepeshkopëve. Fill pas atij të Selanikut, në krye të listës së emrave gjenden kryepeshkopët e Durrësit dhe Nikopojës. Kjo renditje, që nuk i bindet aspak rradhës gjeografike, tregon më së miri rëndësinë që kishin fituar nga pikpamja administrative dhe fetare kryeqendrat e dy Epirëve, ndërkohë që Justiniana Prima në këto letra renditej e pesta dhe e shtata.  (L. HARTMANN, II, Reg. VIII – XIV, München 1978; shih letrën e nëntorit 597 (Ep. VIII, 10) dhe atë të  majit 599 (Ep. IX, 156)). 

Vitet që pasuan vdekjen e Justinianit shënuan shkëputjen përfundimtare të kontakteve midis klerit të Epirit të Ri dhe Romës. Korrespondenca e Papës Gërguri i Madh me klerin e viseve të Ballkanit e pasqyron më së miri këtë shkëputje. Nga kjo korrespondencë nuk gjejmë asnjë letër adresuar peshkopëve të Epirit të Ri, ndërkohë që selia apostolike ndjek me vëmendje problematikën fetare në të gjitha provincat fqinje në Ballkan. 

Akti përfundimtar që do të kurorëzonte këtë ndarje vjen me pjesëmarrjen e kryepeshkopit të Durrësit Lukianit në Sinodin e Kostandinopojës më 863. Ai së bashku me peshkopin e Stefaniakës Kozmain dhe atë të Krujës Davidin nënshkruan pa hezitim aktet që vulosën skizmën e vitit 863 midis Romës dhe Bizantit. Që prej luftrave ikonoklaste, jo vetëm provinca e Epirit të Ri, por krejt Iliriku u shkëput nga juridiksioni i Romës për t’u bashkuar me kishën e Kostandinopojës. 

Heshtja e burimeve nuk na lejon të shohim se cili ka qenë reagimi i klerit vendas që iu bashkëngjit me hir apo me pahir një besimi tjetër. Gjithsesi kalimi nën varësinë e patrikanës së Konstandinopojës nuk mund të nënkuptojë në asnjë rast asimilim tërësor, për shkak se gjuha dhe traditat përbënin pengesa të pakapërcyeshme. Kjo situatë ka bërë që në këto treva të dyja besimet të jetojnë së bashku, praktikisht në të njëjtin territor deri në ditët tona. 

Ndonëse e bazuar kryesisht në kronikat e koncileve dhe letrat e papëve, për shkak të mungesës së burimeve të tjera, historia e marrdhënieve kishtare në provincën e Epirit të Ri nxjerr në pah rivalitetin e vazhdueshëm të Romës dhe Kostandinopojës në këtë territor ku pikëtakohen disa kultura dhe gjuhë të ndryshme. Në këtë kontekst antagonizmi duhen parë edhe luhatjet e klerit të Epirit të Ri, grindjet e brendshme në rradhët e të cilit vetëm sa e shtonin konfuzionin, duke e vështirësuar mbajtjen e një qëndrimi unik. 

Nga ana tjetër ecuria e marrëdhënieve kishtare flet për zhvillime që pasqyrojnë problematikën e brendshme të kësaj province duke bërë që Epiri i Ri të dallohet fare mirë si njësi administrative dhe fetare më vete. Mungesa e kohezionit të brendshëm, që shfaqet qartë në disa çaste vendimtare, ka të bëjë me qëndrimet e peshkopëve të veçantë, sepse, ashtu si në provinca të tjera fqinje edhe tek kleri i Epirit të Ri spikat tendenca për të përforcuar autonominë lokale duke përfituar nga klima e rivalitetit të përhershëm midis dy kryeqyteteve perandorake.

Filed Under: Histori

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 985
  • 986
  • 987
  • 988
  • 989
  • …
  • 2953
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • Eliot Engel, in memoriam…
  • «Dritë-shkronja» e Eugène Pittard
  • Propozimi i Presidentit amerikan Donald J. Trump për emërimin e Gjeneral Lejtnant (Ret.) Eric P. Wendt si Ambasador i SHBA-ve në Shqipëri
  • Manifestimi i AAWO “Motrat Qiriazi”, nderohet sakrifica dhe suksesi i gruas shqiptare
  • Leonardo da Vinci, gjeniu që e shndërroi artin në instrument për të depërtuar në sekretet e krijimit
  • Kënaqësi të takohem me Presidentin Bill Clinton dhe bashkëshorten e tij, ish-Sekretaren e Shtetit Hillary Clinton
  • Zëri i ndërgjegjes sonë kombëtare…
  • “Ora e maleve”
  • Në ditën e lindjes së shkrimtarit të madh Jakov Xoxa
  • Njeriu-Mozaik
  • Samiti i Diasporës, njё skenë pa aktorë
  • Kosova përballë një prove historike shtetërore
  • YLLI MEÇAJ I VLORËS – ARTIST KOMBËTAR SHUMËPLANËSH
  • VATRA PËRKUJTON PATRIOTIN ZEF BALAJ NË 4 VJETORIN E KALIMIT NË PËRJETËSI
  • ATË QË KA MONOPOL GJENIU NUK MUND T’IA MARRË DOT NJERIU!

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT