Prof. Dr. Muhamet Racaj/
Bota po hyn në një periudhë të ndryshimeve të thella strategjike. Rendi ndërkombëtar që për dekada u mbështet në një ekuilibër të caktuar të fuqive, në aleanca tradicionale dhe në institucione ndërkombëtare, po përballet me sfida të reja. Pyetja nuk është më nëse bota do të ndryshojë, por çfarë forme do të marrë rendi i ri ndërkombëtar dhe sa e sigurt do të jetë periudha e tranzicionit drejt tij.
Presidenti i Finlandës, Alexander Stubb, duke analizuar zhvillimet aktuale, ka vlerësuar se deri rreth vitit 2030 mund të bëhen më të qarta konturet e sistemit të ri ndërkombëtar. Sipas tij, bota ndodhet në një fazë kalimtare ndërmjet dy rendeve të ndryshme, ndërsa paqartësia strategjike po rritet.
Kjo periudhë tranzicioni është veçanërisht e rëndësishme për Evropën. Për dekada, siguria evropiane është mbështetur në një masë të madhe në kapacitetet ushtarake dhe politike të Shteteve të Bashkuara. Por zhvillimet e fundit po e shtyjnë Evropën të marrë përgjegjësi më të mëdha për mbrojtjen e saj.
Evropa duhet të përgatitet për një përgjegjësi më të madhe.
Ndryshimi i marrëdhënieve transatlantike nuk nënkupton domosdoshmërisht dobësimin apo përfundimin e aleancës SHBA–Evropë. Përkundrazi, debati aktual brenda NATO-s lidhet gjithnjë e më shumë me ndarjen e përgjegjësive dhe rritjen e kapaciteteve evropiane të mbrojtjes. Kjo do të ishte një ndryshim i rëndësishëm në arkitekturën e sigurisë së kontinentit. Shtetet evropiane duhet të investojnë më shumë në forcat e armatosura, industrinë e mbrojtjes, teknologjinë ushtarake, mbrojtjen kibernetike, inteligjencën dhe kapacitetet e reagimit të shpejtë.
Në këtë kuadër, objektivi i vitit 2030 nuk duhet parë vetëm si një datë politike. Ai mund të shndërrohet në një horizont strategjik për riorganizimin e sigurisë evropiane.
Por Evropa nuk mund të mendojë vetëm në dimensionin ushtarak. Ajo duhet të diversifikojë edhe marrëdhëniet ekonomike dhe politike, duke forcuar lidhjet me Indinë, vendet e Gjirit, Amerikën Latine dhe aktorë të tjerë që po fitojnë peshë në sistemin ndërkombëtar.
Nga një botë me një qendër drejt një sistemi shumëqendror
Një nga ndryshimet më të rëndësishme është zhvendosja graduale e qendrës së gravitetit ekonomik dhe politik drejt Azisë dhe vendeve të Jugut Global.
Sistemi i ardhshëm ndërkombëtar mund të jetë më shumëqendror, me SHBA-në, Kinën, Rusinë, Bashkimin Evropian, Indinë dhe fuqitë e tjera rajonale që do të konkurrojnë dhe bashkëpunojnë njëkohësisht.
Një sistem i tillë mund të krijojë hapësirë për marrëdhënie më fleksibile ndërmjet shteteve, por në të njëjtën kohë e bën më të vështirë parashikimin e krizave. Kur mungon një ekuilibër i qartë dhe kur normat ndërkombëtare sfidohen, rritet rreziku i keqllogaritjeve strategjike. Prandaj, një prej sfidave kryesore të dekadës së ardhshme do të jetë ruajtja e mekanizmave ndërkombëtarë që parandalojnë konfliktet dhe krijojnë hapësirë për dialog.
“Ligji i xhunglës” dhe dobësimi i normave ndërkombëtare
Në Evropë është shprehur shqetësimi se marrëdhëniet ndërkombëtare po bëhen gjithnjë e më pak të parashikueshme. Përfaqësuesja e lartë e BE-së për politikën e jashtme, Kaja Kallas, ka përdorur edhe metaforën e “ligjit të xhunglës” për të përshkruar një realitet ku fuqia ushtarake, ekonomike dhe politike po fiton peshë në raport me normat ndërkombëtare.
Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe debati i zhvilluar nga Moska. Presidenti rus Vladimir Putin prej vitesh argumenton se rendi ndërkombëtar i pas Luftës së Ftohtë është duke u transformuar dhe se bota po shkon drejt një sistemi më shumëpolar.
Pavarësisht dallimeve të mëdha ndërmjet interpretimeve perëndimore dhe ruse, një element është i përbashkët: modeli ndërkombëtar i dekadave të kaluara po ndryshon.
Kjo nuk do të thotë se një rend i ri do të lindë automatikisht më i qëndrueshëm. Përkundrazi, periudha e tranzicionit mund të jetë më e ndërlikuar dhe të karakterizohet nga konkurrenca strategjike, lufta hibride, presioni ekonomik, lufta informative, sulmet kibernetike dhe përdorimi gjithnjë e më i madh i teknologjive të reja ushtarake.
Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin?
Në një botë ku po ndryshojnë ekuilibrat e fuqisë, Ballkani Perëndimor nuk mund të konsiderohet hapësirë periferike e sigurisë evropiane.
Përkundrazi, rajoni ndodhet në një pozicion strategjik ndërmjet Evropës, Mesdheut dhe hapësirës euroaziatike. Për këtë arsye, çdo dobësim i mekanizmave të sigurisë evropiane mund të krijojë hapësirë për rritjen e ndikimit të aktorëve të ndryshëm politikë, ekonomikë dhe të sigurisë.
Në këtë realitet, Kosova duhet ta shohë sigurinë e saj në kuadër të arkitekturës euroatlantike. Forcimi i bashkëpunimit me NATO-n, Shtetet e Bashkuara dhe partnerët strategjikë evropianë mbetet i rëndësishëm, ndërsa zhvillimi i kapaciteteve të veta të sigurisë dhe mbrojtjes duhet të ecë paralelisht. Njëkohësisht, Ballkani duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm ndaj luftës hibride. Dezinformimi, manipulimi i opinionit publik, ndërhyrjet kibernetike, presioni ekonomik dhe instrumentalizimi i tensioneve etnike mund të përdoren si mjete të konkurrencës gjeopolitike.
Prandaj, siguria e së ardhmes nuk do të përcaktohet vetëm nga numri i ushtarëve dhe armatimeve. Ajo do të varet gjithnjë e më shumë nga inteligjenca, teknologjia, rezilienca institucionale, siguria kibernetike, mbrojtja e informacionit dhe aftësia për të identifikuar kërcënimet hibride në kohë.
2030-a nuk është larg
Viti 2030 mund të jetë vetëm një pikë orientuese, por proceset që do ta përcaktojnë atë rend tashmë kanë filluar. Evropa po rrit kapacitetet e mbrojtjes. SHBA-ja po rishikon mënyrën e angazhimit të saj në sigurinë evropiane. Kina po zgjeron ndikimin ekonomik dhe strategjik. India po fiton peshë ndërkombëtare. Rusia vazhdon të sfidojë arkitekturën ekzistuese të sigurisë në Evropë. Ndërkohë, shtetet e Gjirit dhe fuqitë e tjera rajonale po kërkojnë rol më të madh në sistemin global.
Kjo do të thotë se dekada që po vjen nuk duhet të trajtohet si një periudhë e zakonshme politike. Ajo kërkon parashikim strategjik, investime në mbrojtje dhe diplomaci aktive. Bota nuk po kthehet në rendin e vjetër. Ajo po kërkon një ekuilibër të ri. Dhe pikërisht këtu qëndron sfida: a do të ndërtohet rendi i ri përmes bashkëpunimit dhe rregullave ndërkombëtare, apo përmes konkurrencës së fuqive dhe logjikës së forcës?
Përgjigjja nuk do të përcaktojë vetëm marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha. Ajo do të përcaktojë edhe sigurinë e Evropës, të Ballkanit dhe të Kosovës.
Në këtë realitet të ri, të jesh i përgatitur nuk do të thotë të presësh krizën. Do të thotë ta parashikosh atë, ta kuptosh dhe të ndërtosh kapacitetet për ta parandaluar. Mund ta përshtat edhe në një version më të fuqishëm për faqen e parë të “Bota Sot”, me titull më të drejtpërdrejtë dhe me theks edhe më të madh te Kosova, NATO-ja, SHBA-ja dhe Ballkani.
Foto: https://www.cfr.org