Gjeraqina Tuhina |Bruksel|RTK/

Zyrtarët e Bashkimit Evropian vazhdojnë të insistojnë se pa i përfunduar Kosova hetimet lidhur me sulmin në Banjskë, Brukseli nuk mund të bëjë asnjë lëvizje apo të marrë qëndrim lidhur me këtë ngjarje.

Këtë pozicion të Bashkimit Evropian e ka përsëritur zëdhënësi i institucioneve Peter Stano, duke nënvizuar se kohëzgjatja e këtij procesit varet nga autoritete kompetente të Prishtinës zyrtare:

“Ishte ky një sulm shumë brutal dhe i dënueshëm në territorin e Kosovës. Dhe, autoritetet e Kosovës janë duke e hetuar. Përveç dënimit të sulmit dhe kërkimit të sqarimeve, qëndrimi i Bashkimit Evropian ishte se presim një hetim të duhur. Pra, qëndrimi ynë është se presim përfundimin zyrtar të hetimit nga autoritetet e Kosovës, kurdo që të jetë gati. Dhe pastaj në bazë të këtij hetimi, ne do të vendosim hapat ose qëndrimin tonë. Ky është qëndrimi ynë. Nuk na takon ne të komentojmë për afatet kohore. Kjo është në duart e autoriteteve të Kosovës”, ka theksuar Stano.

Ai rikujtoi se reagimi i Bashkimit Evropian më 24 shtator ishte i qartë. E përsëriti të njëjtën edhe sot dhe nënvizoi domosdoshmërinë që të dilet me rezultatet e hetimeve.

“Të gjithë ne jemi të interesuar të kemi qartësi se kush e ndërmori atë sulm, kush e mbështeti dhe kush është përgjegjës. Por për të pasur përgjigje për këto pyetje, duhet të shohim raportin përfundimtar nga hetimi e jo dokumente që po publikohen apo lëshohen nga palët e treta. Kjo, është procedurë normale, ligjore lidhur me cilindo krim sulm apo incident. I bëni hetimet dhe pastaj nxirrni përfundime”, ka shtuar Stano.

Bashkimi Evropian vazhdon të kërkojë nga Serbia bashkëpunim në hetimet lidhur me Banjskën. Më herët ishte thënë se ka gatishmëri për vendosjen e masave në rast se hetimet vërtetojnë lidhjen drejtpërdrejtë të shtetit serb me këtë sulm. Megjithatë, me kalimin e kohës, mundësitë për masa ndaj Serbisë zbehen.

Këshilli Ndërfetar i Shqipërisë/

Prof. Asoc. Dr. Genti Kruja zgjidhet President i Këshillave Ndërfetare të Europës, pjesë e organizatës “Fetë për Paqe” (European National Interreligious Bodies, Religions for Peace Europe).

Gjatë muajit shkurt 2024 Bordi i Presidencës i Organeve Kombëtare Ndërfetare Evropiane në organizatën “Fetë për Paqen” në Evropë shpalli zgjedhjet për President të ri të Këshillave Ndërfetare të Europës.

Pas thirrjes për nominim të kandidatëve, Bordi Drejtues emëroi unanimisht Prof. Genti Kruja, si Presidentin e ri të Këshillave Ndërfetarë të Europës, i cili prej dy vitesh mbante dhe detyrën e Zëvendës Presidentit të këtyre organeve. Ai është zgjedhur kështu me një mandat tre vjeçar në krye të organeve kombëtare ndërfetare evropiane.

Bordi Drejtues ka shprehur vlerësimin për prof. Krujën dhe punën e tij ndër vite për promovimin e dialogut ndërfetar në Evropë, si dhe mbeten në pritje të rritjes së frymës së bashkëpunimit ndërfetarë gjatë këtij mandati.

Prof. Genti Kruja pason ish-Presidentin Dr. Luigi de Salvia, i cili vazhdon të jetë anëtar i Bordit Drejtues të Këshillave Ndërfetarë të Europës dhe President i “Religions for Peace” Itali.

Kush është Genti Kruja?

Prof. Asoc. Dr. Genti Kruja me profesion sociolog është pedagog i Sociologjisë, Sociologjisë së Fesë, Komunikimit Ndërkulturor dhe Dialogut Ndërfetar në Kolegjin Universitar Bedër. Ai është anëtar i Bordit të Administrimit të Universitetit dhe Sekretar i Përgjithshëm i Këshillit Ndërfetar të Shqipërisë.

Prof. Kruja ka marrë pjesë dhe ka kontribuar në shumë konferenca ndërkombëtare mbi Arsimin, Lirinë e Besimit dhe Dialogun Ndërfetar. Ai është autor i librave “Shqiptarët përballë sfidave të mirëkuptimit ndërfetar” (2008) dhe “Historia e Dialogut Ndërfetar” (2023), botuar nga Instituti i Dialogut “PRIZMI”, si dhe autor i disa studimeve dhe artikujve të ndryshëm shkencorë në lidhje me “dialogun ndërfetar”.

Në vitin 2021, ai u zgjodh anëtar i programit të Bashkimit Evropian “Global Exchange on Religion in Society”. Më 2022 mori pjesë në programin e shkëmbimit, mbështetur nga Departamenti i Shtetit në Universitetin Seattle, Uashington, SHBA. Po në këtë vit, ai u zgjodh ekspert i Lirisë së Besimit në OSBE, Zyra për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR). Gjatë vitit 2023 ai ishte pjesë e Programit Ndërkombëtar të KAICIID, si dhe prej vitit 2022 mbante detyrën e zv/Presidentit të Organizmave Kombëtare Ndërfetare Evropiane-Fetë për Paqe, Evropë.

Më 15 shkurt 2024 ai u zgjodh President i Organeve Kombëtare Ndërfetare Evropiane (ENIB) në organizatën “Fetë për Paqe”, Evropë (European National Interreligious Bodies, Religions for Peace Europe).

Besim Muhadri “Rekuiem për librat e djegur”, botoi “Shtëpia Botuese “Jakup Ceraja”, Prishtinë, 2024

Mëhill Velaj

Besim Muhadri, është autor i më se tridhjetë librave të zhanreve të ndryshëm: poezi, tregime, publicistikë dhe monografi në fushën e studimit letrar, të botuara në një hark kohor tridhjetëvjeçar (1994-2024). Si shumica e krijuesve, edhe Besimi krijimtarinë e tij letrare e pati filluar me poezi. Në vitin 1994, pra 30 vjet më parë Besim Muhadri pati botuar librin me poezi, “Diçka e bukur po ndodh”, një titull sa simbolik, po aq edhe interesant, madje me përmasa parashikuese. Libri në fjalë i Besimit në atë kohë që vlerësuar nga tre autorë, po ashtu poetë dhe miq të tij, Ismail Syla, Pal Ndrecaj dhe Nexhat Çoçaj. Ne reçencën e tij, Ismail Syla pati konstatuar se Besim Muhadri realitetin poetik e ndërton përmes metaforës që rrezaton kuptime, detaje artistike, si dhe disponime të ndryshme shpirtërore të unit lirik.

Ndërkaq për Nexhat Çoçajn, në librin “Diçka e bukur po ndodh” të Besim Muhadrit “erërat e kopshtit poetik janë ndër me te ndryshmet, kurse bota që na rrethon, gjegjësisht gjërat objektive siç janë: shtigjet e Pashtrikut, krojet, kullat, ai nuk i lë të heshtin brendapërbrenda poezisë së tij vetëm si një përshkrim i zakonshëm i ambientit. Paralel me to ai i ndërlidh asociacionet e tij lidhur me vendlindjen e të parëve, shprehet ndër të tjera Nexhat Çoçaj.

Pesë vite më vonë, më 1999, menjëherë pas përfundimit të luftës në Kosovë Besim Muhadri 1999 botoi librin e dytë me poezi “A harrohet fytyra e nënës”, një libër i ndërtuar nga poezi të shkruara gjatë një periudhë pesëvjeçare, por e dominuar nga krijime që pasqyrojnë realitetin konkret të zhvilluar gjatë luftës së UÇK-së (1998-1999). Përmes vargut poetik poeti arrin të na paraqet përmasën e kësaj lufte sikurse edhe atë të lirisë dhe të sakrificës sublime të popullit shqiptar të Kosovës, ashtu sikurse e kishin paraqitur edhe shumë poetë të tjerë. Poezia e Muhadrit, ndonëse jo në masën e duhur, nuk ka kaluar edhe pa vrojtimin e kritikës letrare. Ndër ata që shfaqën mendimet e tyre për librin e Muhadrit janë edhe poetët dhe studiuesit Prend Buzhala dhe Besim R. Cengu.

Sipas Prend Buzhalës, krijuesi Besim Muhadri është i lidhur e i mishëruar me truallin e lindjes, me Hasin. Në të dy përmbledhjet e poezive, “Diçka e bukur po ndodh” dhe “A harrohet fytyra e nënës”, të tregimeve “Rrënuesit vinin natën”, si dhe në panoramën e krijuesve hasjanë, me titullin “Rigon e rrjedh nëpër Has”, poeti vendëzon lidhje të shumta mitike e krijuese me Hasin, por këto lidhje dhe raporte i pranon deri në atë masë, për aq sa do t’i shërbejnë për ta krijuar gjeopoetikën e tij shqiptare. Buzhala thotë se krijuesi e ngjyros, mbi këtë bazë, këngën e tij me tisin e dhembjes e të dëshpërimit, me tisin e vajit e të melankolisë, por ai e thur dhe e zhdrivillon edhe atë poetikë, mbi bazën e të cilës mbështet qëndrimi kritik ndaj realitetit”. Buzhala konstaton se Besim Muhadri “duke ligjëruar për Trupin e Atdheut, ai ligjëron për dramën e tij tragjike e të rëndë, për dhembjet e pafund dhe për qëndresën mbinjerëzore të tij, për holokaustin, për golgotat e për eksodet biblike shqiptare, ndërkohë që në hapësirat e tij barbarët shkatërrojnë, përdhosin, vrasin, e dëbojnë njerëzinë dhe shkretojnë”

Ndërkaq, libri që po e prezantojmë sot, i botuar këto ditë në Prishtinë, “Rekuiem për librat e djegur”, është i ndërtuar nga poezitë e dy librave të parë dhe i plotësuar edhe me poezi të tjera të shkruara pas botimit të librave të tjerë. Këto poezi autori i ka vendosur në fund të librit, ndërkaq librin e hap me poezinë kushtuar nipit të tij të vogël, të sapolindur në Nju Jork, Priamit, që ka edhe një domethënie simbolike të një vazhdimësie jetësore dhe krijuese.

Recensent i këtij libri është studiuesi nga Kukësi që jeton ën Tiranë, Besim Cengu, i cili në mes tjerash thotë se Besim Muhadri është krijues që në opusin e krijimit vargun e përdor në funksion të arritjes së qëllimit të vet, d.m.th, në atë lajmërimin e madh, në një kohë tepër të vështirë në kushte robërie se diçka e bukur po ndodhte. Poeti është zemër e ndjeshme, e zemrat e ndjeshme janë edhe ora që lajmërojnë para të tjerëve ngjarjen dhe ndryshimet e mëdha. Ndryshimet e mëdha janë edhe klithma lindjeje dhe e krahason me lindjen e fëmijës, d.m.th, të lindjes së një jete të re që është e bukur, sepse do të ketë, sipas poetit, grishje për lirinë, bukën dhe farën e moszhbirjes”.

Sipas profesorit dhe studiuesit Cengu Besi Muhadri ka kodin e vet poetik të përjetimit që e identifikon atë si poet i veçantë. Ai komunikon me njerëzit që u drejtohet me fjalën e tij të përditshme për të arritur deri në ndërgjegjen e secilit prej tyre i plotë dhe i qartë.

Në fund më duhet të them se vëllimi poetik “Rekuiem për librat e djegur”, përpos si një vlerë artistike, është edhe një homazh për katër mijë librat e djegur, të cilët autorit ia dogjën ushtarët serbë në shtator të vitit 1998, por edhe një mesazh poetik se si arti shkruhet edhe në kohë krismash pushkësh, kur muzat janë të frikësuar.

Autori me këtë libër me poezi, na kujton se ai nuk e ka braktisur në asnjë moment poezinë, edhe pse janë bërë 25 vite që ai nuk ka botuar libra të tillë. Urojmë që libri të bie në duart e lexuesit, sepse ia vlen të lexohet e të shijohet, si për nga aspekti tematik, ashtu edhe për nga aspekte të tjera që karakterizojnë një vepër të mirëfilltë letrare.

Silvana Berki/

Kur në 2016 u bë martesa e pric Lekës me princes Elian, dasma ishte e rrangut të mbretërive europiane. Jo pa qëllim është bërë një investim i tillë në një kohë që ekonomia e Shqiperisë nuk ishte e mirë dhe mendoj as e lehtë prej investuesve kushdo ka qënë për ta realizuar atë. Dasma ishte event historik dhe e dyta e këtij lloji në vendin tonë. Unë si emigrante e kam ndjekur krenare për mundësinë ti tregonim botës se nuk jemi rrang i dytë në mes tyre dhe mundesisht të na bënin një vend  të shumëpritur. Shumë miqve madje ua tregoja me ëndje dasmën dhe të them të drejtën në mes miqve finlandez shikoja edhe xhelozi për vetkrenarinë t`ime me vëndin tim dhe sidomos ciftin mbretëror. Kjo për arsye sepse ciftet mbretërore ndiqen nga medja botërore me shumë interes për estetikën dhe vlerat shoqerore që ato prezantojnë. Jo të gjitha kombet në botë kanë sot mbretëri. Pak përpara luftës së dytë botërore dhe mbas saj shumë mbretëri u shfuqizuan. Ishte koha e e praktikave të ideologjisë markisëm-leniniste.  Shfuqizimet ndodhën jo vetëm në bllokun lindor por edhe më tej si Turqia apo Greqia, Iraku, Irani, Italia, Egjipti dhe lëkundjet e Spanjës. 

Eshtë interesante se të gjithë monarkët kudo jetonin në eksile, nuk e braktisën njëri tjetrin dhe institucionet e tyre u mbështetën edhe në emigracion si një rrymë politike për demokraci. Në një dokumentar tek po shihja varrimin e Shahut të Iranit në Egjypt, pra në eksile, pash të ecte krah të tjerëve edhe mbreti Konstandin i Greqisë, i cili e vuajti mërgimin e tij në mënyrën më të rëndë të mundshme. Kjo sepse edhe ish mbretët ashtu si njerëzit e zakonshëm në mërgim pësojnë syndromën e mallit për shtëpinë dhe Konstandinit jo vetëm i ndaluan kthimin në atdhe, por i hoqën edhe shtetësinë greke mbasi rrënjët i kishte daneze, edhe pse lindur dhe me stërgjyshër mbi 200 vjet në Greqi. Në jetët e monarkëve të shfuqizuar ka shumë rrëfime tragjike, në fakt njëri më tragjik se tjetri dhe është fat nëse disa kanë mbijetuar. Sot gati të gjithë monarkët janë rikthyer në atdhe, por kjo nuk ua ka larguar nga supet traumat e përjetuara, të cilat i mbajnë brënda vetes pa guxuar as ti ndajnë me njeri për shkak të ambientit jo tepër miqësor karshi tyre. Zakonisht jo-miqësorët janë qytetarë të politikave të kundërta. 

Ajo që më ka bërë efekt të mirë është jeta tradicionale që monarket e ruajnë me fanatizëm. Në atë jetë rol të rëndësishëm i jipet besimit fetar, prej nga rrjedh edhe mirësia apo ndjenja e fajit. Ne i kemi parë kombet ateiste sesi e shpërfytyruan vendin e tyre duke mos patur frikë ngta asgjë, nga asnjë ndëshkim dhe duke u kthyer kriminelët më të mëdhenj botës së madhe. Mendoj, që një arsye perse monarkët janë shumë të lidhur me fenë është pikërisht nevoja të jenë sa më njerëzor, nevoja të jenë sa më të përulur ndaj Zotit dhe njerëzve. Po të takosh një monark kudo që ka jetuar në atdhe apo eksile do të kuptoni peruljen e tyre ndaj nje misioni tejet madhor dhe nuk ka mision më madhor sa ti dedikohesh kombit e ti shërbesh atij me perulje. 

Mund të jap fakte me bollëk se sa ndryshe vepron një monark në rast krize apo cenosje nga okupimi. Një shëmbull mjaft i bukur ishte ai i mbretit të Norvegjisë Haakon VII- stërgjyshi i nipërve dhe mbesave të mbretërisë së sotme të Norvegjisë i cili ndryshe nga partitë politike në atë kohë (gjatë luftës së dyte botërore) rrefuzoi të bënte pakt me pushtuesit dhe ishte gati të linte fronin nëse politilanët do ti dilnin kundër. Ky është shëmbulli më i mirë që na tregon ndryshimin e roleve të mbretit dhe politikaneve, sepse politikanët e braktisën kombin dhe ishin gati të bënin pakt me gjermanët. 

Gjithsesi, prej luftës së dytë botërore tashmë ka kaluar shumë kohë, dhe Politika shqipare ka bërë shumë avancime pozitive për rritjen e ekonomisë, por ne akoma vazhdojmë të jetojmë të ndarë e në treva të vocrra. Edhe pse ideja e nje Shqiperie te madhe do të shihej në rajon me frike dhe si shenjë nacionalizmi, pozita e një mbreti apo princi në kurorë do të bënte atë që politikat që ndërrohen c`do katër vjet  nuk do ta bënin dot. Pra, do të ishim nën një cati fisnore të barabartë edhe sikur të vazhdonim e rrinim jasht kufijve të njëri tjetrit. Me një kupolë e kam fjalën nën kupolën monarke. Meqënëse të them të drejtën më duket sikur sa prek fjalën monarki- ne shqiptarët e lidhim drejtpërdrejt me ”mëkatet” e mbretit Zog. Ashtu sic tani kur flasim për kohën moniste menjëherë na rikujton emrin e Enver Hoxhes dhe ”mëkatet”  e tij. Në të dyja rastet, mëkatet dhe mirësitë përcaktohen nga dy rryma ku sejcili e bën përcaktimin bazuar nga disa fakte; shtresa e shoqerisë që i perkiste, dhe eksperienca sesi e ka përjetuar sistemin. Pra, brënda këtyre sistemeve kanë jetuar njerëz që na rrëfejnë histori nga më kontradiktoret. Kjo më bën të mendoj, se nuk ka as sistem perfekt dhe as politikanë pa të meta. Po a duhet të pengojmë zhvillimin e të ardhmes sonë sepse kemi histori jo të mira në të kaluarën? Edhe pse nuk i përmendim mendoj se ne kemi përdorur për të mirën tonë gjithcka ka ardhur nga c`do sistem dhe na bëjmë të jemi këta që jemi sot me të mirat dhe të këqijat tona. 

Për ta mbyllur shkrimin po vendos në fund një pozi e shkruar menjëherë me vdekjen e mbretit Leka i I. 2011. 

Emigranti Mbret!

Ne kishim mbret

Sot… Jo.

Ai vdiq.

Me të vdiq edhe mirësia

Pse të mendoj se bota është e brishtë

e bukur,

Kur qëniet gjeniale shuhen…

të lodhur nga marria.

Ne kishim mbret

si Van Gog fati i tij..

Ngjyrosi me penel ashtu… sic Ai dinte

…të bukurën

…të pastërtën shoqëri.

Dhe ne, ja vramë shpirtin sa qe gjallë

se nuk të vret vetëm plumbi i artë

Eh, të vret Ajo…e rënda fjalë

….gjithë baltë.

Ne e vramë mbretin tonë

Pa fron,

Pa kurorë

Po përse?

Për një politikë që as e deshëm?

E c`është politika me nota të kota?

Një pallto që dje e veshëm dhe e xhveshëm.

Ne kishim mbret

Se jemi komb mbretëror

Ne jemi oborrtarë të shekullit tjetër

Lakuar froneve, politikave asgjesorë

shkallëzuar epokave nga shumë profetër”.

Ne kishim mbret

Kokëlart, me ecje krenarie

Ashtu sic e bekoi vet nëna Demetër

Se dhe ecja është simbol fisnikërie

Ashtu si princërit që lindin vec nga Mbretër.

Eh, tani, shohim t`tuajën ecjen kuturu

hyp e zbrit shkallët të karrierës

Si ai malësori bjeshkëve që ngjitet të pres dru

e me sëpat hyn senateve të pavlerës.

Sa padrejtësi ndodhin sa je gjallë

Mëndjes kam sytë e mbretit

tek më flasin duke perënduar;

” Vërtet nuk më deshi populli im i rrallë ?

-Vërtet nëpër vota të jem ngatërruar? ”.

Dilemë e pakapërdishme tragjedia

Ja,… tani jemi një popull si shumë të tjerë

pa mbret,

me një presindent për interesat e tija

……..me një fron të cjerrë.

Ndërsa Ti,

Ti ishe endacak, si unë e të tjerë

I dashuri

I miri

Emigranti Mbret,

se emigrantit i djeg shpirti për një botë me vlerë

si Ty….Ikona Ilire…sot e 1000 vjet.

Silvana Berki

Enver Memishaj – Lepenica/

Dossjer

Vllas Arapi ishte ndër komunistët e parë që parapa se Partia Komuniste po shndërrohej në një Parti Terroriste dhe e braktisi atë.

Botohet për herë të parë: Çfarë deklaronte Vllas Arapi pas arratisjes nga forcat komuniste?

Tefta Arapi, ish profesoresha ime, në vitin 1993, më foli për udhëtimet që kishte bërë në fshatrat e Kavajës, Rrogozhinës, Beratit etj duke kërkuar gjurmët e të vëllait, Vllas Arapit dhe më tregoi edhe nje fletore të trashë, ku kishte mbajtur shënime. Ajo më kërkoi mua nëse mund të shkruaja një artikull për Vllas Arapin, a ndofta edhe një libër për të.

Në atë kohë kjo ishte si një ndërmarje e vështirë për mua, prandaj e refuzova, dëshirë ose më mirë ëndërr, që do ta realizonte Fatosi, vëllai saj, me librin  “Kush ishte Vllas Arapi”.

Pas kaq vitesh, në kujtim të profesores time dhe në vlerësim të veprës së Vllas Arapit po botoj 

këtë artikull bazuar në dokumente historike, që botohen për herë të parë.  

1. Familja patriotike e Tol Arapit.

Tol Arapi është një familje e njohur patriotike e Vlorës. Ai kishte lindur në Vlorë në vitin 1881, ku ndoqi shkolën greke dhe më pas emigroi në Stamboll ku i vdiqën edhe të dy prindërit. Që herët është aktivizuar në lëvizjet patriotike, duke marrë pjesë në çetat kryengritëse të viteve 1911 – 1912. 

Në qeverinë e Ismail Qemalit kreu detyrën e komisarit të policisë dhe ka luftuar kundër rebelëve në vitin 1914. Mori jesë në Luftën e Vlorës 1920, dhe në përfundim të kësaj lufte u rifut komisar policie, ndërsa kur Qazim Kokoshi u zgjodh kryetar bashkie, Tol Arapi do të emrohej komisar në policinë bashkiake.  

Ka propaganduar e luftuar që në kishën ortodokse të flitej shqip dhe në vitin 1922 ka marrë pjesë në Kongresin Kishtar në Berat, si delegat i Vlorës, kongresi që themeloi Kishën Autoqefale shqiptar. 

Gjatë Luftës Antifashiste Tol Arapi e ktheu shtepinë e tij në bazë të rëndësishme të lëvizjes antifashiste. Djali i madh Vllasi dhe Liria, vajza, u bënë flamurtarë të rinisë vlonjate. Për këtë arsye më 8 maj 1942 familja e tij iu nënshtrua një kontrolli e bastisje nga pushtuesi, por më parë familja kishte mundur t’i largone materialet kompromentuese. 

Më 26 dhjetor 1942, sapo mbritën në Vlorë mercenarët e Halil Alisë, e arrestuan Tol Arapin dhe dy ditë më pas më 28 dhjetor 1942 i dogjën shtëpinë dhe atë bashkë me 40 e ca vlonjatë i internuan në Gërmen të Burrelit.

Më 13 shkurt 1943 vlonjatët e internuar në Burrel, me anën e një telegrami, i kërkojnë Kryesisë së Këshillit të Ministrave lirimin e tyre: “Ne një grup vlonjatësh gjendemi të internuar në Fushën e Përqëndrimit Gërrmen – Burrel. Këto ditë disa u liruan. Tash kemi mbetur 24 persona pleq, plaka, gra e kalamakër të cilët natë e ditë presim me padurim që ajo zemër mëshirë plotë që lirojë të parët, ajo zemër të ketë dhimbsuri e mëshirë edhe për lirimin tonë që të kthehemi nëpër vatrat tona të djegura, mbasi jemi krejt të pa fajshëm. 

Burrel 13.2.43.

Tol Arapi, Abas Përpa me t’ ëmën, Ali Çela me t’ tëmën, Vasil Speci me 5 fëmijë, Ibrahim Bino e fëmija, Sefer Taipi, Isa Çakërri, Shehap Dervishi, Telemak Mitro e Dhimitër Mitro, Mahmut Xhelo, Sotir Papajani e fëmija, Hamit Radhima, Nure Taipi, Llambi Mone”.1)  

Prindërit e Tolit, Stavri dhe Aspasia kishin lindur 13 fëjë por do të rronin vetm dy, ndërsa Tol Arapi dhe e shoqja Katina do të lindnin 9 fëmijë 5 djem dhe 4 vajza. Është për t’u theksuar se të 9 fëmijët e Tolit rrojtën dhe megjithëse të varfër kryen arsimin e larta dhe lanë gjurmë të mira në historinë e qytetit të Vlorës.

Vllasi Arapi (1922 –1946), kreu shkollën tregëtare në Vlorë.

Liri Arapi (1923 – 1991), kreu arsimin e lartë pedagogjik në Napoli Itali. Liria u arrestua më 14 qershor 1942 së bashku me Sulltana Çakërrin dhe Xhemil Çakërrin, por me miqtë e xha Tolit mundi të lirohej më 15 korrik 1942 nga ku doli në mal partizane. 

Pirro Arapi (1925 – 2022), kreu arsimin e lartë pedagogjik në Itali.

Fatos Arapi (1930 – 2018), u diplomua në Sofie ekonomist dhe u bë i famshëm si poet e shkrimtar.

Petrit Arapi (1931-1977), ekonomist i lartë.

Shqiponja (1932), Bubulina Arapi (1933 – 1976), dhe Tefta Arapi (1935 – 1995) ishin mësuese dhe i fundit Astriti (1937) ishte inxhinjer.

Tetë prej fëmijëve të Tol Arapit e gëzuan jetën. Ndryshe ndodhi me djalin e tij të madh Vllasin i cili pati një fund tragjik.

Tol Arapi vdiq në Vlorë në vitin 1962 dhe u varros në vendin e origjinës në Zvërnec.2)

2.Vllas Arapi ishte ndër komunistët e parë që parapa se Partia Komuniste po shndërrohej në një Parti Terroriste dhe e braktisi atë.

Vllasi i njohur me pseudonimin e luftës “Pelivani” ose “Pelivan Vlora”, lindi në qytetin e Vlorës më 22 shkurt 1922. Ai ishte një nga të rinjtë komunistë entuziastë, aktivë, i zgjuar, trim dhe i përkushtuar për çdo sakrific për lirinë dhe Atdheun e tij. Në prill 1942 doli ilegal, ndërsa e motra Liria do të arrestohej në qershor 1942.

Prefektura e Vlorës më 5.10.1942 në një listë ku figurojnë 32 vetë të arratisur politik nga Vlora ndërmjet të cilëve Mitat Dautaj, Xhemil Çakërri, Mynyr Xhindi, Naun Hondro, Hysni Abazaj, Jonus Mersini, Neki Hoxha nga Gjormi etj., për Vllas Arapin shkruan: “Vllas Arapi i biri Tolit dhe i Katinis, lindur e banues në Vlorë, vjeç 19, student, dënuar nga Gjykata Ushtarake e Tiranës për propagandë subversive”.3)

 “Më datën 17 janar 1943 qe vra me të shtime rovolveri marshalli Mario Lombardi kamandant i stacionionit të Skelës në Vlorë. Autorët komunista deshën me një gjest të këtillë deliktuoz për të hequar nga kjo jetë një nënoficer i cili kishte kryer shërbime të dukëshme në fushatën e policisë politike, aq më tepër mbasi dinte mirë edhe gjuhën shqipe. 

Pas këtij delikti Komanda e Përgjithshme vendosi që të pushkatoheshin katër komunista nëse brenda mëngjezit të ditës tjetër  të mos dorëzoheshin autorët e deliktit të kryer. Kështu që, në mesditë të datës 18 katër të burgosur Mitaq Sallata, Astrit Kokoshi, Pavllo Kafia dhe Tole Bitri qenë pushkatue afër spitalit civil…” 4)  

“Autorët e vrasjes së marshall Lombardi janë identifikuar kriminelët Sallata Lefter dhe Vllas Arapi të arratisur”, shkruan Shtabi i Policisë Mbretërore të Vlorës.5) 

Në monografinë që Fatos Arapi i kushton Vllasit, nuk e thotë troç, por na lë të kuptojmë se atentatori marshallit Lombardo ishte pikërisht vëllai tij, Vllasi. 

Në shkurt 1943 Vllas Arapi dërgohet në Mallakastër si përgjegjës partie. “Ai ishte karakter krejt i ndryshëm nga Mehmet Shehu. Si luftëtar, ai e pranonte luftën, e pranonte  ashpërsinë e luftës, por ishte kundër terrorit dhe vrasjeve që mbillte Mehmet Shehu ngado që shkonte. Nuk e honepsi kurrë as therjen që iu bë karabinierve në Mallakstër , as vrasjen e fshatarëve në Divjakë… Shqetësimi tjetër i Vllasit janë marrëdhëniet me nacionalistët”. F. 101

Më 15 gusht 1943 Vllas Arapi do të trasferohet në Brigadën e Parë. “Sipas dëshmive ai herë gjëndet në batalionin e dytë herë në të tretin, herë përgjegjës rinie, herë komisar kompanie por në më të shumtën e kohës ai është partizan i thjeshtë… Komandant i batalinit të tretë emrohet Gjeli Argjiri, i cili, sipas pohimeve të tija është ai që ka pushkatuar Anastas Lulën… Caktimi i Vllasit partizan i thjeshtë në batalionin e tretë…, nuk është veprim i pa menduar i Mehmet Shehut”. F. 119   

 Në dimrin e vitit 1944, Brigada e Parë e Mehmet Shehut, marshon në kondita jashtëzakonisht të vështira  për të shpëtuar Shtabin e Përgjithshëm që kishte mbetur i rrethuar. 

Në këto momente të vështira Vllas Arapi i thotë Mehmetit: “Pse duhet të sakrifikohen tre batalione për 12 – 13 vetë? Ata udhëheqin një ushtri e s’dalin dot vetë nga rrethimi?…”. f.125

Terrori që ushtronte Mehmet Shehu ndaj partizanve, luftën kundër Ballit Kombëtar dhe çdo kundërshtari të tij i thelluan kontraditat e Vllas Arapit me Mehmet Shehun i cili tentoi ta eliminonte, por ai mundi t’i shpëtojë pritës së tij dhe u arratis nga Barigada e Parë më 6 prill 1944.

“Më 6 prill dezertoi nga rreshtat tona Vllas Arapi (Pelivani) nga Vlora, shkruan Mehmet Shehu, i  cili më datën 12 ka mbajtur një fjalim në Fier kundër Brigadës sonë dhe kundër Partisë Komuniste. Ky element ka qenë kurdoherë alarmues dhe sidomos kohët e fundit. Në Sulovë kishte dhënë shenja dyshimi. Na shpëtoi nga duart”. 6), 7)

3. Deklarimet e Vllas Arapit pasi u arratis nga forcat komuniste.

Pasi u arratis nga Brigada e Parë e Mehmet Shehut, Vllasi u bashkua me forcat e Ballit Kombëtar. 

Ai mbajti takime e fjalime ne qytete e Shqipërisë së Mesme ku denoncoi dhunën dhe terrorin e Partisë Komuniste. Më poshtë deklarimet e tij: 

“ Nga rradhët e Dushanit në gjirin e atdheut. Dekllarata me rëndësi të Vllash Arapit

“Rini! Mblidh mëndjen, shtrëngo brrylat e rradhët se po të afrohet diktatura më e ndyrë dhe më e përgjakshme që ka parë faqja e dheut, në të cilën nuk do të jemi veçse skllevër dhe një turmë bagëtish”. 

Në fillim të muajt prill, një i ri 23 vjeçar i nisur nga Maliqi i Korçës, duke kaluar përmes kaq rreziqesh fill i vetëm, pasi përshkoi një rrugë të gjatë nëpër Opar, Tomorricë, Sulovë, zbret në Berat dhe paraqitet në Komandën e Ballit Kombëtar. Ky djalosh që dorëzohet ishte Vllash Arapi nga Vlora, një prej përgjegjësve kryesorë të Brigadës Partizane të Mehmet Shehut.

Kush është Vllash Arapi?! 

–  Ky është i mbiqujtur “Pelivani”, të cilin s’ka burrë, i ri dhe grua, besojmë, që të mos e njohë e që të mos e ketë dëgjuar emrin në Toskëri. Vllash Arapi qysh dy vjet më pare, ka zhvilluar një aktivitet të madh në krahinën e Vlorës e të Mallakastrës, për përhapjen e idesë nacionalçlirimtare. Por si shumë të rinj edhe Vllash Arapin e vrau një ditë ndërgjegja, dhe ky i hapi sytë më në fund dhe e pa realitetin. 

Prandaj nga rradhët e Dushanit u hodh në gjirin e Atdheut, i cili i pret bijtë e gabuar me dhimbje e dashuri. 

“Pelivani” dridhet kur kujton lemeritë që egzistojnë në rardhët e Partisë Terroriste. Por megjithëkëtë nuk mungoi që këto ngjarje që të ngjethin mishtë, tmerrojnë shpirtin dhe trondisin  ndërgjegjen ti vërë botërisht në dije të popullit. Në një seri  konferencash që mbajti në Fier, Lushnjë e Berat, Vllash Arapi përshkroi me lotë në sy “ferrin” që ekziston në Partinë Terroriste.

–  Jeta fillon. Vllash Arapi: Në çetat terroriste ishte bërë e padurueshme  mungesa e bukës, e veshjeve, municioneve dhe sidomos nga vrasjet e kota që Partia bënte kundër popullit, ballistëve e partizanëve. Ajo Parti qëndron mbi gjak dhe mbahet në këmbë vetëm me anën e terrorit. 

Për të vlen më tepër një fyshek se sa një njeri. Parrulla “Liri e popull” që përdor partia ka qenë dhe vazhdon të jetë një mashtrim i math. Për popullin  e mjerë ka vetëm lemeri….

Një përshkrim i Brigadës në Veri.

–  Një muaj e gjysëm më parë Mehmet Shehu mbajti një ligjëratë duke ekzaltuar ushtarët e Brigadës së Parë me këto fjalë: “Shokë, jemi të ngarkuar të bëjmë një udhëtim të gjatë në Veri të Shqipërisë, udhëtim që ka për mision veprimtarinë më të shkëlqyer të Partis. Kjo rrugë është e rrezikshme, se do të kalojmë vende të vështira, të mbuluara me borë, në toka armike, ku nuk do të gjejmë bukë e strehë, por neve do ti kapërcejmë këto, qoftë sikur të hamë edhe kuaj të ngordhur. Nuk mund të vëmë në dije qëllimin e misionit tone, sepse atëherë të gjithë çetat partizane që janë në Jug do të pasojnë Brigadën duke lënë frontin bosh. Për të kryer këtë mision mjafton Brigada e Parë”.

Brigada u nis dhe kaloi në malet më të larta të Shqipërisë së Mesme.

Maj 1944.

–  Hyri në Martanesh, në Gollobordë, doli në Gur të Bardhë, shkoi në Shëngjergj, në Pezë dhe andej hyri në Sulovë e në Tomorricë. Gjatë këtij udhëtimi lamë 101 veta të vrarë, të ngrirë nga bora, të zhdukur e mbytur në Shkumbin. Në çdo katund që vamë na pritën me pushkë dhe raprezaljet tona kanë qenë të përgjakshme. Vetëm në Martanesh vramë 25 veta nga populli. Kështuqë numri i partizanëve dhe katundarëve të vrarë arriti pothuaj 200 veta!

Misioni iudhëtimit të Brigadës. 

–  Kur  muarmë vesh qëllimin e udhëtimit, u dëshpëruam të gjithë, sepse Brigada shkoi në Dibër për të marrë Ernver Hoxhën dhe Spiro Moisiun të cilët nuk i gjetëm atje, mbasi kishin ikur më përpara. Të gjithë u tmerruam kur pamë se për të marrë dy veta nga krerët e partisë në Dibër, u sakrifikua jeta e 200 shqiptarëve!

Të gjithë menduan se në rast se nevoitet shpëtimi ndonjë Dushani ose Mehmet Shehu për ta shpurë në Tiranë, ose më ndonjë vend tjetër të sigurtë, do të duhesh të sakrifikohej jeta e 1000= shqiptarëve. 

Flamuri i Skënderbeut u hodh poshtë.

–  Kur u kthyem nga udhëtimi i gjatë dhe plot peripecira, në Moglicë të Oparit, u bë atje ceremonia e hedhjes poshtë të Flamurit Kombëtar, i cili u zëvendësua me një tjetër me drapër e çekan! 

Tani në beretat e partizanëve nuk shihet më Flamuri i Shqipërisë, por drapëri e çekani me yllin e kuq në krye. Në fjalimin që mbajti Mehmet Shehu në këtë rast, midis të tjerave, tha: “Flamuri i Shqipërisë nuk ishte gjë tjetër veçse një reckë e qelbur për t’u hedhur poshtë”. 

Gjithashtu atë ditë u proklamua edhe qeveria proletare.

Pothuaj të gjithë të rinjtë u dëshpëruan thellësisht për hedhjen e Flamurit Kombëtar poshtë, por e mbajtën veten me zor nga frika e terrorit. 

Shumica e madhe e rinisë është penduar.

–   Shumica e madhe e të rinjëve, që bëjnë pjesë në rreshtat e partisë, janë penduar, mbasi e shohin me sytë e veta greminën në të cilën po e hedh qeveria nacionalçlirimtare atdheun e mjerë. Shumë prej të rinjve kanë mundur të largohen dhe të kthehen në vatrat e tyre.  Shumë të tjerë duan të largohen por nuk gjejnë dot rastin. 

Nacionalizmi shqiptar duhet të bëjë ç’është e mundur për t’i ardhur në ndihmë dhe për t’a shpëtuar rininë nga kuçedrat e terrorit të këlyshëve të Dushanit e Miladinit.

Të gjithë të rinjtë që janë kthyer në shtëpitë e veta mbas thirrjeve dhe kërcënimeve që u bëri partia, u përgjigjën: “Mjaft më!” 

Unë largimin tim nuk e vendosa përnjëherësh, për një arsye, ose për një tjetër, por për shumë arsye. Ishin ngjarje dhe fakte të përditëshme, që si pikat e ujit njëra mbas tjetrës e mbushën kupën dhe u derdh. Me një vështrim retrospektiv të veprimeve, të luftrave, të krimeve të përditëshme, të djegieve e të rrënimeve ku mësova se e ashtëquajtura nacionalçlirimtare nuk punonte për çlirimin e atdheut, por për zhdukjen e racës arbënore.

Ikja nga rreshtat e Partisë është shumë e zorshme mbasi rrjeti i kontrollimit dhe i spiunazhit është shumë i fortë. S’ka njeri në rradhët e partizanëve që të ketë guximin t’i hapet shokut dhe t’i propozojë largimin, sepse e di me siguri se fjala e tij do të raportohet dhe si shpërblim të menjëhershëm do të hajë plumbin ballit.

Populli i Malësive nga ana tjetër është tepër i mërzitur prej një lufte të tillë, prej çkatërrimeve dhe prej rrëmbimit të bukës e i bagëtive që bëhen nga ana e çetave partizane. 

Brigada shumë, por vetëm me emër.

–  Brigadat janë të shumta por vetëm me emër pasi janë shpartalluar krejt. Ajo që qëndron më mirë në këmbë është Brigada e Parë, edhe kjo në sajë të Batalionit të Parë të formuar prej vlonjatësh e kurveleshas. Brigadë e cila vepron nën grushtin e tmerrshëm të katilit Mehmet Shehu. Brigada e Parë ka qenë njësia më e fortë e fuqive partizane, por edhe kjo u prish dhe u demoralizua nga grushtet e rënda që hëngri në Patos, në krahinën e Vlorës dhe tani në fund në udhëtimin që bëri në Gegëri, udhëtim i cili i kushtoi rëndë dhe i shkaktoi demoralizimin e partizanëve më të vendosur. 

Vlen të shënohet se një grusht tepër të rëndë Brigada e Parë e hëngri nga një fuqi e Ballit Kombëtar te Mali i Bardhë afër Qafës së Dardhës kur po kthehesh nga udhëtimi. Kjo fuqi e Ballit që komandohesh nga Muahrrem Kapllani që siç mora vesh më vonë përbëhej nga 120 vetë mundi t’i presë hovin Brigadës, ti shkaktojë shumë dëme dhe të mos e lërë të kalojë.

Pra sot çetat partizane nuk përbëhen më si më parë vetëm nga vullnetarë të rregullt, por nga turma të rekrutuara me zorr, e me frikë që luftojnë sepse nga mbrapa u qëndrojnë komisarët politikë me mitraloza e armë në duar që kështu e bëjnë të vështirë ikjen.

Shkaqet e luftës kundër Ballit Kombëtar.

–   S’ka asnjë dyshim se luftën kundër Ballit Kombëtar e çeli Nacionalçirimtarja. Shkaku ka qenë sepse u konstatua se masa më e madhe e popullit kishte prirje nga nacionalizmi dhe sepse Balli duke u organizuar çdo ditë, do ti përfshinte të gjitha forcat dhe energjitë e Shqipërisë. Partia Terroriste te Ballin Kombëtar shihte armikun më të madh jo vetëm si fuqi luftarake por edhe si fuqi morale intelektuale tepër të shëndoshë. 

Parrulla e të gjithë partizanëv ishte: “Duhet të bëjmë ç’është e mundur që t’a eliminojmë Ballin”.

Dushani, Miladini dhe Partia.

–   Fuqia më e madhe e partisë janë dy serbët: Dushani dhe Miladini. 

Roli i Dushanit ishte kryesor, sepse ishte ky që jepte udhëzime për t’i vënë në praktikë. Miladini ishte këshilltar politik dhe mendimtari i kësaj maqine të tmerrshme. Të gjithë krerët shqiptarë me rëndësi të kësaj organizate nuk ishin veçse kukulla, që zbatojnë në mënyrë të verbër urdhërat e serbëve. 

Këta dridheshin prej Dushanit e Miladinit dhe u bënin atyre shumë kallëzime e hipokrizira për t’i patur në konsideracion dhe për t’i graduar. 

Dëshpërimi dhe pasioni i krerëve terroristë.

–  Dëshpërimi dhe pasioni i krerëve të Partisë Terroriste ka mbërritur kulmin e tërbimit, kaq sa shpesh herë thonë që neve na nevoitet të hyjmë nëpër qytete vetëm dy orë, për t’u dhënë mësimin e fundit reaksionarëve shqiptarë. 

Merreni me mënd se ç’mynxirë mund të ngjajë sikur të realizohet ëndrra e këtyre të çmendurve.

Për hakmarrje kundër Polisit dhe Çermenikës që pengoi marshimin e Brigadës së Parë në udhëtimin e fundit, Mehmet Shehu është betuar se do t’i therë të gjithë meshkujt nga 6 deri në 60 vjeç.

Një thirrje popullit dhe rinisë.

–   Vllash Arapi, duke përfunduar deklaratat e tij u drejton këtë thirrje popullit dhe

rinisë shqiptare:

“Popull Shqiptar! 

Bashkoju i gjithë si një bllok nën hijen e Flamurit të Kastriotit dhe me besën e burrninë e të parëve që të karakterizon, vërsulju terrorit, se për ndryshe të presin ditë më të zeza. Duhet ta dish, se sot është në lojë ekzistenca e një rrace që ka mundur të shpëtojë gjatë kaq shekujsh invazionesh.

“Rini! 

Mblidh mëndjen, shtrëngo brrylat e rradhët se po të afrohet diktatura më e ndyrë dhe më e përgjakshme që ka parë faqja e dheut, në të cilën nuk do të jemi veçse skllevër dhe një turmë bagëtish”. 

Maj 1944.                                                                   Balli Kombëtar “ 8)

4. Vrasja e Vllas Arapit. 

Pas arratisjes nga Brigada e Parë, Vllas Arapi qëndroi me forcat e Ballit Kombëtar në Shqipërinë e Mesme duke propoganduar kundër terrorit dhe luftës civile të Partisë Komuniste. Pas çlirimit në vitin 1945 ai do të bashkohej me grupet antikomuniste që i bënë qëndresë regjimit komunist.

Për këtë arsye familja e Tol Arapit nuk shpëtoi as nga persekutimi i komunistëve të cilët me të ardhur në fuqi, në vitin 1945 “e mbajtën tre muaj në burg, atë edhe vjehrrën e tij plakë”. 

“Një ditë në rrugë Kadri Hazbiu takoi nënën e Vllasit, tek e cila gjatë luftës kishte ngrenë bukë disa herë. Ai e përshëndeti atë dhe i dha një pusullë ku shkruhej: “Xha Toli, i thoni Vllasit të dorëzohet dhe të pres me gëzim dënimin që do t’i japë Partia”. 

Por xha Toli nuk u dorëzua dhe nuk i besoi ish shokët komunistë të Vllasit. Në letrën e fundit ai i shkruante të birit: “Plumbin e fundit vetes. Nuk dua të të shoh në duart e këtyre. Më paç uratën. Toli” 

Gazeta “Flamuri” botim i Ballit Kombëtar në emigracion, në vitin 1950 shkruante: “Në Shqipërinë e mesme…, çetat e Vlash Arapit me shokë i banë të pa sigurta rrugët dhe atakuan sa herë me sukses e trimëri qendra e fuqi komuniste”. F. 185

Këta burra patriot si Vllas Arapi që e kundërshtuan me armë diktaturën komuniste u përndoqën me terror. Në saje të përndjekjes Vllas Arapi është vrarë natën duke u gdhirë 6 qershor 1946. Ai u vra me tradhëti nga agjentë të Sigurimit të Shtetit të infiltruar në grupet e rezistencës antikomuniste. “Vllasin e sollën të vrarë me qerre nga fshati Domës. Unë e pash Vllasin të vrarë në morg, i zhveshur, me shtatë plagë në trup. Fytyrën komplet të rregullt dhe trupin shumë të lidhur. E kam parë vetë dhembin e florinjtë në gojën e tij. Fshatarët thoshin se është trim mbi trimat. Për ta varrosur e mori policia. Pasi është vrarë Vllasi, është dorëzuar fshatari që ka qenë me të. Atë e mori Babë Myslimi në mbrjtje”, ka deklaruar zv/kryetar i Degës Brendshme të Kavajës. 

Familja e Tol Arapit u vesh me të zeza edhe Liria, e motra, që ishte partizane dhe komuniste u vesh me të zeza.     

5. Nuk e denim se do të dilte kështu… 

Ata që u munduan të eliminonin Vllas Arapin, lanë me lëkurën e tyre një pjesë farë të vogël të krimeve që kishin kryer:

Mehmet Shehu në dhjetor të vitit 1981vriste veten, në vilën e tij të sapo ndërtuar . Kadri Hazbiu, sipas tregimeve, kur e shpinin ta pushkatonin në të vërtetë kishte vdekur shumë kohë më parë nga torturat në hetuesi. Gjeneral Argjiri mbërthyer prej një krize të rëndë nervore po në ato kohëra , hidhej nga ballkoni i shtëpisë duke thirrur: “Nuk e denim se do të dilte kështu…” 

P Ë R F U N D I M

Sa herë që lexojmë ose shkruajmë për atë sistem çnjerëzor të diktaturës komuniste më vjen ndër mend ajo shprehja profetike e Luigj Gurakuqit, që pati fatin të mos i shihte shqiptarët se si vriteshin mes njëri-tjetrit gjatë viteve të fundit të Luftës së Dytë Botërore, i cili do të shkruante që në vitin 1919-ën “Duhet ta dini ju shqiptarë se anmiqtë e atdhesë e të kombit tënë punojnë, siç kanë punuem gjithmonë…për me na qitun para botës…jo si një komb që meriton jetën e vet më vete, por si disa fise qi s’kanë pasun kurrë bashkim njani me tjetrin, si njerëz të egjër e të padisiplinë qi, po të lihen më vete, kishin me ngranë shoqi-shoqin për së gjalli…”9)

B U R I M E T:

1. AQSH, F. 149.I, D. 450, f. 170-171
2. Shih për më shumë: Tol S. Arapi “Që të bëhej Shqipëria”, albin, Tiranë 1996
3. AQSH, F. 149, D. 1199, f. 120 – 121  
4. AQSH, F. 153, V. 1943, D. 223, F. 10 – 14
5. AQSH, F. 153, V. 1943, D. 283, f. 5
6. M. Shehu Vepra të zgjedhura Vëll. I Tiranë 1981, f. 241
7. Citimet janë marrë nga Fatos Arapi “Kush ishte Vllas Arapi”, “Dita 2000”, Tiranë 2000
8. AQSH, F.270 APL, D.12, f.40
9. “Historia e popullit shqiptar”, vëll. III, Toena, Tiranë, 2007, fq. 132 .

m

                                    Vllas Arapi në vitin 1942                   Vllasi partizan

Letra e fundit e Vllasit që u dërgoi prindërve nga arratia

Trakti i Ballit Kombëtar me deklarimet e Vllas Arapit, në konferencat që ka mbajtur në Shqipërinë e Mesme. 

Vlonjat të internuar në Burrel ndërmjet të cilëve Tol Arapi kërkojnë lirimin.

Tol Arapi uron Sulejman Delvinën, Luigj Gurakuqin etj.