---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 6 Prill 2026

“The American Foreign Service Journal ” ka botuar, në gusht të 1934, në faqet n°406 dhe 449, rrëfimin asokohe të George Post Wheeler, ambasadorit amerikan në Shqipëri për vendin e shqiponjave, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar : 

Shqipëria dhe “Burrat e Shqiponjës”

Porta hyrëse e Shqipërisë është Gjiri i Durrësit, aty ku kryqtarët zbritën për të nisur marshimin e tyre të tmerrshëm drejt Bosforit dhe Varrit të Shenjtë. Muret e tullave dhjetë këmbë të trasha që ata ndërtuan, të mbivendosura mbi bastione romake shumë më të vjetra, qëndrojnë ende sot, ndërsa në shekullin njëzet shihen nga lart nga pallati bregdetar i Mbretit Zog I, i pastër e i hijshëm, i ngritur mbi një kodër të pjerrët dhe të gjelbëruar, me pamje nga Adriatiku, lart mbi zhurmën e automobilëve në qytetin poshtë. Në Durrës nuk ka tramvaje që kërcasin, dhe siç dihet, Shqipëria ka dallimin unik të të qenit i vetmi vend në Evropë — ndoshta në botë — që nuk ka asnjë milje hekurudhe. Por nëse ngre kokën, mund të dallosh në horizont një pikë të lëvizshme — aeroplanin nga Vlora. Ai u nis nga Roma tre orë më parë dhe do të ulet në fushën e fluturimit në Tiranë, kryeqytetin, njëzet milje më tej, në hije të hangarit të madh të lyer me ngjyra kamuflazhi, pas dhjetë minutash.

Por, siç thotë një proverb i Lindjes : “Nëse do ta njohësh Lindjen, mos hyr në pazar nga porta kryesore.” Nëse do ta njohësh Shqipërinë, duhet ta njohësh nga ana e maleve, jo nga bregu i detit. Shiriti i ngushtë i fushës që përqafon Adriatikun — pjesa që turisti i rastit e sheh nga anija — është vetëm një skaj i jashtëm i Shqipërisë së vërtetë. Ai është përgjakur dhe pushtuar nga dhjetëra popuj të huaj që prej vitit 450 p.e.s. e deri te Woodrow Wilsoni dhe Këshilli i Ambasadorëve. Ndërkohë, shqiptari i maleve ka vështruar nga strehimi i tij i lartë, përkrah shqiponjës, bij i së cilës e quan veten. Shtëpia e tij është prej guri ose tullash të pjekura në diell, çatia me kashtë, dhe dyshemeja prej balte. Gratë e tij bluajnë misrin me dorë dhe tjerrin ndërsa ecin nëpër shtigje të pjerrëta. Gomari është mjeti i tij i vetëm i transportit ; nderi fisnor është pasuria më e çmuar, dhe mbrojtësi i tij është pushka.

Sepse këtu shihet diçka që nuk ekziston askund tjetër në Evropë — një komb që jeton njëkohësisht në të kaluarën dhe në të tashmen. Në veriun e thellë, në vendin e “burrave të shqiponjës”, historia ka qëndruar në vend për shekuj me radhë. Ata njiheshin si popull i ashpër dhe kokëfortë që treqind vjet para Krishtit, kur vala kelte përfshiu Ballkanin. Edhe romakët e shekullit pasues i gjetën si grabitës të pandreqshëm, njësoj siç i gjeti Anglia e Kanutit vikingët. Shqipëria ishte “provinca” më e trazuar e Romës — sundimi i saj ishte më shumë në letër sesa në realitet. Ajo kurrë nuk i pushtoi malet, megjithëse disa prej perandorëve të saj, përfshirë Konstantinin e Madh, ishin me gjak shqiptar. Në Gali, që Juli Cezari e gjeti të ndarë në tres partes, fise të vogla ishin tashmë shkrirë në njësi më të mëdha që udhëhiqeshin nga krerë të bashkuar — duke hedhur themelet e Francës dhe Belgjikës së sotme. Por kjo nuk ndodhi në gadishullin Ballkanik, e aq më pak në Shqipëri.

Këtu natyra është e egër, e përçarë dhe e ngushtë ; luginat janë të ndara nga male të thepisura dhe shtigjet janë të pakalueshme. Kështu shqiptarët nuk mund të bashkoheshin lehtë për të krijuar një ligj të përbashkët kombëtar. Familjet u rritën në fise, krerët u bënë pleq, dhe ligji i përgjithshëm ishte vetëm një marrëveshje zakonore ndërfisnore. Rrallëherë shfaqej ndonjë udhëheqës që përpiqej të sillte bashkim dhe kod ligjor të përbashkët. I tillë ishte Lekë Dukagjini — cili Lekë saktësisht, është ende çështje debati — që, rreth pesë shekuj më parë, i la popullit të maleve një trashëgimi aq të fuqishme, sa emri i tij u bë sinonim me Kanunin e maleve, ligjin zakonor të gjakut dhe nderit, ku gjakmarrja sundon si fill i kuq që lidh jetën shoqërore.

Ky është, për fat të keq, pengesa më e madhe për formimin e një kombi të bashkuar, të luftuar dikur nga Kisha dhe sot nga Shteti. Ndërsa në pjesën tjetër të Evropës fiset u kristalizuan në kombe të qëndrueshme, jeta në malësitë shqiptare mbeti pothuajse e pandryshuar. Për shtatë shekuj vala sllave përmbyti vendin, por shqiptarët, malësorë e fusharakë, refuzuan me këmbëngulje të shkrijnë veten. Ata ruajtën gjuhën dhe racën e tyre. Vetëm kur fuqia serbe u shemb para përparimit të turqve, dhe kur Skënderbeu vdiq, princat shqiptarë pranuan ta ndalnin luftën e pabarabartë — por kurrë nuk u nënshtruan. Në gjithë shekujt e luftës midis turqve dhe sllavëve, dhe më vonë në ndërlikimet e Fuqive të Mëdha, shqiptarët mbetën një komb në shpirt, që priste me durim ditën e çlirimit. Amerikanët mund të krenohen me faktin se në një moment vendimtar të Konferencës së Paqes, ishte pikërisht këmbëngulja e Shteteve të Bashkuara që ndihmoi më së shumti pavarësinë shqiptare. Pas njohjes së saj, përparimi në kryeqytet u hodh përpara me hapa gjigantë — nga kali e gomari, drejt epokës së motorëve, aeroplanëve dhe dritës elektrike.

Në Tiranë, një grusht njerëzish — ata që qeverisin, sidomos njeriu që prej presidenti i republikës u bë mbret — kanë sjellë organizimin dhe mendimin modern që po e shndërron Shqipërinë nga një mozaik fisnor në një shtet kombëtar. Ata kanë udhëtuar, janë arsimuar jashtë, kanë parë botën. Sot, ata po brumosin një komb, anëtar me të drejta të plota në Lidhjen e Kombeve. Por populli i fshatrave ka ende shumë për të mësuar — jo vetëm higjienën dhe bujqësinë moderne, por edhe parimet bazë të vetëqeverisjes që në vende të tjera mësohen që fëmijë. Ata duhet të mësojnë të mendojnë kombëtarisht, jo vetëm fisërisht. Dhe malësorët e veriut duhet ende të mësojnë shkrim e këndim, të kuptojnë se një gjykatë vendore vlen më shumë se një gjakmarrje, dhe se qeveria në Tiranë është e tyre, jo e ndonjë fuqie të huaj. Kështu ndodh që vetëm në Shqipëri, nga të gjitha vendet e Evropës, mund të shohësh procesin e ndërtimit të një kombi në të gjitha fazat e tij njëherësh.

Në malet veriore, fiset jetojnë si para dy mijë vjetësh ; në Tiranë, qyteti i ri me pallate, bulevarde, makina, ushtarë me uniforma moderne dhe turbanë të gjelbër të hoxhallarëve, me tregje plot gra me vello të zeza e pantallona të gjera (çitjane), me parlament e pallat mbretëror, mund të shohësh etapën e fundit të zhvillimit kombëtar. Në mes, në qytetet dhe fshatrat e kodrave, mund të shohësh çdo hap të këtij udhëtimi. Kjo përzierje e të vjetrës me të renë — jo vetëm në veshje e zakone, por në vetë natyrën e karakterit njerëzor — është ajo që e bën Shqipërinë aq magjepsëse. Dhe ndërsa mendon mbi këto ndryshime njerëzore, përreth jush ngrihen Alpet shqiptare të përjetshme, që reflektojnë diellin perëndues me gjak të kuq në majat e tyre të papërkulura — simbol i qëndrueshmërisë dhe krenarisë që ky vend ka lindur.

Nga Frank Shkreli

Masakra e 2 Prillit 1991 në Shkodër një turp kombëtar, atëherë dhe sot!  Më 2 prill 1991, qyteti i Shkodër u bë skena e një prej akteve më të rënda dhe më të shëmtuara të dhunës shtetërore në fundin e regjimit komunist në Shqipëria. Një protestë paqësore qytetare, e lindur nga etja për liri dhe pluralizëm, u përball me dhunën brutale të një sistemi që po jepte shpirt, por që ende kërkonte të mbijetonte përmes terrorit kundër qytetarëve të vet. Vetëm pak ditë pas zgjedhjeve të para pluraliste, shpresa për ndryshim u përplas brutalisht me realitetin e një pushteti terrorist sllavo-aziatik që ende nuk kishte hequr dorë nga instinkti i dhunës kundër shqiptarëve. Frank Shkreli: Në kujtim të 4 Dëshmorëve të Lirisë, të 2 prillit 1991 në Shkodër | Gazeta Telegraf

Protestat qytetare në Shkodër, të nxitura nga pakënaqësia ndaj manipulimeve zgjedhore dhe vazhdimësisë së elitës së vjetër, u përballën me plumba. Frank SHKRELI*/ Zgjedhjet e para pluraliste në Shqipëri Mars/Prill, 1991 | Gazeta Telegraf — Katër të rinj – Arben Broci, Bujar Bishanaku, Nazmi Kryeziu dhe Besnik Ceka – ranë të vrarë nga një regjim i cili po vdiste dal-nga-dal, në agoni. Dhjetëra të tjerë u plagosën. Gjaku i tyre u bë simbol i një lirie që po lindte me dhimbje. Ngjarja e 2 prillit nuk ishte thjesht një incident i izoluar, por kulmi i një tensioni të gjatë midis një populli të shtypur me dekada dhe një pushteti barbar komunist që refuzonte të dorëzohej në mënyrë paqësore.  Dihet se në atë kohë, Shqipëria drejtohej ende nga struktura të trashëguara nga regjimi diktatorial i Enver Hoxhës, të cilat, edhe pas vdekjes së tij, vazhdonin të vepronin me të njëjtën logjikë repressive anti-demokratike. Frika nga humbja e kontrollit i shtyu autoritetet ende komuniste në Tiranë, të përdornin armët kundër qytetarëve të vet. Atë ditë, lajmi i gjakderdhjes në Shkodër mbërrijti rrufeshëm në Tiranë dhe tronditi keq qarqet diplomatike ndërkombëtare, përfshir amerikanët dhe të tjerë nga Evropa perendimore që kishin vajtur në Shqipëri për herë të parë në pothuaj 50-vjet.

Ato ditë të para të prillit, 1991, unë ndodhesha në Shqipëri me delegacionin e parë të Departmentit të Shtetit pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike, SHBA-Shqipëri. Një aspekt më pak i njohur, por shumë domethënës, është fakti se delegacioni i parë amerikan që vizitonte Shqipërinë në atë periudhë kritike, ndonëse kërkuam të shkonim në Shkodër pasi morëm vesh për masakrën,  nuk u lejuam të shkonim në Shkodër menjëherë pas ngjarjes tragjike atje. Ky delegacion, i organizuar nga përfaqësues të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe i mbështetur nga komuniteti shqiptaro-amerikan, kishte për qëllim hapjen e ambasadës amerikane në Tiranë, të vëzhgonte nga afër zhvillimet demokratike, situatën e të drejtave të njeriut dhe zgjedhjet e para “pluraliste”. Refuzimi i autoriteteve për të lejuar vizitën tonë në Shkodër nuk ishte rastësi. Ishte, siç dukej atëherë, një përpjekje e qartë e dëshirës së regjimit komunist për izolim të vazdueshëm politik, por jam i sigurt se edhe dont për të fshehur përmasat e atij krimi, me qëllim për të kontrolluar narrativën dhe për të shmangur vëmendjen ndërkombëtare, njëkohsisht. Regjimi i Ramiz Alisë e dinte se e vërteta e Shkodrës – trupat e pajetë, qyteti në zi, dhe dëshmitë e dhunës – do të trondisnin ndërgjegjen e botës. Ky akt izolimi dëshmoi edhe një herë natyrën e mbyllur dhe manipuluese të sistemit komunist që ato ditë përpiqej të bindte të gjithë të huajt në Tiranë se Shqipëria komuniste po ndryshonte, por masakra e 2 prillit në Shkodër i tregoi shqiptarëve dhe botës se nuk ishte serioze për reformat që premtonte, ndërkohë që deri në momentet e fundit përpiqej të ruante një fasadë të rreme stabiliteti.

Por edhe sot, në vend që ajo masakër të shërbente si një moment reflektimi dhe ndarjeje e qartë nga e kaluara, kjo ngjarje mbetet gjithnjë e mjegulluar nga propaganda zyrtare, mohimi dhe mungesa e drejtësisë së plotë deri në ditët e sotëme. Përpjekjet për të relativizuar përgjegjësinë, për të zhvendosur fajin apo për të heshtur të vërtetën, domosdoshmërisht, e kanë zgjatur plagën morale dhe kombëtare të shoqërisë shqiptare.

Masakra e 2 Prillit nuk është thjesht një episod tragjik, por vazhdon të jetë është një provë e dështimit të shtetit për të mbrojtur qytetarët e vet në një moment kyç historik. Është një kujtesë se tranzicioni shqiptar nuk nisi me një shkëputje të pastër dhe serioze nga komunizmi zyrtar, por filloi me dhunë, me gjurmë gjaku dhe me një drejtësi të cunguar. Sot, më se tri dekada më pas, në vend që të kërkohet  një minutë heshtjeje në kujtim të vrarëve, pyetja mbetet ende e hapur dhe aktuale edhe sot, pas 35-viteve: A është bërë drejtësi në këtë rast të dhimbshëm për familjet e të vrarëve, për Shkodrën dhe për mbarë Shqipërinë? Për shumicën dërmuese të shqiptarërve vullnetmirë,  përgjigjja është JO! Dhe pikërisht këtu qëndron turpi i vazhdueshëm kombëtar — jo vetëm për atë që ndodhi më 2 prill 1991, sado tragjike që ishte, por për mënyrën se si u trajtua më pas nga qeveritë shqiptare të këtyre tre dekadave.

Unë vazhdoj të them me bindje të thellë  se për derisa Shqipëria nuk përballet, seriozisht dhe zyrtarisht, me të shkuarën e saj komuniste dhe të distancohet, njëherë e mirë, nga diktatura komuniste dhe nga krimet e regjimit të Enver Hoxhës, jo vetëm që ai vend nuk do të shkojë përpara, por edhe rrezikon ta përsërisë atë histori të mjerë, si rezultat i mospajtimit kombëtar. Prandaj, kujtimi i 2 Prillit, 1991, për autoritetet shqiptare duhet të jetë më shumë se një përvjetor që të shënohet me një minutë heshtje siç ndodhi sot në Kuvendin e Shqipërisë. Por duhet të jetë një thirrje – nga pozita dhe opozita politike shqiptare — për drejtësi, transparencë dhe përgjegjësi. Vetëm atëherë, viktimat nuk do të kenë rënë më kot, dhe turpi i kësaj klase politike “demokratike” 35-vjeçare mund të fillojë të zbehet. Për këtë mundësi, politika e sotëme shqiptare nuk ka dhënë asnjë shenjë se është e interesuar të veprojë në interes të Kombit.

Sot, kur Shqipëria po mundohet të ecën me këmbë breshke në rrugën e saj demokratike, kujtimi i atyre që ranë në Shkodër — por edhe i shumë shqiptarëve të tjerë që nga periudha komuniste, një periudhë kjo e përlyer me gjak të shqiptarëve –duhet të shërbejë jo vetëm si nderim i viktimave, por si detyrim kombëtar për të siguruar dhe përtë  mos lejuar kurrë më që pushteti — cilido dhe i cilës do parti qoftë — të ngrihet dhe të vejë dorë mbi jetën dhe dinjitetin e qytetarëve të vet.  Sepse historia e 2 prillit nuk është vetëm e shkuara por është edhe ndërgjegjja kolektive kombëtare për sot dhe për të ardhmen.

Frank Shkreli

Saimir Kadiu/

Shqiptari Abidin Dino… regjizori i filmit të famshëm “Goal” për Botërorin e vitit 1966. 60 vjet më parë, më 30 korrik 1966, Anglia mundi në finalen e madhe RFGJ-në 4–2 pas kohës shtesë dhe u shpall Kampione e Botës. Për arsye të moshës (kam qenë vetëm 3 vjeç), nuk kam pasur fatin ta shikoja “live” këtë botëror fantastik.

Por disa vite më pas do të ishte një film fantastik për këtë botëror, të cilin do ta shikoja dhjetëra herë te Kinema “Dajti”. Dhe yjet e ’66-ës – Bobby Charlton, Bobby Moore, Jeff Hurst, Seeler, Beckenbauer, Eusebio, Haller, Jashin, Albert, Ratini etj. – më dukeshin si fqinjë që i takoje çdo ditë te Kinema “Dajti”…

Filmi “Goal” do të bëhej një dashuri e madhe e brezit tim, që luante “mendsh” për këmbët e topit. Por askush nuk e dinte që ky film dokumentar i jashtëzakonshëm kishte lidhje edhe me shqiptarët…Një nga regjizorët e tij, ai më artisti, më fantazisti, më romantiku, ishte me gjak shqiptar, nga një familje e madhe shqiptare.

Quhej Abidin Dino…

Abidin Dino vizatoi një numër skicash të shpejta të skenave në Londër në vitin 1966, në format A4, në përgatitje të dokumentarit “Goal! World Cup 1966”.

Me regji nga Abidin Dino dhe Ross Devenish, filmi “Goal” fitoi çmimin BAFTA për dokumentarin më të mirë për Kupën e Botës 1966.

Ka qenë një nga dokumentarët më të mirë të historisë së futbollit. Detajet fantastike të filmit janë të gjitha “made in” Abidin Dino…

Nuk ishte thjesht një film për futbollin, por përfshinte jetën, ndjenjat dhe botën e njerëzve që ndiqnin lojën magjike të topit.

Kush ishte Abidin Dino?

Dino ishte një nga mjeshtrat e pikturës moderne turke, ndër piktorët më të mëdhenj turq të shekullit XX.

Ka lindur në Stamboll më 23 mars 1913, në një familje me origjinë shqiptare nga Çamëria. Gjyshi i tij ishte Abidin Dino (lindur në Prevezë të Çamërisë në vitin 1843 dhe vdekur në Turqi në vitin 1906), ministër i Jashtëm i Turqisë dhe një nga organizatorët e Lidhjes së Prizrenit, një personalitet i madh i kohës, njëkohësisht edhe themelues i Bursës së Stambollit.

Babai i tij ishte Rasih Dino (1865–1928), delegat i Çamërisë në shpalljen e Pavarësisë më 28 nëntor 1912.

Në vitin 1913, Rasih Dino ishte kryetar i delegacionit të Shqipërisë së Ismail Qemalit në Londër, në kohën e nënshkrimit të Traktatit të Londrës, i shoqëruar nga Mehmet Konica dhe Filip Noga. Ky delegacion i paraqiti ministrit të Punëve të Jashtme të Perandorisë Britanike, Edward Grey, vijën e kufirit shtetëror të viseve etnike shqiptare dhe një pasqyrë të hollësishme të përbërjes së popullsisë në këto krahina.

Artisti i ardhshëm jetoi me familjen e tij në Zvicër dhe Francë deri në moshën 12 vjeç.

Më pas filloi shkollën e mesme amerikane “Robert College” në Stamboll, por u largua për t’u bërë piktor. Punoi si karikaturist dhe ilustrues dhe u përfshi në projekte në Paris, Leningrad, Moskë dhe Kiev (i ftuar nga kineasti i famshëm rus Sergey Yutkevich).

Dino projektoi gjithashtu Pavijonin turk për Panairin e New York-ut në vitin 1939.

Pas luftës, nuk parapëlqehej nga politika turke e kohës; u internua në Turqinë juglindore dhe më pas, me ndihmën e miqve të tij, emigroi në Paris, ku jetoi deri në vdekjen e tij në vitin 1993.

Ishte mik i ngushtë i personaliteteve si Picasso, Gertrude Stein, Tristan Tzara, Nazim Hikmet, Yaşar Kemal, Max Ernst etj.

Para pesë vitesh isha për një vizitë pune në Stamboll. Shfrytëzova rastin për të parë disa librari të famshme të qytetit, midis të cilave edhe librarinë “Denizler Kitabevi” në Beyoğlu, e njohur për librat e vjetër, hartat, gravurat dhe vizatimet e piktorëve të mëdhenj turq, si dhe fotografitë e Ara Güler.

Krenari e veçantë kur librashitësi shumë i kulturuar përmendi “arnautin” Abidin Dino si piktorin më të madh dhe më të rëndësishëm turk të shekullit XX.

Ai jo vetëm që është njëri ndër pionierët e pikturës moderne turke, por ka prodhuar edhe shumë vepra në fusha të ndryshme si karikaturë, skulpturë, qeramikë, kinema dhe letërsi.

Nga fisi Dino kanë dalë edhe dy piktorë të tjerë të shquar: Arif Dino (vëllai i Abidinit) dhe Ali Dino (1890–1938), një nga piktorët më të njohur në Greqinë e viteve ’30, si dhe deputet në parlamentin grek.

Motra e tij, Lejla Dino, ishte kryetare e Shoqatës së Grave Shqiptare të diasporës dhe i shkroi letër gruas së presidentit Wilson për mbrojtjen e kufijve të Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore.

Vëllai tjetër, Ahmet Dino, ishte një nga vallëzuesit modernë më në zë të Zvicrës në kohën e vet.

Në atdheun e të parëve të tij, në Sarandë, ka një rrugë që mban emrin Abidin Dino. Por nuk dihet nëse është për gjyshin apo për nipin (mendoj se është për gjyshin).

Përkthyesi i njohur Jusuf Vrioni (nga nëna) është kushëri i afërt i Abidin Dinos (gjyshërit janë vëllezër). Ata u takuan në Paris në tetor 1992.

Dino vdiq më 7 dhjetor 1993 në spitalin Villejuif në Paris. Trupi i tij prehet në varrezat Aşiyan në Stamboll.

Në librin e tij “Dino – Shtegtari i Portës Sublime”, Luan Rama shkruan:

“Abedini ishte vetë fisnikëria… liria e tij supreme, finesë supreme… Humori i tij ishte në vazhdën e një spiritualiteti humanist dhe laik…”

Vdekja e tij preku një numër të madh intelektualësh e artistësh nga kombe të ndryshme.

Një gjë nuk e kam kuptuar: si është e mundur që regjimi komunist nuk e ftoi asnjëherë në Shqipëri, kur ai nuk përbënte rrezik për të? Madje, në festat e nëntorit që organizonte Ambasada shqiptare në Paris, ai ishte ndër të ftuarit kryesorë.

Ndoshta ndikonte edhe lidhja farefisnore me Mazar Dinon.

Abidin Dino dhe Mazar Dino i përkisnin të njëjtës familje nga Çamëria, por jetuan në vende të ndryshme dhe patën fate krejt të ndryshme: njëri u bë simbol i artit modern turk, tjetri u bë viktimë e tragjedisë çame.

Nuk besoj se ka pasur ndonjë artist shqiptar më të madh se Abidin Dino (ndoshta edhe më i madh se Ibrahim Kodra), në vitet 1950–1980, që jetonte jashtë Shqipërisë.

Ndërkohë, në Shqipëri përmendej vetëm i ati, Rasih Dino, në historinë e Pavarësisë – dhe kaq.

Ftonin lloj-lloj bozhibozukësh dhe nuk ftonin Abidin Dinon…

Dr. Nikollë Loka/

Edhe pas triumfit të revolucionit xhonturk të vitit 1908 dhe dhënies së së drejtës për shkollimin në gjuhën shqipe, autoritetet osmane u përpoqën ta pengonin zhvillimin e arsimit shqip. Përmes burokracisë, mungesës së mësuesve të kualifikuar, buxheteve të kufizuara dhe presionit mbi komunitetet konservatore, shteti osman ishte angazhuar të kufizonte ndikimin e gjuhës dhe kulturës kombëtare shqiptare. Përpjekjet e xhonturqve për të imponuar alfabetin arab dhe për të nxitur përçarje fetare dhe krahinore ishin pjesë e strategjisë së tyre për të kontrolluar zhvillimin arsimor dhe për të frenuar afirmimin e identitetit kombëtar shqiptar.

Zhvillimi i lëvizjes kombëtare dhe i kulturës shqiptare pas revolucionit xhonturk përbënte një sfidë të drejtpërdrejtë për Portën e Lartë. Për ta frenuar këtë proces, autoritetet osmane u përpoqën të shfrytëzonin qarqet konservatore dhe reaksionare shqiptare, duke ndikuar mbi perceptimet fetare dhe shoqërore për të penguar konsolidimin e arsimit në gjuhën shqipe. Autoritetet osmane u përpoqën ta ruanin sistemin e mileteve, duke i mbajtur shqiptarët të ndarë sipas përkatësisë së tyre fetare, në mënyrë që kombësia e tyre të mbetej në plan të dytë. Qeveria xhonturke ishte e interesuar që shqiptarët myslimanë të mos merrnin tjetër arsim, përveç atij të ofruar në shkollat turke dhe në gjuhën turke, ndërsa shqiptarëve të krishterë u lejohej të mësonin në gjuhët e tjera, por jo në shqip. Nga aan tjetër, mungesa e mësuesve të kualifikuar, buxhetet e kufizuara, burokracia, vonesat administrative, prioritetet politike dhe ndjeshmëria ndaj ndjenjës kombëtare shqiptare penguan seriozisht angazhimin e shtetit për zhvillimin e arsimit shqip në shkollat shtetërore.

Ashtu si më parë, xhonturqit përpiqeshin të nxisnin përçarje fetare dhe krahinore mes shqiptarëve, duke promovuar përdorimin e shkronjave arabe për gjuhën shqipe. Përdorimi i alfabetit turko-arab, i nxitur nga ata, është konsideruar si pjesë e politikës së njohur “përçaj e sundo” dhe e ideologjisë panislamiste, dhe shpesh përshkruhet si një “mollë sherri” e hedhur qëllimisht midis shqiptarëve. Strategjia e Turqve të Rinj kundër arsimit dhe alfabetit kombëtar shqiptar, dhe më gjerë kundër kulturës shqiptare, mbështetej në tezën se vendimi i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare për të përdorur alfabetin latin shprehte qëllime të fshehta për pavarësi të plotë të Shqipërisë, dhe se kjo nismë ishte rezultat i agjitacionit të diasporës shqiptare dhe intrigave të shteteve të krishtera, veçanërisht Austro-Hungarisë.

Në fillim të vitit 1909, Klubi Shqiptar për Arsimin i dërgoi një telegram Ministrisë së Arsimit, duke kërkuar përfshirjen e gjuhës shqipe në programet shkollore bashkë me turqishten, si mjet për luftimin e analfabetizmit. Qeveria osmane pranoi se ndalimet e mëparshme për mësimin dhe botimet në gjuhën shqipe ishin të padrejta, sidomos duke marrë parasysh që komunitete të tjera brenda perandorisë mësonin në gjuhët e tyre amtare. Ndërsa shqiptarët synonin të krijonin një alfabet të përbashkët, për të parandaluar këtë rrezik, ata u përballën me pengesa të ndryshme nga ana e qeverisë osmane, e cila po përpiqej t’i mbështeste shqiptarët konservatorë dhe t’i mbante ata në anën e alfabetit arab, të osmanizmit dhe të islamizmit.

Patriotët shqiptarë, duke vënë re vështirësitë në hapjen e shkollave shqipe, bënë përpjekje për të përfshirë mësimin e gjuhës shqipe në sistemin shkollor shtetëror, si në shkollat turke ashtu edhe në ato greke, duke shënuar hapin e parë drejt kthimit të shkollave fillore në kombëtare. Përpjekjet e para i bënë Refik Toptani në Tiranë, Aqif Pashë Elbasani në Elbasan, Jani Minga në Vlorë, Nexhip Draga në Shkup, si dhe mësuesit dhe klerikët atdhetarë si Mulla Syla, Mulla Hamiti, Mulla Zeka dhe Mulla Dema në Kosovë. Konsulli Austriak në Manastir raportonte se “populli dëshiron që shqipja të mësohej në shkollat fillore turke”. Me këmbënguljen e atdhetarëve u arrit që gjuha shqipe të mësohej si lëndë e detyrueshme në të katër shkollat fillore dhe në shkollën gjysmë të mesme turke të Elbasanit, si edhe në shkollat greke të komunitetit ortodoks të këtij qyteti, ku u çel edhe një kurs nate për mësimin e gjuhës shqipe. Klubi i Elbasanit gjithashtu u dërgoi klubeve shqiptare mësues shëtitës.

Në fund të 1908-s dhe në fillim të 1909-s mësimi i gjuhës shqipe u fut edhe në gjimnazin turk të Manastirit, në shkollat shtetërore të Gjirokastrës, ndërsa në Korçë e në Kolonjë, meqenëse Qeveria e ndaloi futjen e gjuhës shqipe, shkollat turke dhe greke të qytetit u bojkotuan nga nxënësit shqiptarë dhe u mbyllën. Një arritje e rëndësishme e shqiptarëve të Kosovës ishte futja, në fund të vitit 1909, e gjuhës shqipe në gjimnazin turk të Shkupit, ku, sikurse theksohet në dokumentet e kohës, një meritë të veçantë pati edhe “prijësi i njohur i lëvizjes kombëtare, Bajo Topulli, i cili ndodhej në atë kohë në Shkup”.

Në muajt e fundit të vitit 1909 dhe në fillim të vitit 1910, çështja e alfabetit dhe e gjuhës shqipe mori përmasat e një lëvizje të përgjithshme popullore të të gjithë shqiptarëve. Përcaktimi për alfabetin e gjuhës shqipe kishte të bënte edhe me orientimin e Shqipërisë, nëse do të vazhdonte të mbante mendësi anadollake, apo do të hynte me guxim në rrugën e qytetërimit perëndimor.

Kongresi i Manastirit, Kongresi i Elbasanit, hapja e shkollave shqipe e kthyen vitin 1909 në vit të kthesës së madhe kombëtare. Shqiptarizma do të fitonte mbi pikëpamjet otomane të xhonturqve, ndjenja kombëtare do të ishte më e fuqishme se çështja fetare. Përballë këtyre arritjeve, përkrahësit e xhonturqve organizuan demonstrata në qytete të ndryshme të Shqipërisë në favor të alfabetit turk, duke bërë përpjekjen e fundit për të ushqyer përçarjen në mes të shqiptarëve”. Valiu i Kosovës, bashkë me deputetin Said Efendia kishte mbajtur mitingje në Sjenicë, Ferizaj, Gjakovë, Prishtinë, Shkup, Pejë, Gostivar, Dibër, Tetovë, Preshevë e gjetiu me qëllim bindje dhe heqje dorë nga shkrimi latin. Ndërkohë simpatizuesit e shkronjave turko-arabe nga klubi i Aksarajit “Mahfel” dërguan njëfarë Arif Hiqmeti, kinse gazetar, nga fshati Llojan i Kumanovës ta studiojë gjendjen dhe të kontaktojë me parinë myslimane për të krijuar besimin se “shkronjat turko- arabe361 janë shkronjat e Zotit dhe ai di vetëm ato t’i lexojë, kurse shkronjat gjahure Zoti nuk i pranon dhe i dërgon të gjithë në xhehenem”. Edhe një pakicë e myslimanëve shkodranë ishin të pakënaqur me krijimin e klubit shqiptar dhe përpjekjet për hapjen e shkollave shqipe që do të përdornin alfabetin latin.

Të shtyrë nga reaksioni xhonturk një grup deputetësh shqiptarë në Parlamentin e Stambolli, nga të cilët asnjëri nuk dinte të shkruante e të lexonte shqip dhe disa prej tyre nuk ishin as të kombësisë shqiptare, i drejtuan një mesazh Kryeministrit Turk me anën e të cilit kërkonin gjoja “në emër të shqiptarëve” që të përdorej alfabeti arab për shkrimin e gjuhës shqipe dhe të ndalohej ai kombëtar”.

Lëvizja Kombëtare Shqiptare reagoi kundër kësaj fryme dhe kundër këtij veprimi të Qeverisë Osmane. Kundërshtimi ndaj alfabetit arab arriti fazën kulmore në muajt shkurt-mars 1910, me mitingjet popullore për mbrojtjen e alfabetit shqiptar, sidomos me ato që u mbajtën në Elbasan, në Korçë dhe në Berat. Mitingu i parë u mbajt në Elbasan më18 shkurt 1910, vetëm dy ditë pas mitingut në mbështetje të alfabetit arab. Në atë miting u mblodhën rreth 7.000 veta nga qyteti dhe nga fshatrat e Shpatit, të Kërrabës, të Verçës, të Dumresë, të Martaneshit, të Sulovës dhe të Gramshit. Pjesëmarrësit e mitingut dhanë besën për të mbrojtur shkronjat shqipe dhe kundërshtuan urdhrin e Ministrisë së Arsimit për përdorimin e alfabetit arab për gjuhën shqipe.

Miting madhështor u mbajt në Korçë, më 27 shkurt 1910. Në të morën pjesë rreth 12.000 veta nga Korça dhe nga gjithë qarku i saj, si nga Kolonja, Devolli dhe Pogradeci. Në fund të mitingut u dërgua një protestë në Stamboll, e nënshkruar nga të gjithë pjesëmarrësit. Mitingu tjetër ishte ai që u mbajt në Berat më 13 mars 1910, në të cilin morën pjesë rreth 15.000 veta, nga qytetet dhe fshatrat përreth. Në mitingun e Beratit abetaret me shkronja arabisht u dogjën publikisht përpara ndërtesave qeveritare.413 Mitingje në përmasa më të vogla u mbajtën edhe në Përmet, Tepelenë, Skrapar, etj. Përveç këtyre telegrameve e letrave, protesta kundër alfabetit arab iu dërguan Stambollit dhe autoriteteve qeveritare lokale, nga shumë qytete e krahina të tjera si: nga Shkodra, Durrësi, Tirana, Shkupi, Prishtina, Mitrovica, Struga, Ohri, Gramshi, Vlora, Gjirokastra, Leskoviku, Filati, etj. Protesta dhe mbledhje solidariteti në mbrojtje të alfabetit kombëtar u organizuan edhe nga diaspora shqiptare414, si në Rumani, në Bullgari, në SHBA, etj. Konsulli Francez në Shkodër, duke përgjithësuar situatën e krijuar në pranverë të vitit 1910, shkruante “Mund të thuhet se e gjithë Shqipëria kishte ngritur krye kundër pretendimit të Qeverisë Xhonturke për t’i imponuar asaj alfabetin arab.

Në mbrojtjen e alfabetit latinë u përfshinë edhe klerikë myslimanë. Si rezultat i kundërshtimit të pandërprerë të osmanëve ndaj arsimit në gjuhën shqipe dhe i përpjekjeve të nacionalistëve shqiptarë, kleri mysliman u përfshi në punën e klubeve kulturore, duke u bërë thirrje patriotëve që të fillonin mësimin në gjuhën shqipe, të tjerë duke futur mësimin shqip në shkollat fetare. Përhapja e arsimit në gjuhën shqipe do të ndikonte edhe mbi të krishterët ortodoksë që të largoheshin prej ndikimit grek.

Përpjekjet e xhonturqve për të kontrolluar arsimin shqip treguan qartë frikën e tyre nga afirmimi i identitetit kombëtar shqiptar. Megjithatë, vendosmëria e patriotëve dhe përfshirja e popullit, klerit dhe diasporës garantuan suksesin e nismave arsimore. Hapja e shkollave shqipe dhe futja e alfabetit latin ishin hapa vendimtarë drejt konsolidimit të identitetit kombëtar. Këto përpjekje dëshmuan se arsimi dhe kultura janë instrumente kyçe për ruajtjen e autonomisë dhe dinjitetit kombëtar. Historia e kësaj periudhe mbetet një shembull frymëzues i luftës për gjuhën dhe arsimimin si themel të lirisë dhe të vetëdijes kombëtare.

Roli i faktorit politik shqiptar ka pësuar një transformim shqetësues. Nga një faktor i domosdoshëm i balancës dhe stabilitetit institucional, ai po reduktohet në një instrument funksional të legjitimimit të pushtetit. Metafora e “teatrit të kukullave” nuk është thjesht figurë retorike, por një përshkrim analitik i një realiteti ku vendimmarrja reale është e centralizuar, ndërsa aktorët shqiptarë operojnë brenda një skenari të paracaktuar.

Nga Prof.dr Skender Asani

Në konfigurimin aktual të pushtetit në Maqedonin e Veriut, dinamika e marrëdhënieve ndëretnike dhe orientimi eurointegrues nuk po zhvillohen më si procese organike të demokratizimit, por si produkte të një arkitekture politike të ndërtuar mbi menaxhimin e ekuilibrave dhe jo mbi përfaqësimin substancial. Ky transformim i heshtur, por i thellë, përkon me një moment të ri të riformatimit gjeopolitik në Ballkanin Perëndimor, ku raportet e brendshme politike po ndërthuren gjithnjë e më shumë me projeksionet strategjike të aktorëve të jashtëm. Në këtë kontekst, qeverisja e udhëhequr nga Hristijan Mickoski artikulon një model të sofistikuar të kontrollit politik: fragmentizimin e faktorit shqiptar dhe instrumentalizimin e këtij fragmentizimi për të prodhuar një stabilitet formal, që në thelb mbetet i zbrazët nga përmbajtja demokratike dhe gjithëpërfshirëse.

Në një perspektivë historike, rruga e Maqedonisë së Veriut drejt konsolidimit institucional dhe integrimit euroatlantik ka qenë e kushtëzuar nga ndërveprimi i vazhdueshëm me Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të cilat, përmes një qasjeje të balancuar ndërmjet presionit diplomatik dhe mbështetjes politike, kanë orientuar vendin drejt standardeve demokratike dhe përfshirjes shumëetnike. Anëtarësimi në NATO përbën kulmin e këtij orientimi strategjik. Megjithatë, zhvillimet e fundit sugjerojnë një devijim të rrezikshëm nga kjo trajektore, ku diskursi politik dhe praktikat qeverisëse po reflektojnë një tendencë të re: relativizimin e orientimit perëndimor dhe hapjen graduale ndaj ndikimeve alternative, të artikuluara shpesh nëpërmjet koncepteve si “bota serbe”.

Në këtë kontekst, roli i faktorit politik shqiptar ka pësuar një transformim shqetësues. Nga një faktor i domosdoshëm i balancës dhe stabilitetit institucional, ai po reduktohet në një instrument funksional të legjitimimit të pushtetit. Metafora e “teatrit të kukullave” nuk është thjesht figurë retorike, por një përshkrim analitik i një realiteti ku vendimmarrja reale është e centralizuar, ndërsa aktorët shqiptarë operojnë brenda një skenari të paracaktuar. Kjo nënkupton një zhvendosje thelbësore nga përfaqësimi autentik drejt performancës politike, ku prezenca zëvendëson ndikimin dhe retorika maskon mungesën e pushtetit real.

Brenda ekzekutivit, kjo dinamikë manifestohet përmes një modeli të “pjesëmarrjes pa pushtet”, ku subjektet shqiptare janë të pranishme në strukturat qeverisëse, por me ingerenca të kufizuara dhe pa kapacitet të vërtetë për të ndikuar në politikat kyçe. Ky paradoks institucional krijon një iluzion përfshirjeje, ndërkohë që në praktikë konsolidon një sistem vendimmarrjeje të njëanshme. Në këtë kuptim, rotacioni i pushtetit nuk mund të trajtohet si një mekanizëm formal i ndërrimit të elitave, por si një test i përgjegjësisë politike. Subjektet shqiptare që marrin pjesë në qeveri kanë obligimin të artikulojnë qartë gjendjen e trashëguar dhe të ndërtojnë një narrativë transparente mbi kufizimet dhe mundësitë reale të veprimit të tyre. Pa këtë akt të parë të sinqeritetit politik, çdo premtim për avancim mbetet i pambështetur dhe i pabesueshëm.

Në këtë konfigurim politik, opozita shqiptare shfaq një deficit të theksuar në artikulimin e një alternative të besueshme, koherente dhe strategjikisht të strukturuar, duke dështuar të ndërtojë një kundërvënie programore që do të funksiononte si mekanizëm real balancues ndaj pushtetit.

Në vend të kësaj, ajo manifeston një akomodim pragmatik që, më shumë sesa e diferencon, e afron me qeverisjen, duke prodhuar një marrëdhënie të ndërmjetme mes bashkëpunimit oportunist dhe neutralizimit politik. Ky akomodim shpesh materializohet përmes mbështetjes së nismave ligjore pa një kapital të qartë politik përfitues, duke reflektuar mungesën e një strategjie të mirëfilltë për rikthimin e rolit të saj vendimmarrës. Si pasojë, krijohet një vakuum i dyfishtë: nga njëra anë, mungon presioni demokratik mbi qeverinë, ndërsa nga ana tjetër, zbehet besimi dhe pritshmëria e elektoratit për një alternativë reale. Në këtë prizëm, opozita rrezikon të humbasë funksionin e saj thelbësor si faktor korrektues në një sistem demokratik, duke u transformuar gradualisht në një komponent të integruar të status quo-së politike.

Ky deficit i përfaqësimit dhe artikulimit shfaqet me një qartësi të theksuar edhe në arenën ndërkombëtare, veçanërisht në proceset e raportimit dhe advokimit në Parlamenti Evropian, ku gjatë përgatitjes së raportit të Thomas Waitz evidentohet një vakuum i dukshëm në përfaqësimin e çështjeve që lidhen me pozitën kushtetuese dhe institucionale të shqiptarëve. Në një kontekst ku dokumente të tilla kanë potencial të ndikojnë drejtpërdrejt në trajektoren evropiane të vendit, mungesa e një angazhimi të strukturuar dhe koherent nga faktori shqiptar, pavarësisht numrit të konsiderueshëm të amendamenteve të propozuara nga aktorë të ndryshëm, sinjalizon jo vetëm një dobësi serioze në diplomacinë parlamentare, por edhe një paaftësi për të artikuluar në mënyrë efektive interesat kolektive në hapësirën evropiane; kjo bëhet edhe më problematike në dritën e pritshmërisë që ky raport të miratohet në mesin e muajit qershor dhe, sipas konstatimeve të vazhdueshme nga vetë Parlamenti Evropian, të përbëjë një nga raportet e fundit me peshë vendimtare për hapjen e procesit eurointegrues, çka e shndërron çdo mungesë ndërhyrjeje në një kosto të drejtpërdrejtë strategjike; për pasojë, kjo heshtje apo pasivitet përkthehet në humbje të prekshme politike dhe afatgjata, duke e thelluar hendekun midis potencialit për ndikim dhe realitetit të përfaqësimit.

Në planin e brendshëm, dinamika politike në Maqedoninë e Veriut po karakterizohet nga zhvillime që e gërryejnë gradualisht besimin qytetar dhe legjitimitetin e proceseve demokratike, ku zgjedhjet e fundit lokale, veçanërisht në komuna kyçe si Kërçova dhe Bërvenica, nxorën në pah një diskrepancë të thellë ndërmjet mobilizimit të mërgatës shqiptare dhe rezultateve të prodhuara, duke ushqyer perceptime të qëndrueshme për marrëveshje të fshehta dhe deformim të vullnetit elektoral; në këtë sfond, bëhet gjithnjë e më e dukshme edhe ambicia politike e Hristijan Mickoski për të siguruar kontrollin politik në këto dy komuna strategjike, ambicie e cila, sipas perceptimeve të përhapura, është lehtësuar nga një angazhim i drejtpërdrejtë ose i tërthortë i subjekteve politike shqiptare për t’ia mundësuar këtë fitore.

Ky ndërthurim interesash dhe kalkulimesh politike jo vetëm që relativizon integritetin e procesit zgjedhor, por prodhon një efekt më të thellë strukturor delegjitimimin gradual të tij në sytë e një pjese të konsiderueshme të trupit elektoral shqiptar, përfshirë mërgatën, e cila historikisht ka funksionuar si një faktor i rëndësishëm mobilizues. Në këtë kontekst, qasja konformiste e subjekteve politike shqiptare, e harmonizuar me orientimet e Hristijan Mickoski, artikulon një krizë të dyfishtë të përfaqësimit dhe të autonomisë politike duke thelluar varësinë strukturore dhe duke rrezikuar zbehjen progresive të besimit të mërgatës, deri në pikën ku ajo mund të riartikulojë rolin e saj politik përmes bojkotit në ciklet e ardhshme zgjedhore.

Në këtë konstelacion kompleks, përgjegjësia nuk mund të projektohet vetëm jashtë. Edhe pse faktorët e jashtëm dhe konfigurimet rajonale luajnë rol të rëndësishëm, pesha kryesore bie mbi vetë elitën politike shqiptare. Fragmentizimi, mungesa e koordinimit dhe deficitit i vizionit strategjik kanë kontribuar në dobësimin e kapitalit politik dhe në zbehjen e agjendës euroatlantike.

Për opinionin e gjerë dhe për faktorin ndërkombëtar, ky zhvillim duhet të lexohet si një sinjal alarmi. Maqedonia e Veriut ndodhet në një pikë kritike, ku vendimet dhe orientimet e sotme do të përcaktojnë jo vetëm ritmin e integrimit evropian, por edhe natyrën e bashkëjetesës së saj të brendshme. Një stabilitet i ndërtuar mbi përjashtimin substancial dhe instrumentalizimin e një pjese të popullsisë nuk mund të jetë i qëndrueshëm në afat të gjatë.

Në përfundim, kriza aktuale nuk është thjesht krizë përfaqësimi; ajo është krizë e artikulimit strategjik dhe e përgjegjësisë politike. Nëse faktori shqiptar nuk arrin të tejkalojë fragmentizimin dhe të ndërtojë një platformë të përbashkët, të bazuar në parime të qarta dhe objektiva të matshëm, atëherë rreziku nuk është vetëm stagnimi, por regresi. Përballë një bote në riformatim dhe një rajoni në lëvizje, pasiviteti nuk është neutralitet është dorëzim. Dhe në politikë, dorëzimi rrallëherë falet nga historia