Një mundësi për shqiptarët në New York.

Dr. Bledar Kurti/

(Alumni i Departamentit Amerikan të Shtetit)

Në kalendarin amerikan, Memorial Day (Dita e Përkujtimit) nuk është thjesht një ditë e veçantë kalendarike. Është një ditë kujtese, heshtjeje dhe reflektimi për ata që humbën jetën në shërbim të vendit të tyre. Në çdo qytet amerikan, nga varrezat ushtarake tek flamujt e ulur në gjysmë shtize, kjo ditë rikthen një pyetje të përhershme: çfarë detyrimi kanë kombet ndaj atyre që sakrifikuan jetën për lirinë e të tjerëve?

Për europianët, dhe sidomos për ne shqiptarët, kjo pyetje ka një peshë të veçantë. Historia e shekullit XX nuk mund të kuptohet pa rolin vendimtar të Shteteve të Bashkuara në mbrojtje të Europës. Mijëra kilometra larg brigjeve të tyre, amerikanët luftuan dhe vdiqën në tokën europiane për të ndalur tiraninë naziste, për të çliruar popuj të pushtuar dhe për të rindërtuar një rend demokratik që sot shpesh merret si i mirëqenë.

Në plazhet e Normandisë, në pyjet e Ardenneve, në qiellin mbi Italinë apo në ujërat e Atlantikut, breza të tërë amerikanësh dhanë jetën jo për pushtim, por për një ide: se liria e kombeve të tjera kishte rëndësi edhe për ta. Ky është një dallim thelbësor historik. Europa moderne, me të gjitha institucionet e saj demokratike dhe paqen relative të dekadave të fundit, u ndërtua mbi atë sakrificë.

Shpesh në debatet politike të sotme harrohet se siguria europiane nuk ka qenë kurrë e garantuar vetvetiu. Ajo është mbrojtur me gjak. Dhe një pjesë e madhe e atij gjaku ishte amerikan, sidomos në Luftën e Parë e të Dytë Botërore.

Për Shqipërinë, lidhja me këtë histori është edhe më e ndjeshme. Edhe pse vendi ynë nuk ishte pjesë e kampit perëndimor gjatë Luftës së Ftohtë, shqiptarët e kanë parë për dekada Amerikën si simbol të lirisë politike dhe vetëvendosjes kombëtare. Kjo ndjenjë nuk lindi nga propaganda, por nga përvoja historike.

Kur Evropa Lindore mbeti pas Perdes së Hekurt, kur regjimet komuniste izoluan popujt e tyre dhe shuan pluralizmin, Shtetet e Bashkuara mbetën për shumë shqiptarë ideja e një bote tjetër: një botë ku shteti nuk ishte absolut, ku fjala e lirë nuk dënohej dhe ku kombet e vogla kishin të drejtë të ekzistonin pa frikë.

Kjo marrëdhënie mori një kuptim edhe më konkret në vitet ’90. Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë, e udhëhequr kryesisht nga fuqia amerikane, ndryshoi fatin e shqiptarëve në Ballkan. Për shumë familje shqiptare, kujtimi i ushtarëve amerikanë nuk është një koncept abstrakt gjeopolitik; është pjesë e historisë së tyre personale. Është kujtimi i refugjatëve që u kthyen në shtëpi. Është kujtimi i një spastrim etnik të ndalur. Është kujtimi i bindjes se bota demokratike nuk qëndroi indiferente.

Pikërisht për këtë arsye, Memorial Day duhet të ketë jehonë edhe jashtë Amerikës. Nuk është vetëm një ditë patriotizmi amerikan. Është edhe një kujtesë globale për koston e rendit liberal ndërkombëtar. Pa sakrificën e atyre ushtarëve, historia e Evropës do të kishte qenë shumë më e errët.

Në kohën tonë, kjo kujtesë bëhet edhe më e rëndësishme. Lufta në Ukrainë ka rikthyer në kontinent pyetje që shumë europianë mendonin se i përkisnin së kaluarës: A mund të mbrohet liria? A janë demokracitë të gatshme të sakrifikojnë për njëra-tjetrën?

Përgjigjja nuk mund të jepet vetëm me deklarata politike. Ajo kërkon kujtesë historike. Kombet që harrojnë sakrificat mbi të cilat u ndërtua paqja e tyre rrezikojnë ta humbasin atë paqe.

Edhe Shqipëria ka detyrimin e saj moral në këtë drejtim. Si anëtare e NATO-s, vendi ynë nuk është më thjesht përfitues sigurie; është pjesë e një aleance të ndërtuar mbi parimin se liria kolektive kërkon përgjegjësi kolektive. Kjo do të thotë se respekti për të rënët nuk duhet të mbetet vetëm ceremonial. Ai duhet të shoqërohet me seriozitet ndaj institucioneve demokratike, ndaj aleancave strategjike dhe ndaj vetë idesë së lirisë.

Memorial Day na kujton diçka thelbësore: historia nuk mbahet gjallë vetëm nga fituesit, por nga ata që pranuan të sakrifikojnë gjithçka për të tjerët. Në varrezat ushtarake amerikane në Evropë prehen të rinj që nuk e njihnin Francën, Belgjikën apo Italinë, por që vdiqën për to. Ky fakt mbetet një nga aktet më të fuqishme të solidaritetit ndërkombëtar në historinë moderne.

Për shqiptarët, kjo ditë është edhe një mundësi për të reflektuar mbi borxhin moral që kemi ndaj atyre që mbrojtën idealin e një Evrope të lirë, një Evropë ku sot edhe Shqipëria aspiron të marrë plotësisht vendin e saj.

– Thirrje drejtuar të gjithë aktorëve politikë në Kosovë ta ndalin gjuhën e urrejtjes ndaj njëri-tjetrit, të përmbahen nga dhuna dhe ta respektojnë vullnetin e popullit.

Prezenca e Joe’s dhe Shirely’t gjithmonë rrezaton dritë, freski, mirësi, inteligjencë, sinqeritet, dashuri, vendosmëri, përkushtim dhe trimëri — të gjitha në shërbim të mbrojtjes së të drejtave njerëzore dhe kombëtare të popullit shqiptar, kudo që ai jeton.

Më 14 gusht bëhen tridhjetë e gjashtë vite që qëndroj pranë tyre dhe shokëve të Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane, pa u ndarë e pa u ndalur asnjëherë, gjithmonë në shërbim të kombit dhe të forcimit të miqësisë ndërmjet popullit shqiptar dhe atij amerikan.

Kjo është krenaria ime.

Këta janë liderët e mi.

Ata nuk kërkojnë asgjë për vete. Presin vetëm që populli shqiptar ta ruajë lirinë, harmoninë fetare e kombëtare, t’i respektojë të drejtat e minoriteteve dhe të vazhdojë zhvillimin e demokracisë e ndërtimin e shtetit ligjor.

Shpresojmë që të gjithë faktorët politikë në Kosovë do ta ndalin gjuhën e urrejtjes ndaj njëri-tjetrit, të përmbahen nga dhuna dhe ta respektojnë vullnetin e popullit.

Bojkotimi i institucioneve është kundër vlerave të luftës çlirimtare të Kosovës, në krye me komandantin legjendar Adem Jashari; kundër frymës së Lëvizjes Demokratike, në krye me vizionarin Ibrahim Rugova; si dhe kundër veprimtarisë historike të Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane, në krye me Joe DioGuardin dhe Shirley Cloyes DioGuardin.

T’i bashkojmë përpjekjet tona për Kosovën Dardane dhe për Bashkimin Kombëtar!

Agim Aliçkaj

Drejtor Ekzekutiv i Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane

Çerçiz Loloçi/

Sapo kam përfunduar së lexuari librin e fundit të Imer Merlikës, me një titull paksa të çuditshëm “Vdekja është karrierë”, që më dha emocione të veçanta, pavarësisht se është një kronikë autobiografike, shkruar thjesht, me shumë detaje, por me mesazhe të mëdha. Autor i disa librave të rëndësishëm, mes të cilave “Formësimi politiko-juridik i Bashkimit Europian”, “Shteti, autor krimesh”, “Bota me Kajlën”; përpiluesi i disa analizave dhe studimeve të natyrës profesionale dhe të shkollimit të pandërprerë të tij për demokracinë, diplomacinë, format qeverisëse në Shqipëri nga 1912 deri në 2005, për gjykatën administrative apo për projekt-kushtetutën europiane, vjen me këtë botim të ri duke ringritur një monument për familjen.

Një familje e shëndoshë, pavarësisht ndjekjeve, përndekjeve, internimeve, burgimeve, vrasjeve, spiunimeve, ka gjithmonë një kumt të brendshëm: ta duam njeri-tjetrit për të mbijetuar! Deri para tri dekadash, familja e tij dhe vetë ai ishte përjashtuar nga shoqëria diktatoriale, si i padëshirueshëm, me damkën e “armikut të klasës”, por zhvillimet e reja pas viteve nëntëdhjetë, Imer Merlika fiton së pari lirinë e munguar dhe pikërisht gjatë kësaj periudhe ai është në një rendje të vazhdueshme për të kapur kohën e humbur.

Krijon fillimisht një biznes privat për të mbajtur familjen e prindërve të tij, përfshihet në proceset demokratike dhe hap pas hapi është punonjës policie në Komisariatin e Krujës, jurist dhe zëvendës-drejtor në Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve, jurist në Drejtorinë rajonale të Tatimeve të Durrësit, shef sektori në Drejtorinë e Hetimit Tatimor në Tiranë dhe disa pozicione të tjera.

Dikur i përbuzur dhe i anashkaluar nga strukturat e vogla dhe të mëdha të piramidës diktatoriale, tashmë në kohë të reja Imeri arriti të mbaronte studimet e larta për Drejtësi, pastaj studimet po të larta për Diplomaci, më pas një master shkencor për të drejtën penale dhe kohë më vonë kurs kualifikimi pranë agjencisë amerikane USAID duke marrë licensën për gjyqtar-ndërmjetës. Por le të kthehemi te titulli i librit, paksa i pazakontë “Vdekja është karrierë”. Vetë autori në krye të librit ka shkruar një epitaf ku shkruan: “Vdekja nuk ekziston, njerëzit vdesin kur harrohen. Nëse do më mbani mend gjithnjë sipas gjurmëve, unë do të jem gjithmonë me ju. Gjithësisë”.

Imeri, duke ardhur nga një familje e madhe dhe fisnike, që e ka dashur me shpirt këtë vend, këtë atdhe, këtë territor në Shqipërinë natyrale ka pasur synimin e parë për t’u shkolluar; është shkolluar vetë dhe katër fëmijtë e tij, dy vajza dhe dy djem, është bërë zyrtar i shtetit nga shkallët më të ulta dhe deri më të larta, ka qenë i ndershëm edhe korrekt kur ka marrë përsipër dhe ka realizuar edhe zhdukjen e hasmërisë. Pavarësisht regjimeve, një familje e madhe i gjen mundësitë për të mbijetuar, për t’u ringritur dhe ky libër i Imer Merlikës është një testament për ruajtjen e familjes, që domethënë ruajtja e atdheut është dhe e vetë kombit.

Isuf B.Bajrami/

Transformimi i sigurisë detare dhe rivalitetet gjeopolitike në hapësirën euro-mesdhetare pas vitit 2022

Parathënie

Ky punim trajton transformimin e sigurisë në Mesdhe dhe Ballkan në kontekstin e luftës në Ukrainë dhe ndryshimeve të fundit në arkitekturën ndërkombëtare të sigurisë. Konflikti në Ukrainë nuk ka prodhuar vetëm pasoja ushtarake në hapësirën e Detit të Zi, por ka ndikuar drejtpërdrejt edhe në Mesdhe, Adriatik dhe Ballkan, duke rritur ndjeshmërinë strategjike të korridoreve detare, infrastrukturës energjetike dhe zonave periferike të NATO-s.

Në këtë kuadër, përdorimi i teknologjive pa pilot, zgjerimi i formave hibride të konfliktit dhe rritja e rivaliteteve gjeopolitike kanë krijuar një mjedis sigurie më kompleks dhe më të fragmentuar. Incidentet detare, tensionet rajonale dhe konkurrenca për kontrollin e korridoreve strategjike nuk mund të kuptohen më si zhvillime të izoluara, por si pjesë e një sistemi më të gjerë ndërveprimi midis aktorëve shtetërorë, strukturave paramilitare dhe mekanizmave të luftës informative.

Punimi analizon:

* transformimin e luftës detare moderne pas vitit 2022,

* rëndësinë strategjike të Mesdheut lindor dhe Adriatikut,

* ndikimin e pranisë ruse në Siri dhe Libi,

* rolin e strukturave paramilitare dhe teknologjive pa pilot,

* si dhe efektin e narrativave hibride në perceptimin rajonal të sigurisë.

Një vëmendje e veçantë i kushtohet edhe dimensionit historik të sigurisë detare në rajon, përfshirë precedentët juridikë dhe politikë të lidhur me Incidentin e Kanalit të Korfuzit, si rast që vazhdon të ketë rëndësi në debatet mbi kontrollin detar, sovranitetin dhe interpretimin ndërkombëtar të incidenteve në hapësirat detare.

Qëllimi i këtij punimi nuk është të prodhojë atribuime përfundimtare mbi incidente specifike apo të mbështesë narrativa politike të pakonfirmuara, por të analizojë mënyrën se si lufta në Ukrainë dhe transformimi i mjedisit strategjik euro-mesdhetar kanë rritur pasigurinë në korridoret detare dhe kanë forcuar ndërlidhjen midis Mesdheut, Ballkanit dhe teatrove të tjera të konfliktit ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, Mesdheu dhe Ballkani paraqiten jo më si periferi të rendit ndërkombëtar, por si nyje qendrore të konkurrencës gjeopolitike, ku ndërthuren:

* siguria energjetike,

* rivalitetet ushtarake,

* teknologjitë emergjente,

* dhe format moderne të luftës hibride.

Hyrje

Që nga viti 2022, lufta në Ukrainë ka transformuar ndjeshëm arkitekturën e sigurisë evropiane dhe euro-mesdhetare. Konflikti, fillimisht i kufizuar në hapësirën e Detit të Zi, është zgjeruar në mënyrë indirekte drejt Mesdheut dhe Ballkanit përmes ndryshimeve në balancën ushtarake, përdorimit të teknologjive të reja ushtarake dhe rritjes së pasigurisë në korridoret detare strategjike.[1]

Ky proces ka prodhuar tre zhvillime kryesore:

* militarizim të hapësirave detare,

* rritje të rolit të sistemeve pa pilot,

* dhe fragmentim të ekuilibrave tradicionalë të sigurisë në Evropën Juglindore dhe Mesdhe.

I. Ukraina dhe transformimi i luftës detare moderne

Lufta në Ukrainë ka sjellë një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën e zhvillimit të operacioneve detare, përmes përdorimit të gjerë të mjeteve detare pa pilot (USV) në Detin e Zi.[2]

Sipas analizave të NATO-s dhe Institutit Ndërkombëtar për Studime Strategjike (IISS), këto sisteme kanë:

* ndryshuar raportin midis flotave tradicionale dhe mjeteve asimetrike,

* rritur rrezikun e operacioneve në distanca të gjata,

* dhe kontribuar në përhapjen globale të doktrinave të reja të luftës detare.[3]

Përdorimi i mjeteve pa pilot ka prodhuar një transformim të rëndësishëm operacional, ku aktorë me kapacitete më të kufizuara mund të sfidojnë struktura tradicionale detare përmes metodave asimetrike. Kjo ka krijuar një model të ri të luftës detare, ku fleksibiliteti teknologjik dhe mohueshmëria operative marrin rëndësi të veçantë.

II. Mesdheu lindor si hapësirë e krizave të mbivendosura

Mesdheu lindor përfaqëson sot një hapësirë ku ndërthuren disa dinamika sigurie:

* rivaliteti Greqi–Turqi,

* tensionet në Lindjen e Mesme,

* dhe konkurrenca për korridoret energjetike dhe detare.[4]

Greqia

Turqia

Në këtë mjedis, çdo incident detar ka potencial të marrë dimension rajonal për shkak të ndjeshmërisë së lartë strategjike dhe mungesës së transparencës operacionale.

Mesdheu lindor nuk funksionon më vetëm si korridor tregtar dhe energjetik, por si hapësirë ku mbivendosen:

* interesat e NATO-s,

* rivalitetet rajonale,

* dhe konkurrenca globale për projeksion force.

III. Incidenti i dronit në Mesdhe dhe dinamika e interpretimit

Në vitin 2026, media ndërkombëtare dhe rajonale raportuan për gjetjen e një mjeti detar pa pilot (USV) në ujërat pranë Greqisë perëndimore, në zonën e Jonit.[5]

Autoritetet greke deklaruan se objekti ishte:

* i tipit ushtarak,

* i pajisur me eksploziv,

* dhe nën hetim për origjinën dhe rrugën e tij operacionale.[6]

Ministri i Jashtëm i Greqisë, Giorgos Gerapetritis, e cilësoi incidentin si “jashtëzakonisht serioz” dhe theksoi nevojën për shmangie të militarizimit të mëtejshëm të Mesdheut.[7]

Në disa raportime mediatike rajonale u përmendën hipoteza mbi origjinën e mundshme të mjetit, përfshirë zona të ndryshme të Mesdheut lindor dhe Adriatikut, por këto mbeten të pakonfirmuara nga burime zyrtare ose verifikime teknike të pavarura.[8]

Shqipëria

Nga këndvështrimi i analizës së sigurisë, rëndësia e këtij incidenti qëndron më shumë në mënyrën e interpretimit të tij sesa në atributimin e menjëhershëm, duke reflektuar tiparet e luftës hibride dhe pasigurisë informative.

Incidenti demonstron se teknologjitë pa pilot kanë krijuar një mjedis ku:

* identifikimi operacional bëhet më i vështirë,

* mohueshmëria politike rritet,

* dhe hapësirat detare fitojnë rëndësi të re strategjike.

IV. Ballkani si hapësirë e ndjeshme strategjike

Ballkani Perëndimor mbetet një zonë ku ndërthuren ndikimet e NATO-s dhe aktorëve me orientime të ndryshme gjeopolitike.

Serbia

Rajoni karakterizohet nga:

* integrim i pjesshëm euro-atlantik,

* tensione të vazhdueshme politike dhe identitare,

* dhe ekspozim ndaj ndikimeve përmes energjisë, informacionit dhe diplomacisë paralele.[9]

Në këtë kuadër, Ballkani nuk përfaqëson vetëm periferi të Evropës, por një hapësirë tranzicioni strategjik ndërmjet:

* Adriatikut,

* Mesdheut,

* dhe korridoreve lindore euroaziatike.

V. Korridoret detare dhe rikonfigurimi strategjik

Një nga ndryshimet strukturore më të rëndësishme është rritja e rolit të korridoreve detare:

* Deti i Zi → Mesdheu lindor

* Mesdheu → Atlantiku

* Adriatiku → rrjetet energjetike evropiane

Në këtë kuadër, Greqia dhe Turqia shërbejnë si nyje kyçe të kontrollit të qarkullimit detar dhe energjetik në rajon.[10]

Rritja e konkurrencës për korridoret detare ka prodhuar:

* militarizim të porteve strategjike,

* zgjerim të mbikëqyrjes detare,

* dhe rritje të ndjeshmërisë ndaj incidenteve hibride.

VI. Lufta hibride në Mesdhe dhe dimensioni i narrativave

Mjedisi aktual i sigurisë në Mesdhe karakterizohet nga elementë të luftës hibride, ku:

* incidentet teknike interpretohen si ngjarje strategjike,

* informacioni i pjesshëm prodhon narrativa të ndryshme,

* dhe mediat dhe aktorët politikë ndikojnë perceptimin e rrezikut.[11]

Në këtë kuadër, përfshihen edhe narrativa të ndryshme rajonale mbi ndikimin e aktorëve të jashtëm në Ballkan dhe Mesdhe. Megjithatë, këto narrativa shpesh nuk mbështeten nga prova operacionale të verifikuara dhe duhen trajtuar si pjesë e fushës së perceptimit strategjik, jo domosdoshmërisht si fakt i konfirmuar.

Kjo është karakteristikë e mjediseve hibride moderne, ku:

* pasiguria informative,

* operacionet indirekte,

* dhe përdorimi i aktorëve joformalë

krijojnë një zonë gri midis konfliktit klasik dhe konkurrencës strategjike.

VII. Kujtesa historike: Incidenti i Kanalit të Korfuzit

Incidenti i Kanalit të Korfuzit

Incidenti i Kanalit të Korfuzit (1946) mbetet precedent themelor në të drejtën ndërkombëtare detare. Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në vitin 1949 konstatoi përgjegjësinë e Shqipërisë për mosparalajmërim të rrezikut në ujërat e saj territoriale.[12]

Ky rast vendosi standarde të rëndësishme:

* përgjegjësinë shtetërore në hapësirat detare,

* dhe rëndësinë e sigurisë së lundrimit ndërkombëtar.

Në plan analitik, rasti shërben si precedent për mënyrën se si incidentet detare mund të eskalohen në kriza ndërkombëtare përmes interpretimit politik dhe juridik.

Përtej interpretimit juridik, incidenti mbetet pjesë e debatit historik mbi rivalitetet e pas Luftës së Dytë Botërore në Adriatik dhe Ballkan, duke reflektuar ndjeshmërinë strategjike të hapësirave detare shqiptare në raport me rivalitetet ndërkombëtare.

VIII. Ukraina si katalizator i rikonfigurimit të sigurisë euro-mesdhetare

Lufta në Ukrainë ka funksionuar si katalizator për një ristrukturim më të gjerë të sigurisë në Euroazi dhe Mesdhe. Ajo ka:

* përshpejtuar militarizimin e hapësirave detare,

* rritur përdorimin e sistemeve pa pilot,

* dhe forcuar ndërlidhjen midis teatrove të ndryshëm të sigurisë.

Si rezultat, Deti i Zi, Mesdheu dhe Ballkani po trajtohen gjithnjë e më shumë si pjesë e një sistemi të ndërlidhur strategjik, dhe jo si zona të izoluara gjeografikisht.

Ky transformim ka prodhuar një situatë ku:

* konfliktet rajonale ndikojnë korridoret globale,

* teknologjitë ushtarake përhapen më shpejt,

* dhe siguria detare bëhet komponent qendror i konkurrencës ndërkombëtare.

IX. Prania ruse në Mesdhe, Libi dhe Siri: infrastruktura ushtarake, mercenarët dhe dimensioni operacional i pasigurisë detare

Një nga zhvillimet më të rëndësishme të sigurisë euro-mesdhetare pas vitit 2022 ka qenë transformimi i pranisë ruse në Mesdhe dhe Afrikën Veriore. Lufta në Ukrainë dhe dobësimi relativ i pozicionit rus në Detin e Zi kanë shtyrë Moskën të rikonfigurojë praninë e saj ushtarake dhe logjistike në hapësirat jugore të Mesdheut.[13]

Në dekadën e fundit, Rusia kishte ndërtuar një sistem projekcioni force në Mesdhe të mbështetur mbi:

* praninë detare në Siri,

* bashkëpunimin ushtarak me aktorë në Libi,

* dhe përdorimin e strukturave paramilitare si grupi Wagner.[14]

1. Siria dhe rëndësia strategjike e Tartusit

Baza Detare e Tartusit

Baza e Tartusit përbënte për vite me radhë nyjën kryesore logjistike të Rusisë në Mesdhe. Ajo i mundësonte Moskës:

* furnizim detar afatgjatë,

* mirëmbajtje operative,

* dhe prezencë të vazhdueshme ushtarake në Mesdheun lindor.[15]

Megjithatë, pas zhvillimeve në Siri dhe reduktimit gradual të pranisë ruse në vitet 2024–2025, kapaciteti operacional i Tartusit është dobësuar ndjeshëm. Analizat e sigurisë detare tregojnë se Rusia nuk ruan më nivelin e mëparshëm të kontrollit dhe prezencës detare në Mesdhe.[16]

Sipas vlerësimeve të OSINT dhe analizave detare:

* aktiviteti i flotës ruse është reduktuar,

* përdorimi i nëndetëseve në Mesdhe ka rënë ndjeshëm,

* dhe anijet ruse operojnë më shpesh në mënyrë të shpërndarë dhe me mbështetje të kufizuar logjistike.[17]

2. Libia si nyje e re strategjike

Libia

Në të njëjtën kohë, Libia është bërë gjithnjë e më e rëndësishme në arkitekturën strategjike ruse në Mesdhe dhe Afrikë. Raporte të shumta ndërkombëtare tregojnë se Rusia ka zgjeruar aktivitetin e saj në Libinë lindore përmes:

* mercenarëve të Wagner-it,

* strukturave të “Africa Corps”,

* transferimit të pajisjeve ushtarake,

* dhe përdorimit të aeroporteve dhe porteve lokale.[18]

Sipas vlerësimeve evropiane dhe amerikane:

* prania ruse në Libi nuk ka vetëm dimension libian,

* por lidhet me kontrollin e korridoreve të Mesdheut qendror,

* ndikimin në Afrikën Veriore,

* dhe krijimin e një pike alternative pas dobësimit të pozicionit rus në Siri.[19]

3. Wagner, “Africa Corps” dhe privatizimi i projeksionit ushtarak

Pas dobësimit të strukturës tradicionale të Wagner-it, shumë prej operacioneve paramilitare ruse në Afrikë janë integruar gradualisht në struktura të lidhura drejtpërdrejt me Ministrinë ruse të Mbrojtjes përmes “Africa Corps”.[20]

Ky model i përdorimit të strukturave paramilitare ka lejuar:

* fleksibilitet operacional,

* mohueshmëri politike,

* dhe prezencë indirekte në zona me kontroll të dobët shtetëror.

Në Libi, këto struktura janë raportuar të pranishme në:

* aeroporte ushtarake,

* zona energjetike,

* dhe korridore logjistike strategjike.[21]

4. Dimensioni iranian dhe ndërlidhja e teatrove të konfliktit

Irani

Lufta në Ukrainë ka krijuar gjithashtu një ndërlidhje më të madhe midis Rusisë dhe Iranit, sidomos në fushën e teknologjisë ushtarake dhe sistemeve pa pilot.[22]

Irani është identifikuar si një nga furnizuesit kryesorë të dronëve të përdorur nga Rusia në Ukrainë, ndërsa bashkëpunimi teknologjik midis dy vendeve është zgjeruar në:

* dronë,

* sisteme raketore,

* dhe luftë elektronike.[23]

Kjo ka kontribuar në krijimin e një sistemi më të gjerë sigurie ku:

* Lindja e Mesme,

* Mesdheu,

* dhe Deti i Zi

trajtohen gjithnjë e më shumë si teatro të ndërlidhura operacionalisht.

5. Mundësia operative e përdorimit të korridoreve të Mesdheut për mjete pa pilot

Në këtë kontekst strategjik, analizat e sigurisë detare kanë filluar të trajtojnë Mesdheun si hapësirë potenciale të operacioneve me sisteme pa pilot.

Kjo nuk nënkupton prova të drejtpërdrejta për incidente specifike, por reflekton:

* zgjerimin e përdorimit të dronëve detarë,

* praninë e aktorëve të shumtë ushtarakë dhe paramilitarë,

* dhe vështirësinë e monitorimit të plotë të korridoreve detare në Mesdheun qendror dhe lindor.

Në rastin e incidentit të dronit në ujërat greke, mediat rajonale dhe analizat jozyrtare përmendën skenarë të ndryshëm mbi origjinën e mundshme të mjetit, përfshirë:

* zona të Mesdheut lindor,

* korridore pranë Libisë,

* dhe hapësira të Adriatikut.[24]

Megjithatë:

* autoritetet greke nuk publikuan atribuim përfundimtar operacional,

* dhe nuk ekziston konfirmim publik i pavarur mbi origjinën e mjetit.

Kjo pasiguri është karakteristikë e mjedisit të luftës hibride moderne, ku:

* teknologjia pa pilot,

* operacionet indirekte,

* dhe lufta informative

krijojnë një hapësirë të paqartë midis incidentit teknik dhe krizës strategjike.

Përfundim

Rikonfigurimi i sigurisë në Mesdhe dhe Ballkan është rezultat i ndërveprimit midis luftës në Ukrainë, tensioneve rajonale dhe transformimit teknologjik të luftës moderne.

Incidentet detare, përfshirë ato me mjete pa pilot, nuk përfaqësojnë më ngjarje të izoluara, por elementë të një mjedisi më të gjerë ku:

* kufijtë tradicionalë të konflikteve janë zbehur,

* korridoret detare janë bërë hapësira strategjike,

* dhe perceptimi i sigurisë është po aq i rëndësishëm sa realiteti operacional.

Në këtë kuptim, Mesdheu dhe Ballkani nuk përfaqësojnë më periferi të sistemit ndërkombëtar të sigurisë, por nyje të ndërthurjes së krizave globale, ku lufta në Ukrainë, rivalitetet energjetike, teknologjitë pa pilot dhe konkurrenca gjeopolitike prodhojnë një hapësirë të re strategjike me kufij gjithnjë e më të paqartë midis konfliktit rajonal dhe arkitekturës globale të sigurisë.

Fusnotat:

[1] North Atlantic Treaty Organization (NATO), NATO 2022 Strategic Concept, Madrid Summit, 29 June 2022, Brussels: NATO Public Diplomacy Division, 2022. Dokumenti përcakton Rusinë si “kërcënimin më të rëndësishëm dhe të drejtpërdrejtë” për sigurinë euro-atlantike dhe thekson rëndësinë strategjike të hapësirave detare dhe teknologjive emergjente.

[2] Ministry of Defence of Ukraine, deklarata zyrtare dhe brifingje operative mbi përdorimin e mjeteve detare pa pilot (USV) në Detin e Zi, 2023–2025; shih gjithashtu raportimet operative të publikuara nga Ukrainian Navy dhe Defence Intelligence of Ukraine (HUR).

[3] International Institute for Strategic Studies (IISS), Maritime Security and Unmanned Systems Report 2024–2025, London: IISS, 2025. Raporti analizon transformimin e luftës detare përmes sistemeve autonome dhe ndikimin e tyre në balancën tradicionale të forcës detare.

[4] International Crisis Group, Eastern Mediterranean Security Dynamics, Brussels: ICG Reports, 2024. Raporti trajton rivalitetet energjetike, tensionet Greqi–Turqi dhe militarizimin gradual të Mesdheut lindor.

[5] Reuters, raportime mbi incidentin e mjetit detar pa pilot në ujërat e Greqisë perëndimore dhe zhvillimet e sigurisë detare në Mesdhe, 2026.

[6] Kathimerini dhe Ekathimerini, raportime mbi hetimet e autoriteteve greke lidhur me mjetin detar pa pilot (USV), përfshirë deklaratat e strukturave të sigurisë dhe vlerësimet paraprake teknike, 2026.

[7] Ministry of Foreign Affairs of Greece, deklarata publike të ministrit Giorgos Gerapetritis mbi incidentin dhe sigurinë në Mesdhe, Athinë, 2026.

[8] Top Channel dhe media të tjera rajonale ballkanike, raportime mbi hipotezat e origjinës së mundshme të mjetit detar; këto raportime nuk janë konfirmuar nga autoritete zyrtare ose hetime të pavarura teknike, 2026.

[9] European Commission, 2024–2025 Enlargement Package: Western Balkans, Brussels: European Commission, 2024–2025. Dokumentet analizojnë sfidat politike, të sigurisë dhe ndikimet gjeopolitike në Ballkanin Perëndimor.

[10] European Commission, Trans-European Networks for Energy (TEN-E) Framework, Brussels: European Union Energy Policy Documentation. Korniza strategjike mbi korridoret energjetike dhe infrastrukturën kritike evropiane.

[11] BBC Monitoring dhe Reuters Special Reports, analiza mbi luftën informative, “strategic ambiguity” dhe ndikimin e mediave në konfliktet hibride bashkëkohore, 2024–2026.

[12] International Court of Justice (ICJ), Corfu Channel Case (United Kingdom v. Albania), Judgment of 9 April 1949, The Hague: ICJ Reports, 1949. Vendim themelor mbi përgjegjësinë shtetërore dhe sigurinë e lundrimit në ujërat territoriale.

[13] North Atlantic Treaty Organization (NATO), NATO 2022 Strategic Concept, Madrid Summit Declaration, Brussels, 2022. Dokumenti përshkruan transformimin e mjedisit strategjik euro-atlantik pas luftës në Ukrainë.

[14] International Institute for Strategic Studies (IISS), The Military Balance 2024–2025, London: Routledge/IISS, 2025. Raporti përmban të dhëna mbi praninë ushtarake ruse në Siri, Mesdhe dhe Afrikën Veriore.

[15] NATO Maritime Security Centre dhe analiza të sigurisë detare perëndimore mbi bazën detare ruse në Tartus dhe rolin logjistik të saj në Mesdhe, 2023–2025.

[16] Naval News, “After Loss of Tartus, Russia Now Has No Submarines in the Mediterranean,” 2025. Analizë mbi reduktimin e prezencës detare ruse në Mesdhe pas dobësimit të pozicionit në Siri.

[17] ItaMilRadar, raporte OSINT mbi lëvizjet e flotës ruse dhe aktivitetin detar në Mesdhe, 2025. Analizat bazohen në monitorimin satelitor dhe gjurmimin AIS të anijeve ushtarake.

[18] Military Africa, “Russia Shifts Focus to Libya Following Setbacks in Syria,” 2025. Raport mbi zgjerimin e aktivitetit rus në Libinë lindore dhe përdorimin e strukturave paramilitare.

[19] Center for European Policy Analysis (CEPA), “Putin’s Empire-Building Base Hunt Reaches Libya,” Washington D.C., 2025. Analizë mbi interesin strategjik rus për bazat ushtarake dhe korridoret e Mesdheut qendror.

[20] The Washington Post, analiza dhe recensione mbi transformimin e grupit Wagner dhe integrimin gradual të strukturave paramilitare në “Africa Corps”, 2025.

[21] International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), “Russia’s Ghost Ships Haunt Libya,” 2025. Investigim mbi rrjetet logjistike, transportin detar dhe aktivitetin rus në brigjet libiane.

[22] Raporte të institucioneve perëndimore të sigurisë dhe analizave strategjike mbi bashkëpunimin ushtarak Iran–Rusi, 2024–2025; shih gjithashtu Atlantic Council dhe CSIS assessments mbi transferimin e teknologjive ushtarake.

[23] Reuters dhe vlerësime të inteligjencës perëndimore mbi transferimin e dronëve iranianë drejt Rusisë dhe përdorimin e tyre në luftën në Ukrainë, 2023–2025.

[24] Reuters, Kathimerini dhe raportime rajonale mbi incidentin detar në ujërat greke dhe hipotezat mbi korridoret e mundshme të lëvizjes së mjetit pa pilot, 2026.

Vendi i Lekës,13.05.2026