Frano Kulli/

Shënime për romanin Klasiku V i Ndue Dedajt.

Ndue Dedaj, ndoshta është sot autori i vetëm “rregulltar” në lëvrimin e reportazhit, kësaj gjinie mirëfilli e publicistikës, reportazhit letrar gjithashtu, e ndërmjetmja që ndërlidh të parën me letërsinë. Në krye të herës, Ndueja është shfaqur si poet në letrat shqipe. Më se tri dekada më parë. Duke dizenjuar gjurmën e tij të përvetçme në këtë fushë. Por ka lëvruar njëherësh edhe prozën e shkurtë, me po të njëjtën mirëpritje, ku shprehësia poetike, ka qenë gjithëherë e pranishme, madje gati rregull estetik në prozën e autorit. Tregimet interesante, dalluar për narrativën origjinale kanë shënuar linja të reja në profilin krijues të tij edhe në zhandrrin e prozës së shkurtë të viteve të fundit. 

Kërkues e ngulmues në stilin e tij shkrimor, Ndue Dedaj nuk krijon mirëfilli realitete artistike, ai përzgjedh e modelon artistikisht gjëndje reale, të ndodhura këtu , në njerëzinë e në peisazhin e këtushëm. Pa e shtrirë fantazinë krijuese në “galaktika të tjera”. Nuk e ka ndjerë e as nuk e ndjen të nevojëshme këtë, falë plotënisë së vehtjes krijuese me përjetime, të cilat vijnë në tryezën e shkrimit mbas eksplorimit të thellë  nëpër realitete e ngjarje, që shumëkush kishte me ja pasë lakmi. E së njëjtës hulli është romani KLASIKU V . Një dëshmi besnike e kohës që rrok; nga vitet ’60 deri në vitet ’90 të shekullit të shkuar e përimtuar me shije nëpër laboratorin krijues të autorit e duke e sjellë atë në formë të receptueshme e masandej të obserbueshme lehtas e me ndezullí emocionuese te lexuesi. Me shenja të dallueshme mirëpritjeje.

Piketat që ndërlidhin ngjarjet janë në tri pika përbashkuese: malësia, qyteti industrial i Pirustit me “minierën në pranga” dhe Tirana në fillimmetamorfozën e atyre viteve. Ngjarjet që lëvrijnë nëpërmjet këtyre enëve komunikuese janë të lidhura gërshet dhe si të tilla vijnë të njinjishme, të pashkëputura. Spunton intriguese e marrin nga një shpoti e tre djemve tiranas në kafe “Flora”. Me shakanë e tyre prekin të paprekshmen; katërshes së klasikëve, që asokohe kishin pushtuar subkoshiencën publike, i “shtojnë e i heqin” të pestin, që lëvrinte si ëndërra e paranojës së prijësit të gjithëfuqishëm. Shakaja paguhet shtrenjtë; Arseni përfundon në kampin e të dënuarve politik në Dyfandorë, afër qytezës së Pirustit, kurse e shoqja Justina, mbartëse e një traume pas përdhunimit mizor. Bindëse deri në bestyt, ngjarjet. Se vijnë prej një autori me njohje-përjetime të detajuara deri në skaj. Lënda nga e shkuara e afërt edhe pse e trajtuar vetëm si fiction vjen e bindëshme e pa kurrfarë mëdyzje. Plot kërshëri për lexuesin me moshë të papikëtakueshme me kohën romanore, po gati si makabritet përtej besueshmërisë i personazheve të ngjarjeve. Kurse lexuesit mocatar me ngjarjet i dhembin në palcë ato ; gjithsecili gjen diçka e shumçka të vetën në to. Vjen aty koha e vëzhguar me të gjitha shqisat krijuese të autorit, endur në personazhe – karaktere si: Justina, Arsen Petrela, Bib’dod Orosi me lesh në vesh, Holta D., nëna e Andon Moravës, shefi i burgut Hetem Borani, i plotfuqishmi përdhunues, Prokop Vrana, Ruta Përshpali, Shpendi, i arratisuri me të dashurën në Korab . Drama e personazheve objekte të saj përjetohet edhe si dramë për këtë kategori të lexuesit. Realja dhe surrealja këtu ndahen prej një lëmazë (fije e hollë) qepe; xhelati dhe viktima gjënden ngjitas dhe vjen një çast kur përdhunuesi shpallet hero. Vuajtja e viktimës gjakon në të brendëshmen e “dëshmitarit” lexues.

Drama në vetvehte vjen e shtresëzuar si tri dimensionale, sipas gjeografisë së teatrit ku zhvillohen ngjarjet, por, megjithate kulmon kurdoherë në një të përbashkët: denatyrimi i njeriut normal dhe i etnosit të tij e përpjekja e rregjimit për ta zëvendësuar me njeriun-tip laboratorik, homosapiensi i ri socialist. Një përpjekje që e kërkon me ngulm ta materializoje, paranoja e Klasikut V. Aq e thellë e ngulmuese sa e kish fashitur e më pas asgjësuar vetë Jezusin në subkoshiencën e tij e kish zbritur këtu ndër ne si vetë mesia për shpëtimin e njerëzisë së këtushme. Me synimin për të krijuar vëllazërinë e …të mjerëve. Në trup e në shpirt. Krijimin e qenies së mëdyshtë; njëra pjesë për jashtë e tjetra ajo e vërteta për mbrenda mureve të shtëpisë e “mureve” të vetvehtes. Aq e vetvetishme vjen e gjitha kjo, mjafton përsjellja e përpjesëshme në rendin e leximit e shumësisë së fjalësit që lëvrin në bashkëbisedën e personazheve:

– në dhomë qanin vajtojcat, në dhomën tjetër këndoheshin ninullat

– teshat e dekës?… me më fal Amerikën, jo nuk i shes.

Dikund tjetër janë “prangat që rrinin varur në ajër”. Tek metafora e prangave në ajër rri varur në zgrip të jetës qenia njerëzore. Përqasja e dhunimit të Justinës me legjendën e Tringë Meshurdhit, është sureale. Sipas legjendës Tringa e vrau pashën turk përdhunues për mos me ra në dorë të tij e mandej u hodh prej shkambit. Kurse Justina … heshtja, pafuqia e saj ndaj përdhunuesit është vetë sindromi i Stokholmit. (Do të vinte siraja që përdhunuesi të shpallej hero) O tempora o mores! – do të ligjëronte përsëri Ciceroni. Po, a s’ishte e gjithë marëdhënia e njerëzisë së këtushme me KLASIKUN e V-të një sindrom i Stokholmit?! A s’e duartrokitën kur ai u hoqi vetë Zotin prej shtëpisë së tij? Dhe e duatrokitën, e duartrokitën kur kishin mbetë kockë e lëkurë, pa mish e pa shpirt, prej dhunës e përdhunës së tij?! Ata, të përdhunuarit të cilëve ai, të afërmit ua kish dënuar për së vdekuri, ua kish lënë pa varr?! Se trupi i të vdekurit të dënuar nuk mund të tërhiqej pa mbaruar dënimi. E ata, vetë ata e përcollën me lot përfaqe për në varr KLASIKUN paranojak ! 

-Jo, kullat tona burgun e kanë pas veç për gjanë e gjallë, kurse gjeveria ua ka shtrue udhën me hithër shqiptarëve. Ku të linte Kuvendi i Maleve më ia mbyll gojën burrit, le pastaj me e mbyll atë vetë në vathë si berrin – fliste me vehte Bib’doda urtak.

– Nuk fluturojnë më mbi ato karma zogj. Nuk këndojnë. Kanë turitur. I vetmi shpend që dëgjohet atje është qyqja.

– në bulevardin “Dëshmorët e Kombit” ishte lustra, mashtrimi, farsa, asgjëja.

– Një hero përdhunues…

– barinjtë sogjetarë (roje)… që ruanin kufirin prej shkelësve më shumë se bagëtitë…

Shfytyrimi dramatik i njeriut prej rregjimit, i cilësdo shtresë a etnitet kulturor qoftë; kryeqytetas, malësor a malësore, qytetas i Pirustit industrial a skllav i “minierës-burg”, rrokulliset me një temporitëm që të përpin, një densitet emocional që shkon krah me ngasjen emocionuese të lexuesit. Por që se arrin asnjëherë “pikën e vlimit”. Valvula që shfryn densitetin dramatik është shtjella satirike forma e epërme e kualitetit artistik,  një  humor i zi e satirë e hollë, e mprehtë, që ther deri në palcë… 

-zinxhiri i pantallonave të Holta D… bëhet objekt qortimi në Komitetin e partisë.

-përveç raportit zyrtar për Byronë Politike t’Ju dërgoj dhe këtë raport kofidencial: Një mësuese dhe një nëpunëse kanë bërë kopila këtë vit dhe i kanë mbajtur t’i rrisin vetë, s’duan t’i çojnë në shtëpinë e fëmijës. 

-Shoku i radiolojës i Andon Moravës dënohet dy vjet më pak sepse në lojë kishte pasë rol pozitiv.

– në Komitetin Ekzekutiv plasi sherri pasi, për vitin e ardhshëm, në të gjithë rrethin nuk ishte planifikuar të blihej asnjë gomar? E si do të mbarseshin pelat dhe gomaricat?…

“U mblodh shtabi i luftës kundër shfaqjeve të huaja dhe nuk vuri gjumë në sy, për gjithë natën. Aty nga ora tre pa dalë drita, u futën në Komitet berberët e qytetit, për një takim urgjent me sekretarin e parë. etj, etj, etj.”

Ajo anekdoda për shiun, e njohur për usullin e pagjindshëm të katundarëve që do e duan e do tjerë  se duan është e herëshme. “Qe verë e thatë asohere, rrëfen anektoda, e Zoti s’po falte shi. Katundarët bahen bashkë e shkojnë te prifti me ia paraqitë atij lutjet që I lumi prej së nalti të falte shi. Mirëpo, ishte kohë të korrash e ato që ende se kishin korrë grurin do prej tyre, s’po e duan shiun. Të tjerët që donin me mbjellë lypshin shi . E atëhere prifti u thotë:

– Bajuni në nji mendje ju ndërmjet vedit e atëhere hajdeni e unë atëherë ia paraqes lutjen tuaj Atij…, mbyllet anektoda. Kurse për stërvitjen ushtarake “shiu është gjithherë i dobishëm për kalitjen e ushtarëve e zboristëve”, kumton njëri prej personazheve groteskë të romanit. Edhe ai mbrojtës i idiotësisë, siç ishte groteske e gjithë udhëheqësia e mbrojtjes prej armiqve imagjinarë nën mbretërinë e Klasikut të V-të…

Letërsia e vërtetë e tejkalon realitetin, dihet, por letërsia  me mjetet e saj edhe e dëshmon kohën, atë pjesë kohë që brendashkruan. Madje pretendon ta ndikojë atë. Dhe letërsinë e mirë, posë të tjerash e bën edhe gjuha e zgjedhur. Ndue Dedaj, një lëmues i sprovuar i saj është njëri prej tyre që spikat.

Arben Iliazi/

Ndërsa liria është një e drejtë universale, vetëm njeriu i iluminuar mund të ndihet i tillë. Romani “Brenga” i Dr. Pashko R. Camaj, (botim i SHB Onufri), që u promovua sot në Akademinë e Shkencave arrin, në mënyrë befasuese, drejt këtij thelbi universal. Ai është shkruar sipas konceptit humanist të të lashtëve, ku Urtësia kishte tre sy: për të parë të kaluarën, të sotmen dhe të ardhmen.

Populli shqiptar ka treguar vitalitet të mrekullueshëm në luftën me jetën dhe rrethanat historike ku e ka hedhur fati. Historitë e kohës së komunizmit kanë pasur paradokset më të dhimbshme, që ende nuk janë shkruar siç duhet nga historianët dhe shkrimtarët, në përmasën e tyre fatale dhe në substancën e vërtetë, me pasoja traumatike, me qëllim që njerëzit të shpresojnë në rikonceptime të reja thelbësore, për të zhdukur përfundimisht gabimet e makthshme të së kaluarës. Botimi i romanit të Pashko R. Camajt, përkundër segregacionit antiartistik dhe antihistorik që sundon ende në Shqipëri, deri në kufijtë e absurdit, është një ngjarje e jashtëzakonshme letrare artistike, që sfidon hapur opinionin e mohuesve të mercenarizuar, mediokrit zilivuajtës dhe analfabetët e folklorit politik, që preferojnë surrealizmin, dhe kësisoj e kanë bërë pasiv opinion e gjerë publik.

Kjo është vendosur sub specie aeternitas, duke i parë gjërat jo të varura nga koha dhe hapësira ku ndodhemi, por nga jashtë kohe, siç mund të shprehej Spinoza. Historia është një kujtesë e tërëfuqishme dhe supreme. Komunizmi solli kundërthënie e tragjedi nga më të rëndat për shqiptarët, që janë të pranueshme për njeriun, por nuk është e pranueshme të mos jesh Njeri. Ndaj ky roman ka fuqi rrezatuese emblematike.

Në romanin “Brenga”, shkruar me një gjuhë të pastër dhe mjaft shprehëse, rrëfehet historia e dy miqve të ngushtë, Toninit nga familja e Mirakajve, që arratiset në Nju Jork dhe shokut të tij, Markut, një personazh fiksion, që vuan dënimin në burgjet komuniste dhe sillet si një person i vërtetë, me karakter, motive dhe veprime, që zhvillojnë ngjarjen. Tonini e përjeton lirinë e tij si një brengë.

Ai nuk e quan veten me të vërtet të lirë, duke menduar fatin mizor që ndoqi Markun, në një realitet të palëndët, të qënies pa qënie, ku shprehej urrejtje dhe përçmim, ku megalomania e delirit komunist i zhvishte njerëzit nga çdo ndjenjë njerëzore. Romani i ri i Dr. Pashko R. Camajt, shkrimtar i mirëfilltë shqiptar me banim në Nju Jork, sekretar i përgjithshëm i Federatës VATRA, është një kontribut me vlerë në trashëgiminë tonë letrare kombëtare për shmangien nga fantazmat metafizike, përtej mohimeve absurde dhe mitologjive politike, ku Njeriu të jetë i pandarë nga situata, ku të spikatë e Mira, Fisnikja, me një mision pretencioz në zhvillimin moral dhe humanist të shoqërisë së re shqiptare. Urime Miku im Pashko R. Camaj dhe faleminderit për këtë libër!

Fuat Memelli/

Mbresa nga romani i shkrimtarit Shefqet Meko.

Shefqet Mekon e kam njohur vite më parë. Të dy gazetarë, vërtet të ndryshëm në moshë, por të përkushtuar për të lënë ndonjë gjurmë në median shqiptare. Jeta e solli të mërgonim, si “ikanakë” të shekullit 21-të siç shkruan Shefqeti, por ai gjithçka e mori me vete, jo një “trastë kujtimesh” por një “hambar” të madh të mbushur me ndodhi, fate, njerëzish, apo ngjarje si në atdheun amë edhe këtu në Amerikë.Gazetar impulsiv, me interesa të gjëra shpirtërore, shkruan, polemizon; nuk di të heshtë, i nxitur nga e tashmja, por edhe nga e shkuara….me shikimin nga të dyja anët, si në Shqipëri ashtu edhe në Amerikë.

Ndërkaq gazetaria e ka mbërthyer fort pas letërsisë, pas prozës artistike, apo publicistikës dhe deri tash ka botuar dhjetë libra, romane, tregime, novela, të cilat janë pritur me interes, madje romani “Viza amerikane” ka kaluar Atllantikun dhe i përkthyer në anglisht, është paraqitur në disa ekspozita të librit deri në Kinën e largët.

Kohët e fundit shkrimtari Shefqet Meko ka botuar romanin “Nishani” , një subjekt interesant që merr jetë nga Pogradeci dhe krahina e Mokrës. Ky roman është një kronikë e marrëdhënieve në familje, është provë e dinjitetit, sakrificës për të përballuar goditjet e fatit që është pjesë e jetës sonë.

Rreth “nishanit”, kësaj shenje-enigmë në trupin e Dorina Moravës, është edhe epiqendra e romanit. Libri është i ndarë në 22 kapituj. Megjithëse episodet duken të ndarë, ata i bashkon një fill, ai i jetës së Dorinës, shumica në Shqipëri, një pjesë edhe në Amerikë. “ Zhiva e tensionit” për fatin e Dorinës dhe të bashkëshortit, Agonit, të vjehrrës Fatime, apo prindërve të saj, vajzave binjake, etj, sa vjen e ritet. Ndër episodet e para të romanit, është ai i njohjes së papritur së Dorinës me profesion farmaciste, me Agon Shkëmbin, me profesion inxhinier pyjesh. Gradualisht ngjizet dashuria e tyre. Me që ai jetonte larg saj, vjen dhëndër (ose kollovar siç i thonë në Shqipëri) në shtëpinë e nuses ku jetonin edhe dy prindërit e saj.

Nëna e tij mbeti vetëm dhe Agoni ngul këmbë që edhe ajo të vinte aty. Dhe kështu ndodhi. Ky fakt e mërziti Dorinën, pasi “u mbush shtëpia me tre pleq” ndërkohë që ajo donte të jetonte veçmas me të shoqin.

Por historia e nënës Fatime përbën në thelb intrigën e romanit, që të shtyn ta lexosh me kureshtje dhe një shqetësim të brendshëm për mënyrës se si rrjedhin ngjarjet. Nënë Fatimja është “kurban” i rastësisë, lakmisë dhe egoizmit. Në të vërtetë është një histori që nuk zhbëhet dot kurrë. Në thelb është një ngjarje dramatike, provë qëndrese dhe morali për vete familjen e Agon Shkëmbit. Kam përshtypjen se nënë Fatimja është një figurë e njohur në letërsinë shqipe, madje edhe në trashëgiminë gojore.

Duke “udhëtuar” në faqet e romanet ndesh të papritura të tjera të ngarkuara me dramacitet. Një ditë prej ditësh për të “shlyer mëkatin”, vjen në shtëpinë e Dorinës Llazi Kodra, personi që kishte bërë “gjëmën” në maternitet sepse pati ndërruar fëmjën e lindur të regullt nga nënë Fatimeja , kur ishte vajzë e re dhe e pamatuar. E kishte ndërruar me një foshnjë të vdekur për t’ja dhënë kundrejt pagesës, të jatit të Dorinës me që nuk kishin fëmijë.

Doemos Llazar Kodra do që të shlyejë mëkatin, madje të kthejë edhe të hollat që u kishte marrë prindërve të Dorinës, që tashmë kishin ndërruar jetë. Pas këtij rrëfimi si dhe ato që i kishte treguar më parë vjerra -nënë për nishanin, Dorina bindet se çfarë kishte ngjarë me trupin e saj. Mëdyshjet që e kishin munduar prej vitesh u zbardhën. Por, siç thotë populli “u hoq gozhda, por mbeti vrima”, mbeti plaga në thellësi të shpirtit të saj.

Për bukurinë e tyre, për krahasimet e spikatura, për mendimin filozofik që përcjellin, shumë fjali të mbeten në mendje: ”Retë e bardha si ameba gjigande vijonin të luanin me hënën.” “Kishte nevojë të ulërinte sa ta çante qiellin e asaj nate”. ”Njeriu është si një pus i thellë ku nuk arin dot t’i shohësh fundin.” “Ndarja në një martesë ferr, është shpëtim.” Ashtu si në romnet e tjerë edhe “Nishani” të çon sa në Shqipëri edhe në Amerikë, pasi janë realitete që Shefqeti i njeh mirë duke u bërë pjesë e pandarë në krijimtarinë e tij. Diku ai thotë: ” Fatkeqësisht në vendin tonë shqiptarët dehen me politië e gënjeshtra, ndërsa në Amerikë ka punë, para dhe liri.” Por, le të mos zgjatemi më, pasi diku kam lexuar “bukuria qëndron në shkurtësinë e gjërave.” Pas ”Nishanit” , Shefqeti me siguri do na gostitë me krijime të tjera të bukura.

Halit Daci/

“Skanderbeg in American Prose and Press” reintroduces two fictional narratives about the legendary Albanian hero Gjergj Kastrioti—also known as Skanderbeg or Iskander Bey. Published roughly half a century apart, these accounts capture distinct moments in the transatlantic transmission of Skanderbeg’s legend. While one of these narratives achieved a lasting, if evolving, public presence, the other faded into near-total obscurity. Nevertheless, these recovered texts remain virtually unknown to contemporary readers and scholars.

The first of these narratives is James M. Ludlow’s well-known novel The Captain of the Janizaries, which has remained accessible in both book and digital formats, making a new edition of the text itself seemingly unnecessary. This volume, however, recovers an overlooked manifestation of Ludlow’s work: its illustrated newspaper serialization. Prepared for syndication in 1903 and published in 1905, this version—distinct from the bound book editions—was the first to introduce Skanderbeg’s legend to a mass American readership.

By contrast, the second work, John H. Crabb’s In the Crescent’s Dark Shadow, published in 1952, has nearly vanished from American literary memory. Only a small number of copies survive in library holdings and private collections, and the novel has no known digital presence. Its absence in scholarly discourse is striking, particularly given its sustained engagement with Iskander Bey’s legendary narrative. Whether the novel was an early exercise in the ardor scribendi of a young historian-author or simply lacked the promotional support of an established publisher, it quietly slipped from public circulation.

Together, these two novels trace the movement of Skanderbeg’s legend through American prose and the periodical press. They demonstrate that this legacy was shaped not only by authorial imagination but also by the specific mechanisms of print culture—namely, serialization, illustration, and the reading practices of an expanding audience. Through their respective narratives, Ludlow and Crabb reveal how the fifteenth-century Albanian hero was recast and reimagined in forms that resonated across national and temporal boundaries.

The recovery of these texts for the present edition was made possible through regional archives, historical societies, extensive digital newspaper databases, and private book collections. This volume therefore provides a new opportunity to examine how Skanderbeg’s story was constructed, disseminated, and reimagined in American print culture. Accordingly, this critical edition serves both as a restoration of long-forgotten literary works and as an invitation to reassess Skanderbeg’s representation within the broader framework of American literary history.