Nga Frank Shkreli/

Viti 2025 shënoi 100-vjetorin e lindjes së shkrimtarit e poetit Martin Camaj. Gjatë vitit dhe në mbyllje të këtij përvjetori, në Shqipëri u zhvilluan disa aktivitete kushtuar jetës dhe veprimtarisë së këtij përfaqsuesi të njohur e të denjë të letrave shqipe.

Një ndër këto organizime, në këtë përvjetor kohët e fundit, ishte ai i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë – në bashkpunim me Universitetin “Luigj Gurakuqi” të Shkodrës. Ditët e fundit, këto dy ente të larta akademike zhvilluan në Tiranë konferencën shkencore kushtuar 100-vjetorit lindjes së Martin Camajt me titull, “Gjurmët e fjalës – Martin Camaj në 100-vjetorin e lindjes”. Një përkujtim shumë me vend për veprën dhe kontributet e Martin Camaj nga Akademia, në 100-vjetorin e lindjes. Për çka Martin Camaj, me burrërinë e tij prej malësori dukagjinas, do përshëndeste me mesazhin e tij drejtuar intelektualëve dhe mbarë popullit shqiptar në vitin 1991, pas shembjes së Murit të Berlinit — duke falënderuar Akademinë për nderimin që iu bë në 100-vjetorin e lindjes dhe për vlersimin e veprës së tij: “Bâtë burrninë të më shtini në rreshtin tuej. Ndonse të ndamë për një gjysmë shekulli, unë jam i jueji e ju jeni të mijt. Martin Camaj.” Frank Shkreli: Martin Camaj, malësori bujar dhe europiani erudit | Gazeta Telegraf

Sipas portalit të Akademisë Shqiptare, konferencën e hapi Akad. Gëzim Hoxha, Kryetari i Seksionit të Shkencave Shoqërore dhe Albanologjike (ASHSH), duke përshëndetur tubimin në emër të Kryesisë së Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Sipas të dhënave nga konferenca ai është “ndalur në kompleksitetin e vlerave të veprës së Martin Camajt, që reflektohen në krijimtarinë letrare, në kontributet qenësore në fushë të gjurmimeve albanologjike, në ndihmesat në fushë të gramatologjisë dhe të filologjisë së tekstit. Ai u shpreh se ky përvjetor nuk është vetëm një përkujtim, por një rikthim i domosdoshëm te burimet e mendimit, të gjuhës dhe të estetikës që Camaj i la kulturës sonë si një trashëgimi e pashtershme.” Duke shtuar se “Camaj mbetet një figurë që ende kërkon, madje kërkon me ngulm, një rivlerësim të vazhdueshëm kritik. Gëzim Hoxha e vlerësoi konferencën, jo vetëm si një homazh, por edhe si një nxitje për të thelluar kërkimin shkencor mbi veprën e tij, për ta vendosur Camajn në qendër të debatit bashkëkohor letrar, gjuhësor dhe kulturor, aty ku ai realisht e meriton të qëndrojë.” U mbajt konferenca shkencore “Gjurmët e fjalës – Martin Camaj në 100-vjetorin e lindjes” – Akad

Nëqoftse i marrim seroizisht fjalët e Akademikut Gëzim Hoxha, thirrja e tij për një rivlersim të veprës së Martin Camajt është një fillim i mirë drejt rivlerësimit të jetës dhe veprimtarisë së Camaj. Këtij “Shkrimtari të lartësive”, siç e ka cilësuar Ismail Kadare, të përjashtuar dhe të anashkaluar, qëllimisht dhe zyrtarisht, për dekada tani, qoftë nga entet politike, qoftë nga ato akademike e letrare të regjimit komunist të Shqipërisë, por që fatkeqsisht, disa elementë të botës aktuale akademike dhe politike shqiptare – gjithnjë të influencuar nga edukata e ish-regjimit komunist të 1970-ave-1980-ave — vazhdojnë ende ta distancojnë dhe ta trajtojnë shkrimtarin e poetin malësor si të “huaj”, së bashku me shkrimtarin tjetër të përjashtuar Ernest Koliqin, edhe si “tradhtarë të atdheut, poliagjentë dhe armiq të kombit” që, sipas tyre, kanë punuar për interesa të të huajve.

Thirrjen për një “rivlersim” të veprës së Camajt e shikova si një fillim të mirë, ndoshta si një hap që hap përpara. Megjithse të flitet për meritat e Martin Camajt, veçanërisht në një organizim të lartë akademik siç është Akademia e Shkencave të Shqipërisë, pa folur për lidhjet e tij të ngushta me Ernest Koliqin ose influencën e Koliqit në formimin e shkrimtarait e poetit Camaj, është një lloj sakrilegji kulturor dhe kombëtar, sipas mendimit tim.

Megjithëkëtë, në frymën e pozitivitetit dhe të së VËRTETËS akademike e historike, një thirrje e tillë, megjithse e vonuar, në konferencën e fundit në Tiranë, kushtuar Martin Camajt në 100-vjetorin e lindjes së poetit dhe shkrimtarit Camaj, duhet mirëpritur dhe inkurajuar, në shikimin e parë. Por njëkohësisht, uroj dhe shpresoj që ky “rivlersim”, nëse ndodh, të jetë serioz dhe pa paragjykime politike, bazuar në vlerat dhe kontributet e të tija jetësore. Duke besuar se jeta dhe vepra e Martin Camajt është e lidhur ngusht me shkrimtarin tjetër të njollosur nga ish-regjimi komunist dhe bashkpuntorin e tij të ngusht, Ernest Koliqin, gjithnjë i përjashtuar, zyrtarisht, nga nostalgjikët e atij regjimi sllavo-aziatik-komunist, gjitnjë në detyra të larta vendimarrëse të vendit – pas 35-vjet tranzicion politik. Një vlersim i tillë i Camajt duhet të përfshij edhe Koliqin, për ndryshe nuk është i plotë as i besueshëm. Prandaj, megjith vullnetin e mirë që mund të jetë shprehur për rivlersimin e Camajt në atë konferencë — “rivlersimi” i Martin Camajt nuk mund të ndodh pa një rivlersim të thellë, vërtetë akademik dhe pa njolla politike — edhe të jetës dhe veprimtarisë letrare, gjuhësore e të tjera, të Ernest Koliqi, pore dhe bashkpunimit të tyre të ngusht në mërgim.

Prandaj, nëse do t’a merrnim, seriozisht, deklaratën e Akademikut Gëzim Hoxha në konferencën e Tiranës kushtuar 100-vjetorit të lindjes së Camajt, “rivlersimi” i veprës dhe jetës së tij duhet patjetër të bëhej me një vlersim bashkrendues me figurën, me veprat dhe jetën e Koliqit, për të qenë i besueshëm. Siç dihet, kritikët e tyre, Frank Shkreli: Fletërrufeja kundër Ernest Koliqit dhe Martin Camajt | Gazeta Telegraf përfshir regjimin komunist të Enver Hoxhës gjatë dekadave, i kanë trajtuar të dy, Koliqin dhe Camajn, së bashku, si “tradhëtarë e poliagajentë”, në shërbim të të huajve. Për këtë arsye them, se të dy këta burra të Kombit me shumë vlera dhe merita historike, meritojnë të vendosën, më në fund, së bashku dhe pa paragjykime politike, gjuhësore ose krahinore, “në qendër të debatit bashkëkohor letrar, gjuhësor dhe kulturor”, aty ku realisht, e meritojnë dhe qëndrojnë, si qirinjë drite dhe vlerash në historinë e Kombit shqiptar.

Këtë “boshllëk”, në 100-vjetorin e lindjes së Main Camajt, si të thuash e “plotësojë” disi — megjithse në një nivel tjetër, jo zyrtar –Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook me një veprimtari përmbyllse për vitin 2025, në muzeun “Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës në Shkodër. Sipas portalit, atje u ekspozuan botime shkencore dhe letrare të Martin Camajt gjatë periudhës së emigrimit politik, larg Shqipërisë të shkruara nga Camaj gjatë viteve të qëndrimit të tij në Prishtinë, Romë dhe Mynih, si autor i letërsisë shqipe dhe si studiues i albanologjisë në fusha si gjuhësia, filologjia dhe studimet arbëreshe. Por portali ve në dukje se ekspozita në Shkodër përmbante një të “veçant”: librat me dedikime të Martin Camajt për shkrimtarin Ernest Koliqi, që, sipas portalit “dëshmojnë marrëdhënien e tyre intelektuale dhe bashkëpunimin e hershëm në revistën shkencore albanologjike “Shêjzat”, ku Camaj ishte kryeredaktor. Por marrëdhëniet midis tyre ishin më të thella se kaq…”, thekson njoftimi. Një hap i duhur, por nuk mjafton. Një gjë të tillë do duhej të bëhej nga zyrtare, si Akademia e Shkencave e Shqipërisë, ndoshta në bashkpunim me Akademinë e Republikës së Kosovës dhe e universiteteve shqiptare… ashtuqë këto figura të mëdha të Kombit të pastrohen njëherë e miër nga blata që ka hedhur mbi regjimi sllavo-komunist i Enver Hoxhës.

Për ndryshe aktivitetetet gjysmake kushtuar Martin Camajt në 100-vjetporin e lindjes së tij, duken më shumë si ajo fraza që përdoret nga populli, “më ka çua baba sa me lajë gojën”. Sepse, “Çdo përpjekje për të minimizuar rolin e Ernest Koliqit në formimin letrar të Martin Camajt nuk është akt kritik i ndershëm, por një reduktim ideologjik dhe anakronik i historisë së letërsisë shqipe. Pa Koliqin, Camaj nuk do të kishte as horizontin kulturor, as platformën intelektuale, as mbështetjen vendimtare që e nxori nga izolimi provincial dhe e vendosi në dialog të drejtpërdrejtë me Europën letrare”. (Një citim pa autor në AI.)

Si rrjedhim, asnjë njeri serioz, e lere më një studiues dhe historian ose letrar serioz, nuk mund ti marrë seriozisht deklarata të tilla për rivlersimin e Martin Camajt, pa marrë parasysh influencën që ka patur në zhvillimin e formimin e tij, Ernest Koliqi. Për deria mohohet roli i Koliqit në formimin e Camajt dhe për derisa këta dy shkrimtarë të mëdhej nuk vlersohen pa paragjykime politike për meritat e tyre të vervet historike, përpjekje të tilla si konferenca e fundit e Akademisë së Shkencave e Shqipërisë do të konsiderohet më shumë si një përpjekje për të minimizuar ose për të neutralizuar veprën dhe kontributet e Ernest Koliqit në histrinë e Kombit dhe jo aq shumë sa një zhvillim akademik për të lartësuar figurën e Martin Camajt. Kjo për fat të keq, ndodh se Ernest Koliqin e kanë ferrë në sy, edhe sot e kësaj dite, apologjetët e komunizmit të shkolluar në frymën e ish regjimit enverist. Atyre edhe sot 35-vjet tranzicion u prish balancat dhe narrativat zyrtare të komunizmit sllavo-aziatik për Ernest Koliqin po se po, por edhe për Martin Camajn si dhe shumë të tjerë si këta. Por doni, s’doni, kjo është punë e juaj, por Ernest Koliqi dhe Martin Camaj – me ose pa rivlersimin tuaj, ata mbeten dy figura kyçe të pandara në historinë dhe letërsinë e Kombit Shqiptar!

Martin CAMAJ për Ernest KOLIQIN:

“E randë dhe e vështirë asht edhe për mue barra që po më bie të shkruej për këtë humbje shi në këtë vend ku Ernest Koliqi shtjelloi për tetëmbëdhjetë vjet tema gjithfarësh shoqnore, frymëdhanëse të artit dhe përtrijse të kulturës shqiptare. Kjo peshë lehtësohet kur me bindje thom: zemra s’e mban, por as arsyeja s’duron të flasim për vdekje: vetja e Koliqit e paisun me vlera të nalta njerëzore, si poet e dijetar, i gjithanshëm, i hapun kah jeta me krahë gjiganti, gjallnon; vepra e Tij e madhe flet gjithnji, si bazë komplekse e nji testamenti shpirtnor, fillue në vjetet tridhetë dhe e pandërpreme deri në ditët e fundit.”

Me rastin e kalimit në amshim të Ernest Koliqit — Revista “Shêjzat” (Le Pleiadi),Vjeti XIX/1978. f. 7-10

Kastriot Fetahu/

Fëmijëria ime ishte pa Krishtlindje, me altarë të djegur dhe katedrale të shkishëruara.

Fantazitë, si shtretër të thellë deti me mistikën e fundit të tyre, si melodrama të Verdit, një rrugë e gjatë pafund me bredha të lartë, gjithmonë me ngjyrë epike, ku një emision në radio “Feja, opium për popullin” më ngjallte përherë një frikë konstante, ndërsa dashuria e munguar më dukej gjëja më abstrakte në botë.

E nisa sot ditën e Krishtlindjeve me kujtimet për nënën time dhe me përsiatjen e kauzës së kësaj feste, ku njerëzimi pushon luftën dhe bashkon zemrat. Zanafilla e kësaj feste është në Betlehem, një qytet në Bregun Perëndimor të Palestinës, i vendosur rreth dhjetë kilometra në jug të Jeruzalemit. Turizmi lulëzon gjatë periudhës së Krishtlindjes, kur të krishterët nisin një pelegrinazh në Kishën e Lindjes, e cila nderohet si vendlindja e Jezusit.

Një përmendje e parë e mundshme e Betlehemit është në korrespondencën Amarna të Egjiptit të lashtë, e datuar në vitet 1350–1330 p.e.s. Në Biblën Hebraike përshkruhet periudha e izraelitëve; ajo e identifikon Betlehemin si vendlindjen e Davidit.

Në vitin 529, Kisha e Lindjes së Krishtit u dëmtua rëndë nga samaritanët dhe u rindërtua nga Justiniani I. Edhe në kohët e sotme, lufta në Lindjen e Mesme i ka rrënjët në këtë konflikt historik. E kalova në heshtjen time historinë në këtë ditë të veçantë, kur ajo është ngjyra e paqes që dua. Dita e Krishtlindjeve është hyjnore, është art, është biznes. Dëgjova në heshtje disa herë “Stille Nacht”, “Merry Christmas” dhe “Jingle Bells”. Nuk harrova të dëgjoja këngë për Krishtlindje edhe nga kantautorja amerikane Mariah Carey.

Nga albumi i saj, “All I Want for Christmas Is You” u bë një nga këngët më të shitura të të gjitha kohërave dhe zileja më e shitur e Krishtlindjeve në Shtetet e Bashkuara.

Dreka është shenja kryesore me të cilën festoj këtë ditë, ku bredhi “i gjallë” më qëndron karshi, me ato dritat për të cilat Kafka shkruan magjinë në poezinë e tij të Krishtlindjes.

Shampanja ka hijen e vërtetë të festës dhe mendimi im shkon te njerëzit në nevojë. Krishtlindja nuk është luks i shoqërisë, por thirrje drejtuar vetes për të hedhur sytë nga njerëzit për të cilët u flijua Jezusi.

Më pas dëgjova fjalimin e mbretit të Komonuelthit britanik. Gjithmonë më kujtohet një personazh nga Mallakastra, xhandar në kohën e Zogut. Në kohën e diktaturës, kur e pyesnin se çfarë mendimi kishte për konfliktin “X”, ai u përgjigjej: “Po Inglitera çfarë thotë?”

Para se mbreti Charles III të mbante fjalimin, kori i fëmijëve këndoi në një katedrale protestante himnin e mbretëreshës. E dëgjoj atë himn shpesh edhe kur udhëtoj. Mua më pëlqen monarkia me rregullat e saj, të cilat bazohen në edukatën njerëzore me kualitetin konservativ familjar. I jap të drejtë Senekës. Seneka u persekutua nga dy perandorë, Kaligula dhe Neroni, dhe përsëri kërkoi Republikën. Kjo na tregon se, që në kohën e Krishtit, diktatorët janë luftuar nga mendjet e ndritura. Seneka vdiq 68 vjet pas vdekjes së Krishtit.

Mbreti, një nga të paktët mbretër të moshës së tij me universitet, foli për paqen, për lënien pas të konflikteve në botë dhe për forcimin e humanitetit. Solidariteti njerëzor është çelësi i vetëm për të zvogëluar problemet ekzistenciale të shoqërisë njerëzore. Si një njeri që më pëlqen kultura anglosaksone, kujtova mbretëreshën Elisabeta, monarkja që, kur shkonte në Afrikë, fiset “kanibale” ndërprisnin luftën nën autoritetin njerëzor të saj. Ndërkohë mu kujtua kundërshtimi ndaj mbretit Charles III në Australi dhe Zelandën e Re. Pasi mbreti mbaroi fjalimin, dëgjova korin që i dedikoi një këngë Ukrainës. Ka gjithmonë një anë të bukur mbretëria për të respektuar paqen e popujve. Ndaj kjo këngë iu dedikua atij populli në luftë.

Nuk dua të jetoj me konkluzionet e Niçes:

“Ndërtojini qytetet tuaja në shpatet e Vezuvit,

dërgojini anijet tuaja në dete të paeksploruara.

Jetoni në luftë me të tjerët dhe veten!”

Më pas ndoqa me kërshëri Mary Berry-n, kuzhinieren profesoreshë 90-vjeçare, e cila demonstroi receta në kështjellat më të mira anglikane. Mary, me sytë blu, më përcjell aq shumë paqe duke gatuar gjërat më të veçanta për Krishtlindje. Bashkë me të demonstronte artin e kulinarisë edhe anglezi Andy Murray, ish-tenisti nr. 1 në botë.

Kujtova Albana Mançjen, në rolin e Mary Berry-t tonë.

Paradite, një kafe në “Tradesman” të Bostonit më ndihmoi të shkruaja një poezi me titullin “Modern”.

Kohën më pas e mbusha me lexime librash, poezish dhe filma për Krishtlindje. Dita e Krishtlindjes është shenjtëria e paqes që kërkoj. Mos harroni të vërtetën e shprehjes: “Nuk kam para, por ndiej se vlej më shumë se kurrë”. Ndjehuni të tillë. Njeriu është “vetëbesim dhe aksion mbi shtratin e dashurisë”.

Ndaj ju përcolla këto shënime për të sjellë tek ju ditën e paqtë të Krishtlindjes si thirrje për t’i besuar dashurisë njerëzore.

Gëzuar, miqtë e mi!

Intervistoi: Sokol Paja/

1. I nderuar z. Halilaj përgëzime për çmimin në konkursin ndërkombëtar “New York Photography Awards”. Çfarë përfaqëson ky konkurs?

Konkursi ku u shpalla fitues është New York Photography Awards, një konkurs ndërkombëtar që vlerëson fotografë nga e gjithë bota. Për të njëjtën fashion editorial photo, unë fitova Gold Winner dhe gjithashtu Silver Winner në kategorinë Fashion Photography – Editorial. Këto çmime janë njohje ndërkombëtare për punën dhe vizionin tim artistik, dhe për mua përfaqësojnë motivim dhe afirmim të nivelit tim profesional.

2. Cila është historia e këtij konkursi dhe vlerat artistike që përfaqëson?

New York Photography Awards është një konkurs prestigjioz që promovon kreativitetin, origjinalitetin dhe storytelling-un vizual. Ai mbledh profesionistë nga e gjithë bota dhe vlerëson punime me identitet artistik të qartë dhe nivel të lartë profesional. Çmimet e tij janë shumë të respektuara në industrinë e fotografisë.

3. Cilat ishin të veçantat e punimeve tuaja artistike? Çfarë kombinojnë ato?

U paraqita me një fashion editorial photoshooting, të realizuar në Central Park, New York. Konkursi kishte shumë pjesëmarrës ndërkombëtarë, gjë që e bën fitimin e çmimeve edhe më të vlefshëm. Punimet e mia kombinonin modën me ambientin urban dhe natyrën, me fokus në storytelling vizual dhe detaje artistike.

4. Çfarë stilistike dhe kompozimi kanë punimet dhe cili është dimensioni i tyre?

Fotografitë dallohen për stilistikën editorial, kompozimin, përdorimin e ndriçimit natyror dhe mënyrën se si moda ndërthuret me ambientin e New York-ut. Projekti ka një dimension kulturor dhe emocional, sepse si dizajnerja ashtu edhe modelja ishin shqiptare, duke treguar talentin shqiptar në një skenë ndërkombëtare.

5. Ky konkurs a ishte një promovim i talentit dhe identitetit shqiptar në skenat ndërkombëtare?

Fotografitë që u vlerësuan u realizuan në Central Park, New York, dhe projekti përfaqëson kreativitetin dhe identitetin shqiptar në një nivel botëror. Juria ishte ndërkombëtare dhe shumë profesionale, me fotografë, redaktorë dhe kuratorë arti nga vende të ndryshme, duke përfshirë: Gigi Chung (SHBA), Alessandra Minotti (Itali), Robert Lie (Indonezi), Pieter Clicteur (Belgjikë) dhe të tjerë. Juria vlerësonte kryesisht kreativitetin, origjinalitetin dhe storytelling-un vizual. Çmimet Gold dhe Silver Winner përfaqësojnë jo vetëm suksesin tim personal, por edhe një afirmim të talentit shqiptar në arenën ndërkombëtare.

6. Cili është projekti juaj i radhës?

Aktualisht jam duke punuar në projekte të reja në fashion editorial photography dhe bashkëpunime ndërkombëtare. Fotografia është një media shumë e fuqishme, sepse transmeton emocione, ruan momente dhe ka aftësinë të ndikojë në perceptimin e kulturës, modës dhe identitetit.

Intervistoi: Sokol Paja/

1. Z. Logoreci cilat janë mbresat tuaja pas realizimit të ekspozitës me foto e dokumente të rralla nga arkivat austriake “Aleksandër Moisiu: Njeriu dhe Artisti” në Universitetin e Durrësit?

Shumë pozitive. Kalova nji kohë të mrekullueshme në shoqninë e stafit të rektoratit të universitetit të cilët me ftuen mbasi kishin pa ma parë ktë ekspozitë kur e pata hapë në ndërtesën e kryeministrisë në COD, Tiranë. Tuj kenë se universiteti mban emnin e aktorit të madh të skenës botnore Aleksandër Moisi, ishte diçka e bukur që në rastin e 20 vjetorit të institucionit, në ambientet e kampusit të vendosej kjo ekspozitë e panjohun ma parë nga studentët, por edhe nga personeli e stafi akademik.

2. Cili është mesazhi që kjo ekspozitë i përcjell gjeneratës së studentëve, publikut, medias dhe institucioneve arsimore e kulturore në Shqipëri?

Ekspozita me fotot dhe dokumentat e saj asht nji pasqyrë reale e jetës së vështirë, por edhe të bukur, profesionale të aktorit me origjinë shqiptare Moisi. Ndër elementët e saj shihen shumë momente që tregojnë vështirësitë e jetës së aktorit i cili ishte një emigrant, pa identitet, mbasi nuk kishte asnji shtetësi deri në fund të jetës. Po ashtu shumë dokumente flasin per problemet ekonomike, të integrimit, perndjekjet politike ndaj tij, mbasi menduen se ishte me origjinë çifute, gja që bani që ai të mbahej nën mbikqyrjen e nacional/socialistëve gjerman (nazistëve), që tentuen edhe burgosjen e tij. Pra të njajtat probleme që përballet një emigrant edhe sot. Jeta e tij e vështirë, bani që ai në fillimet e karrieres të përpiqej e të punonte shumë tuj ba nji jetë artistike dhe ekonomike pa pretendime. Jeta dhe vepra që Aleksandër Moisiu la mbrapa asht nji shëmbëlltyrë pune, kulture, vullneti, karakteri që së fundmi u shpërblye. Ktë e tregon dhe rezultati e vlerat e tij ndërkombëtare si aktor i skenës internacionale por edhe filmit.

3. Z. Logoreci, cilat kanë qenë të veçantat e kërkimit 7-vjeçar në arkivat austriake mbi figurën e Aleksandër Moisiut?

Për të arritë në ktë ekspozitë, më asht dashtë nji perpjekje shumë e madhe mbasi çdo kërkim e grumbullim dokumentash e materialesh e kam ba në kohën time të lirë, tuj privue familjen e vehten nga knaqsitë e pushimeve të gjata, shetitjet apo knaqësi tjera të përbashkëta. Gjithashtu në mungesen e nji sponsorizimit kam perballue çdo gja me shpenzimet e mija personale, që nuk ishin pak. Por deshira me promovue ktë figurë edhe në Shqipni, me dokumenta, foto dhe materiale mbi jeten e tij të panjoftun ishte e madhe dhe më ka mbajtë “gjallë” gjatë kërkimeve të mija. Mungesa e kohës dhe e fondeve me ka pengue shpesh dhe më asht dashtun të ndalem ose të ngadalsohem në kërkimet e mija. Ktë projekt e kam zhvillue në plan të dytë, pa cenue punën time të perditëshme me të cilen fitojshe “bukën” per familjen.

4. Cilat ishin vështirësitë e kërkimit? Pengesat, mbështetja dhe a ju ka mbetur ndonjë peng përgjatë këtyre 7 viteve kërkime?

Vështirësitë janë të mëdha kur të duhet me perballue çdo gja vetë, privatisht. Kam kërkue ndihmë ndër biznesmenë me të cilët kisha njoftësi, por kur i flitshe për financim çdonjeni tërhiqej pa kontribue. Mbështetje institucionale kam gjetë nga arkivat e Austrisë në Vjenë të cilët më “hapën” dyert tuj me krijue mundësinë me punue e kërkue në arkivat e tyne. Pata fat që kisha nji kontratë dy vjeçare me teatrin popullor të Vjenës si aktor në nji projekt e që më sherbej për të lidhun kontakte me institucionet e artit e kulturës austriake, gja që me ndihmoj me gjetë rrugët, me gjetë fondet arkivore e me i marrë ato simbas ligjit austriak tuj i fotokopjue apo marrë me flesh e cd, tuj pague çmimin simbas cilësisë digjitale që porositeshin nga klienti, në ktë rast unë. Duhet permendë që kam pasun përkrahje morale nga ambasada shqipare në Vjenë, mbasi ambasadori Bimo ishte intelektual dashamirës për Moisiun. Po ashtu kam pasë mbeshtetje morale e shtytje nga ish Presidenti Alfred Moisiu i cili me ka nxitë në punën teme. Pas gjithë ksaj pune madhore e të suksesshme nuk kam asnji peng mbasi plotsova dëshiren e qëllimin tem me organizue ekspoziten e me çue Moisiun e vepren e tij në të gjitha travat kombëtare apo ku ka shqiptarë. E hapa ekspoziten në Shkoder në teatër Migjeni, në Shpinë e Alfabetit në Korçë, në COD në Tiranë, në Biblioteken Kombëtare Prishtinë, në Teatrin Kombëtar të Shkupit, në Komunen e Ulqinit dhe së fundit në Univetsitetin e Durrësit.

5.Në kërkimin tuaj dokumentar e historik cilat dokumente apo fotografi ju kanë bërë më shumë përshtypje apo do i konsideronit si më të veçantat apo të panjohura më parë për publikun?

Gjatë punës e kërkimeve të mija kam pasë në duer shumë dokumenta të vlefshëm per Shqipninë, por tuj mos kenë historian me u marrë me trajtimin e tyne, kam marrë, perdorë e botue ato që me duheshin per projektin tem. Por nuk asht vetëm projekti për figuren e Moisiut që kam zhvillue. Unë kam sjellë në Shqipni edhe eshtrat e Imzot Nikollë Kaçorrit, burrit trim që ishte numri dy i qeverisë se Ismail Qemali cili pat jetue disa vjet e pat vdekë në Vjenë. Perveçse procedurës së vështirë të nxjerrjes dhe ekstradimit të eshtrave nga Vjena në Durrës, jam marrë edhe me kërkime të dokumentave që kishte arkiva austriake per aktivitetin e jeten e Kaçorrit. Pra kam zhvillue dy projekte të randësishme per kombin, për dy emblema të atdhetarisë e kulturës shqiptare. Gjithashtu kam botue edhe dokumente dhe ngjarje të veçanta që gjatë kërkimeve të mija me kanë ba përshtypje mbi historinë tonë e sidomos për Shkodrën. Kam botue shumë artikuj me materiale të panjoftuna në suplementin RILINDASI, të gazetës SHQIPTARJA.COM që dukur shitej e shtypun në treg. Kam botue një album me foto të arkivave austriake per Shkodren, si dhe dy libra.

6. Çfarë duhet të bëjnë më shumë institucionet kulturore në Shqipëri, institutet, kërkuesit shkencor apo gazetarët e kulturës për Aleksandër Moisiun si njeri dhe si artist me përmasa evropiane?

Shteti shqiptar mund të ndihmojë me ndonji fond, me i krijue lehtësi studjuesit në pagesat e materialeve që nuk janë të vogla, por edhe në honorare për pagesën e kohës të harxhueme për realizimin e projekteve. Tuj kenë se unë jetoj në Vjenë, shteti shqiptar nuk ka nevojë me dërgue njerz të veçantë që shpenzojnë ma shumë, tuj llogaritë hotelet e shpenzimet e udhëtimit e ushqimit etj. Kur ka gjana që i shërbejnë kulturës dhe historisë shqiptare nuk duhet kursye, por njerzit duhen stimulue. Edhe nji atdhetar që ka inisiativë e vullnet me u marrë me kto projekte ka familje që duhet ushqye e mbajtë, ka detyrime ekonomike ndaj të tjerve, ka me pague qira e me “mbush barkun”. Paret nuk gjehen në rrugë, por duhet punue fort me mbijetue.

7. Kjo ekspozitë a do jetë një pikënisje për projekte të tjera studimore mbi figura të mëdha kulturore e politike shqiptare që kanë vepruar në Austri?

Tashti mbas kësaj periudhe të gjatë kërkimesh me duhet, e kam vendosë, me u ulë dhe me i rreshtue materialet e dijenitë e mija në ndonji libër që do të shërbejë me vu në kontakt lexuesin shqiptar me informacione e foto historike të panjoftuna deri tashti.

E nderuara Akademike Justina Shiroka Pula,

Në emër të Federatës Panshqiptare të Amerikës “Vatra” dhe në emrin tim personal, kam nderin dhe kënaqësinë e veçantë t’ju përcjell urimet më të përzemërta për zgjedhjen Tuaj Kryetare e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Republikës së Kosovës.

Zgjedhja Juaj në krye të institucionit më të lartë shkencor në vend përbën një vlerësim të merituar për kontributin Tuaj të çmuar akademik, profesional dhe publik, si dhe për përkushtimin afatgjatë në avancimin e dijes, kërkimit shkencor dhe kulturës kombëtare. Ky mandat përfaqëson jo vetëm një arritje personale, por edhe një moment të rëndësishëm për forcimin e rolit të Akademisë në zhvillimin intelektual, shkencor dhe shoqëror të Republikës së Kosovës.

Jemi të bindur se, nën udhëheqjen Tuaj, Akademia e Shkencave dhe Arteve do të vazhdojë të konsolidojë misionin e saj si institucion referent i mendimit kritik, i ekselencës akademike dhe i bashkëpunimit ndërkombëtar, duke dhënë një kontribut të qëndrueshëm në afirmimin e shkencës dhe artit shqiptar në hapësirën evropiane dhe më gjerë.

Duke ju uruar shëndet të plotë, suksese të vazhdueshme dhe realizim të plotë të objektivave Tuaja në këtë detyrë fisnike, shpreh gatishmërinë tonë për bashkëpunim institucional në të mirë të interesit të përgjithshëm kombëtar.

Me respekt të veçantë,

Kryetari i Federatës Panshqiptare të Amerikës “Vatra”,

Dr. Elmi Berisha