Nga Atjon Zhiti

Shkrimet si student i filozofisë të Atjon Zhitit tërhoqën vëmendjen për shqetësimin dhe sinqeritetin, sintezën, dashurinë për njerëzit dhe vendin, për mendimin rinor që mbartin.  Pas daljes së librave të tij “Për atë që dua(m)”, në Tiranë dhe “Jam Atjoni” në Prishtinë, me artikuj dhe traktate siç i quante, të botuara dhe në median shqiptare kudo në botë, përsëri befason kur zbulohen shënime në fletoret e tij apo në kompjuter, konspektime me interes, tema që do të donte t’i botonte apo prisnin që t’i shtjellonte më gjerë. Këta tre artikuj të rinj, që ai ka lënë dhe nuk janë në librat e tij, se u gjendën më pas, edhe pse të vegjël, thonë shumë, që nga korrektesa e referimeve e deri tek aktualiteti që mbartin. Po i botojmë sot, në ditën e ikjes, po ai është gjithmonë mes nesh… 

Tema: RACIZMI GJINOR (Diskriminimi)

  Sot në botën që ne jetojmë, shohim që përballemi me një shoqëri në thelb maskiliste. Harrojmë që “Gratë janë edukatoret e para të sojit njerëzor” dhe si të tilla duhen trajtuar me respektin dhe dashurinë që meritojnë. Githë jetën jemi në dorën e një gruaje që kujdeset për birin, bashkëshortin apo atin e saj. Përpara saj gjendet gjithmonë një mashkull, superior ndaj saj patjetër, por jo deri në diskriminim. Sa bukur e thote Hygoi i madh “Ju sodisni yjet për dy arsye: se shkëlqejnë dhe janë të paarritshem, por përbri jush është një shkëlqim edhe më i brishte, dhe me një të fshehte edhe më të thellë, gruaja”. Por sa keq që fjalët e tij janë vetëm fjalë, që dëgjohen dhe kaq. Dëgjohen vetëm me veshë. Ne, njerëzit, jemi të çuditshëm, kemi kaq shumë mospëlqime edhe nën të njëjtën çati, kaq shumë hatërmbetje, diskriminime, racizëm, të cilat mund të përfundojnë dhe në tragjedira të mëdha. Femrat vetë nga brishtësia që i karakterizon, të cilën Zoti ua ka dhuruar jo për inferioritet, por për nevojë kujdesjeje, duhet të jenë pikërisht kështu, të kujdesura nga shoqëria mashkullore. “Uji më i shtrenjtë në botë janë lotët e grave” dhe si të tilla duhen ruajtur me fanatizëm e jo të shpenzohen pamëshirshëm dhe dhembshëm, aq më pak nën përdorimin e dhunës.

  Dhuna është e shumëllojshme, si ekonomike, sociale, psikologjike që manifestohet përmes kërcënimeve fizike. Gruaja kërcënohet me shkurorëzim. nëse nuk lind djalë, kjo është një injorancë, raste të tilla ka pasur dhe ka akoma edhe sot, kjo nuk mund të justifikohet assesi, duke menduar se kjo është rruga e zgjidhjeve të problemeve. Burri ushtron dhunë ndaj gruas edhe kur është i dehur, në presionin e alkoolit, të cilat përfundojnë tragjikisht, kjo dukuri fatkeqësisht është e pranishme edhe në shoqërinë tone.

  Vërtet thuhet që gruaja ka dalë nga brinja e mashkullin ne librat e Zotit, por gjithashtu thuhet: “Trajtoni mirë gratë tuaja, jini të sjellshem me to, sepse ato janë partneret tuaja dhe ndihmëtaret tuaja të besuara”, dhe këtë e marrim si një prekje dhe këshillë hyjnish duke e ruajtur brishtesine e asaj, që quhet “Grua”.  

Tema: LIRIA E FJALËS (Gojështhurje)

Të ndjehesh i lirë është një nga të drejtat themelore të individit. Por me fjalën liri përfshin shumë nëntema të saj. Një ndër më të rendesishmet është liria e fjalës. Ne jemi një popull që dikur lirinë e kemi pasur tabu të paprekshme, aq të paprekshme sa as nuk mund të mendonim të lirë e jo më të flisnim. Por kjo tanimë i përket së shkuarës, sepse sot jetojmë një realitet krejt të kundërt. Sot jo vetëm mendojmë e shprehemi lirisht, por nuk arrijmë të ndajmë lirinë tonë të fjalës nga gjykimi, gojështhurja, fyerja ndaj të tjerëve. Liria e shprehjes mbron jo vetëm të drejtën për të dhënë informacion, por edhe të drejtën për të marrë informacion, pra mbrohet jo vetem folësi, por edhe shkruesi apo konsumuesi i ideve, informacioneve dhe opinioneve. “Liria është thelbi i shpirtit dhe i mendjes; aty ku s’ka liri, mendja dhe shpirti thahen si bima pa ujë.” Dhe njeriu, ky është nje qënie e lirë, por që ka limite në lirinë e tij. Sepse siç thuhet, “Liria ime mbaron aty ku fillon liria e tjetrit”. Pavarësisht se fjala na dhurohet ta përdorim lirisht, ne bëjmë gabimin më të madh: “Njerëzit kërkojnë lirinë e fjalës si kompesim për lirinë e mendimit, të cilën rrallë e përdorin” dhe kjo na çon në rrugë të gabuar, në rrugën e gojështhurrjes, ofendimit deri në injorance. Pas këtij përdorimi na vjen ndot nga pasojat e pakëndeshme që perfundojnë deri në tragjizëm. Sa e sa veta janë vrarë për një fjalë goje dhe kjo nuk është liri e shprehjes, por kjo na çon në humbje të kontrollit të vetvetes dhe në ndërmarrjen e veprimeve të pakthyeshme me pas. Të gjithë thonë se unë kam të drejtë dhe se personi tjetër nuk më vlerësoi dhe nuk u soll si duhet, gjithnjë është tendenca për ta vlerësuar veten tonë, ndërkohë duke kundërshtuar dhe ofenduar palën tjetër. Por ne nuk kuptojmë që në një debat të fyeshem, duhen dy persona. Nuk e kemi menduar ndonjëherë që, nëse dëshirojmë të kemi një bashkëbisedim të frytshëm dhe debat pa ofendime, atëherë duhet ta fillojmë bisedën me mirënjohje dhe lavdërime të virtyteve ndaj bashkëbiseduesit tjetër, por jo, më e lehtë është fyerja, sepse kemi në dorë “lirinë e fjalës”. E tillë është natyra njerëzore, nxitini ata që me kënaqësi t’i kryejnë detyrat, t’i zgjidhin problemet dhe situatat e pakëndshme dhe asnjëherë mos u mundoni të jeni imponues dhe qortues duke dashur të arrini atë që ju doni, dhe do ta arrini, sepse një fjalë e mirë vlen me shumë se çdo gjë tjetër.

Tema: GUXIMI – FITORE APO HUMBJE

  “Arritjet e mëdha kërkojnë ambicie të medha”. Këtë na këshillon Herakliu antik, që bashkë me këshillen e tij na jep forcë të guxojmë. Çdo qenieje në këtë planet i është dhënë guximi si dhuratë, që na shtyn të ecim përpara në rrugën e fitores tonë. Sepse për mua guximi është padyshim një fitore. Dhe nëse zhgënjehesh sërish, ke fituar shumë. 

  Të jesh guximtar, do të thotë absolutisht të jesh triumfues me pishtarin e flakës së fitores në duar. “Guxo të bësh atë çka i ka hije njeriut, kush guxon më tepër, nuk është njeri.” Kjo është përballja e parë me të mbinatyrshmen, me Zotin. Por mos të harrojmë, që guximi është instiktiv, ai rrjedh përbrenda duke mos treguar një arsye.

  Përdorimi në mënyrë të mençur i guximit, në momentin e duhur dhe për gjëra jo të dëmshme për veten dhe të tjerët, është tregues i një personi të suksesshëm dhe jo të një personi të humbur. 

  Mbi të gjitha guximi është nevoje instiktive e individëve për të ecur përpara në triumf. Këshilla e Morgan Freeman “Unë gjithmone ju them fëmijëve të mi që, nëse shtriheni, të tjerët do të shkelin mbi ju, por nëse vazhdoni të ecni, qoftë dhe zvarrë, të ecni, se dikush gjithmone do t’ju zgjasë dorën. Gjithmonë. Por duhet të vazhdosh të vallëzosh, duhet t’i mbash këmbët në lëvizje”, lëvizje që nënkupton moslejimin të jesh i nënshtruar, pavarësisht rrethenave në fund të fundit ky është guxim.

  Guximin nuk mund ta quajmë vetëm fryt të fitimtarëve. Ai që përdor guximin, është në të gjitha rastet fitimtar, duke rritur besimin e tij për të vazhduar përpara. Por guximtarët i ndajmë në të mençur dhe jo të mençur, por jo në fitimtar dhe humbës. Ata janë fitues, pasi dhe nëse marrin pasoja të pakëndëshme nga guximi i tyre, ata sërish kanë fituar një përvojë të vlefshme për jetën e tyre.

“Fati ndihmon vetëm guximtarët.” Dhe kjo është një fitore.

Atjon Zhiti, portret nga piktori Gjergj Kola

Dr. Etleva Lala

EötvösLorándTudományegyetem (ELTE University)

Albanian Studies Program, Budapest, Hungary

Antonius de Drivasto, 1385; Antonius de Durachio, 27 july 1391, Dimitrius (Dymitrius) de Drivasto, 1385, Dymitrius de Antibaro, 1391, Dominicus Albanensis 1385; D. Petrus episcopus Suacensis, 1385; Georgius de Polato, 1385; Johannes de Albania, 1391, Gion de Albania 1391, Johannes (Zivan) de Polato, Allesius de Drivasto, 1385; Lexius (Aleksa) de Drivasto, 1391, Margaritus de Drivasto, 1391, Marinus de Dulcinio1385, 1391, Marchus de Albania 1385, Marcus de Novabrda, 1385, Martinus de Drivasto, 1385; Michael de Drivasto, 1385; Andreas cog. Paulus de Durachio 1391, Andreas de Polato, 1385; Andreas de Scutaro 1391, Nicola de Polato 1391, Paulus de Polato, 1385, 1391, Pelegrinus de Dulcinio, Petrus de Polato, 1385, Theodorus de Drivasto, 1385, etc.[1]

This is the beauty of the Dalmatian archival sources: every single name mattered for the medieval chancellery of the Republic of Ragusa (Dubrovnik) and other Dalmatian cities and the place of origin for each person was a reason of pride and recognition, which directly and indirectly contributed to the standard of living and prosperity of these towns.

“The history of European migrations is the history of social life.”[2] stated Charles Tilly in 1978. In this study I will concentrate on the Albanian clergy, who migrated out of fear or violence to Dalmatia during the period before the Ottoman conquest. The aspects of their flight come into the picture easily since most of the documents record this as a starting point for the life and career of Albanian clerics in Dalmatia.

The primary sources for this study are mainly housed in the Dubrovnik Archives, mainly in the State Archive (DržavniArhiv u Dubroniku, hereafter: DAD), but also in the archive of the Franciscan Order, MaleBraće, and the archive of the Dominican Order. Other sources are housed in the Croatian State Archives in Zagreb. For this study I use not only unpublished archival sources, but also the many published ones.[3]

The most frequented medieval town in Dalmatia was Ragusa (present day Dubrovnik), which was a special town, closed in upon itself but also open towards emigrants.[4] The huge number of clerics migrating from Albania seems to have been difficult to handle, since this was raised and discussed as a problem in the Senate of Dubrovnik in August 1388.[5]

The Republic of Ragusa was a favorite destination of the Albanian clerics for many reasons: it was a republic and a very well-organized one; it was prosperous in many respects; it had better study and developing opportunities than medieval Albania; it was open to Albanian Catholics and allowed them to have their identity without any negative connotation attached to this identity, an welcoming Albanian society facilitated the integration in the local life, there was peace and one could built his/her own life without being afraid of disruptions from outside, there was sustainability of works and projects etc.

As about the geography of the origins of the Albanian clergy migrating to Dalmatia, the many archival documents related to this phenomenon in the Ragusan archives, show clearly thatDurrës and the coastal cities of Albania, including also its northern hinterland were the places of origin formost of the clerics that arrived and remained in Dubrovnik.[6]Durrës could even be called a very special case,with regard to the huge influx of clerics traveling to Dubrovnik, and if we refer to the conclusion of Peter Bartl that mostly southern Albanians migrated to Italy, thenDurrës, was really the border between southern and northern Albania.[7]

From the migrations of the clerics to Dalmatia one can easily recognize that life in Durrës was not as peaceful from the religious point of view as it seems from the secondary literature.Religious tolerance is the most emphasized phenomenon in the history of the Albanians,which is also confirmed by foreign scholars.[8]Nevertheless, the lack of religious armed conflicts in Durrës[9] does not necessarily mean that religious co-existence was peaceful. The many migrations from Durrës show that threats were often sufficient to encourage Catholic clerics to leave this city for more secure places to live.

The migration as a phenomenon touched the whole hierarchy, from the parish priests to the archbishops. As a matter of fact, these threats were from both Churches, the Eastern Byzantine Church and the Western Latin Church, but here I will concentrate only on the threats which forced the Catholic clergy to leave mainly to Dalmatia and will not consider the migrations of the Orthodox clergy here and now.

Paulus de Durachio[10] fled from Durrës to Dubrovnik on April 13, 1372, by a galley over the Adriatic Sea.The reason for his flight from Durrës is reported to have been a conflict over territorial possessions with a Slav family, Mrkonić, who lived in Durrës.[11] His personal connections with the Dominican Order of Dubrovnik before he fled to Dubrovnik show that relations in the order between these two cities were optimal. Soon after arriving in Dubrovnik, on October 16, 1373,[12] Paulus became prior of the Dominican monastery in Dubrovnik: prior fratrumordinispredicatorum in conventuRagusino,[13] and enjoyed a very good reputation in the Dominican Order and also among the citizens of Dubrovnik.

Another prominent Albanian Dominican living in Dubrovnik was Andreas of Durrës, who arrived there in 1369. He was also prior of the Dominican monastery, but only for a short time, about one year (January 8, 1376 to January 10, 1377).[14] He left Durrës in 1369,leaving behind everything he had, because he felt oppressedby the Orthodox priests.[15] His life in Dubrovnik can be traced until October 15, 1400, when he died. He wrote a testament at the end of his life, which is housed in the State Archives of Dubrovnik (DAD).[16]

Theodor of Durrës, another Dominican, who fled to Dubrovnik on 9 May 1371,[17]was also threatened with his life by an Orthodox family who lived in Durrës. This family had close links with the Orthodox priest of this city, who seems to have been strongly anti-Catholic.[18] Theodor started a new life in Dubrovnik, creating a network and good reputation in the Dominican Order of Dubrovnik, as one can see from a document datingto 11 February 1376.[19] A year later, on 12 January 1377, he became the prior of the OrdinisPredicatorum[20] in the church of St. Jacob outside the wall of the old city of Dubrovnik.[21] According to the documents of the Dubrovnik archives,[22] he continued to have close relations with Durrës and the Dominican monastery back home.[23] He was well informed about all that happened there, especially for the period 13 May to 8 June 1390, when he received letters from his former monastery.[24]

The Albanian priest John of Durrës (Johannes de Durachio) not only fled to save his head, but he also took a considerable number of original manuscripts in parchment. Today they are housed in the DAD[25] and date back from 1396. Having been one of the leaders of the Dominican Order in Durrës, he was skilled in translation and writings about canon law. Soon after arriving in Dubrovnik, he became the prior of this order, replacing his Albanian predecessor Nicolas, on 31 January 1400.[26] From 12 January 1404 onwards, however, he appears simply as frater monasteriisanctiDominicifratrumpredicatorumRagusii.[27]The last mentioning of him dates to 19 June 1435,[28] when he probably died.[29]

Demetrius Spani, another member of the Albanian nobility who was a Dominican, had to flee to Dubrovnik in 1403.[30] The reasonsfor his flight are not clearly given in the source, but from indirect sources and the literature[31] it is evident that he was in a long-lasting conflict with the archbishop of Durrës,[32] which probably motivated his flight. Demetrius replaced his Albanian predecessor, John,as prior of the Dominican Order in Dubrovnik. Although this order in Dubrovnik had a good reputation and Demetrius Spani had a good status in this order, he did not stay long in this house. On 26 November 1406[33] he was replaced by Georgius, another Albanian priest who had also fled from Durrës due to problems his extended family (fis) had with another fis and thus feared blood revenge,[34] even though according to the Code of the Albanians, the Kanun of LekëDukagjini,[35] clergy was immune from blood feuds.

The Order of the Dominicans was, thus, the Order which experienced most of the migrations from Albania to Dalmatia, especially to Dubrovnik. The Ragusan Dominican Order was settled in 1225 at the Church of St. Jacob in Pelino. Since that time, clergy originated regularly from the Albanian territories.[1]One of the main reasons why the members of this order chose Dubrovnik is certainly this long welcoming tradition that the Dominican Order in Dubrovnik, Dalmatia, and Hungary had for the Albanian Dominicans. The Dominican Order in Albania, existing since at least 1278, was always supported by the Dominican Order of Dubrovnik.

One of the most extraordinary personalities among the Albanian Dominicans was Dominik Topia. He had been working for the Angevins of Naples while he was in Albania and he fled from Durrës for reasons which are not clear. Topia, who originated from the noble AlbanianTopia family, had been powerful enough to receive all the religious high offices in Drisht and Shas;[36]by 1360 he was bishop of Korcula. Although he had progressed quite well in Ston and Korcula, where he was bishop for a long time (1350-1367),[37] his ambition was to become archbishop of Dubrovnik, which brought him into conflict and almost open war with the highest religious and secular authorities of Dubrovnik. He was largely supported by the Hungarian king,Louis probably as a bearer of the Albanian policy of the Hungarian kings, as Šufflay put it.[38]He later became archbishop of Zadar (1367-1376)[39] and enjoyed a good relationship with the Hungarian royal family of Louis I (1342-1382) and his wife, Elisabeth.DanieleFarlatirecorded that the Hungarian King Ludwig and his wife, Elisabeth, visited Zadar in 1377 and were well received by the archbishop, Dominic Topia. On this occasion,Queen Elisabeth donated the sarcophagus of St. Simon to the town of Zadar.[40] This detail is controversal, however, since other scholars argue that the queen visited Zadar alone and donated 1000 silver marks for the sarcophagus of St. Simon.[41]In 1376 Dominic had become titular archbishop of Bosnia.[42]

There were also many priests and clergy from other orders who had to flee from Albania in order to save their lives,[43] as it was the case of Antonius de Durachio,[44] who later becamethe abbot of the monastery of St. Trinity in Dubrovnik.[45]Initially he had fled from the Monastery of SS. Sergius and Bacchus on the Buna River in the vicinity of Shkodra in 1388.[46] According to the archival documents, he was accused of financial deception, having given money for a high mortgage.[47] In Dubrovnik, Abbot Antonius was soon accommodated comfortably,[48] even becoming quite richin a short time.[49] He was often mentioned in testaments of rich Albanians who were living in Dubrovnik, and was also among noble family members and priests as a witness,[50] which shows that he was well-known and had a good reputation. He was also often mentioned as a tutor[51] of children who had inherited properties but were legally unable to administer them on their own, which shows that he was a trustworthy man.

Mateo Gazuli, the priest from Zadrimain Albania, was quite young when he had to flee from his birthplace. He had a conflict with Johannes, the bishop of Zadrima,[52] hence he was forced to fleeand reach Dubrovnik in 1336.[53]In quite a short time he became rich and created opportunities for the rest of the Gazuli family to migrate to Dubrovnik. On 24 September 1426, Don Mateo wrote his testament, in which one can clearly see that he owned a great deal of landand money, which he gave not only to his family members, but also to the churches of this city, to Albanian priests, and also to one Croatian priest.[54]

The list of Albanian priests that received bequests from Don Mateo shows the solidarity that existed among the Albanians in Dubrovnik: Don Johannes from Durrës, Don Marinus from Lissus, Don Mark from Drivast, Don Lazar and Don Stephan from Polat, Don Johannes from Ulcinj, and Domenic from Dagna etc. They all had left Albania in the second half of the fourteenth century, between 1350 and 1395.[55] The main heir of Gazuli’s property was, however, Johannes Gazuli, his nephew, who later became famous and highly respected in Dubrovnik, and his brothers,“de don Zuannomionepote et a Polo suofradelo” and“don ZuanGaxulifiliolche fu de ser Gin Gaxuli.”[56]

The Gazuli family became quite famous in Dubrovnik for the many members who became priests and also for the humanists and scholars that this family produced. They not only had degrees in the scholarship of that time in Croatia and published many books themselves, but they were also the founders of the first public library in Croatia.[57] Johannes Gazuli, prior of the Dominican convent in Dubrovnik,[58] was also one of the most illustrious astronomers of the time, at the same time a mathematician and a diplomat to many countries of Europe and one of the favorite scholars of King Matthew Corvinus at the Hungarian royal court. Many members of the Gazuli family served in the churches of Dubrovnik, like Andreas, Pal, Michael, Johannes, Lazar, and others.[59]

During the fourteenth and the fifteenth centuries, the Dominican Order in Dubrovnik was mainly led by Albanians, who filled the Dominican houses in huge numbers. A list of the Albanian Dominicans registered in the archives of Dubrovnik for the year 1371 includes:[60]Benedikt from Shkodra,Berlot from Durrës, andNicolaus from Ulcinj. A list for 1372 includes Antonius from Durrës, Benedikt from Novo Brda, Demetrius from Drisht, John from Danja, Marin from S. Petrus of Lezha (Lissus), Andreas from Shkodra, and Nicolaus from Polat, and the list continues.

One of the Albanian priests who is often noted in the documents of the DAD, in the documents of the Franciscan library “BibliotekaMale Braće” in Dubrovnik and also in the documents of the Dominican convent of this city, is Johannes Logu,[61] born in Durrës to a noble family,which was famous for its activities in trade between the fourteenth and sixteenth centuries. During the last years of his life, Johannes was a chaplain in the cathedral Church of St. Blasius. He appears for the last time in a testament housed in the DAD on 21 November 1455,[62] probably because he died that day.[63]

The Franciscan Order in Dubrovnik was also full of Albanian Franciscans. Starting from the year 1300, the vicar[64] of the Franciscan convent “Male Braće” was Stephen from Shkodra.[65]In 1385, Zadar also had an Albanian provincial for the Franciscan Province of Dalmatia, a Minor from Durrës, a Franciscan who had fled on 21 December 1381 due to problems with the Albanian noble family of Topia.[66] The guardian of the Franciscan convent in Zadar in 1396 was also an Albanian from Drisht, called John,[67] who had left Albania, because Ottoman armies had attacked Northern Albania at that time. Nicolaus had left Durrës on 29 January 1439, due to a conflict with the Venetian authorities in the town.[68]

In September 1387, a priest, Nicolaus of Durrës, found refuge in Dubrovnik after an open conflict with the Albanian noble Topia family who ruledDurrësat that time. Dressed in beggar’s clothes, he himself states, he went secretly to the Dominican Order of Dubrovnik. There he found not only acceptance, but also a career for his future life. On June 23, 1390, he was appointed prior of this monastery[69] and remained in this position until end of January 1400. It is not sure why he left this position and also the order, but after that he is found to have entered the Franciscan Order, where he appears on 22 October 1427: venerabilis frater Nicolaus de Durachio, minister ProvincieDalmatieordinisminorum.[70]In the end of the day, hewas again in a good positionin Dubrovnik.

Some Franciscans who fled from Albania became scholars in Dalmatia. Nicolaus from Durrës replacedPrior Leka, who also came from Albania. Nicolaus had arrivedin Dubrovnik in 1396 after a conflict with the noble Topia family and served as provincial of the Franciscan monastery “Male Braće”in 1432, 1437, and 1445 The Senate asked him in 1432 to return some valuable manuscripts he had borrowed for personal study. At that time Nicolaus had been in Padova to defend his Ph.D.

The Franciscan Andreas from Durrës, who had left in 1429, become provincial of the Franciscan monastery “Male Braće” in 1438and inquisitor of the Orser since he had also a doctorate in Holy Scriptures. He was later appointed bishop of Senj (1443-1456).

Not only was the Albanian noble Topiafamily, often against Catholicism, a source of trouble for Albanian clergy, but so it was also the Balsha family. Petrus, the bishop of Shas,[71]had to flee to Dubrovnik in 1387[72]due to frequent conflicts with the noble Balshas.He was warned and the family had prepared for his flight along with some other members of his family and that is why he took a Venetian galley to Dubrovnik. He was accommodated in the Franciscan Convent “Male Braće.” Other family members are mentioned as people rich in land and property, confirming their prosperity in Dubrovnik.

Although Dubrovnik was favored, Split, Senj, Šibenik, Zadar, and even places further inland, like Zagreb, were also deliberately chosen as destinationsby Albanian expatriate clerics.According to the archival sources of Zadar, Trogir, Kotor, and Dubrovnik, a number of famous Franciscans who were later proclaimed martyrs had come fleeing Albania; Father Andreas from Durrës[73]left Albania in 1331 and died in Bribir in 1355; Father Michael fled from Shkodra in 1329 and died in Cres in 1350; Father John Bukerimi left Drisht in 1340 and died inTrogir 1345. Adam escaped from Durrësto Kotor as an old man on 17 April 1329 and died one year later.[74]

The State Archive of Dubrovnik and the Franciscan Convent “Male Braće” in Dubrovnik preserve fragmentary sources, sometimes only mentions of priests who lived and served in Dubrovnik, mainly in the Franciscan Convent. Here are some of them: Ciprianus from Bar in 1288; Lucafrom Bar in 1340; Andreas from Shkodra in 1347 was guardian of the Franciscan Convent “Male Braće” who had left Albania in August 1345. He was appointed as guardian in 1346 and died in on 23 May 1354. Andreas from Durrës went to Dubrovnik in 1345; in 1347 he was a priest, but in 1371 and 1381 he was a guardian at “Male Braće.”

Demetrius from Shkodraleft his country in 1339 and was a custos in 1348. His brother, Michael, had killed a relative of the bishop of Shkodra and for that reason, Demetrius feared blood revenge. In 1354 he became bishop of Stefaniaka and in 1369 he was appointed archbishop of Durrës. He clearly no longer feared blood revenge.

In archival sources, Nicolaus Marku is mentioned as coming from Ulcinj in 1349 and 1354. The reason for his flight is not mentioned. In 1349 Johannes Albanensem from Durrës is mentioned, and in 1354 Franciscus Negri from Sappa. A Franciscan Minor, who originated from Shirgj (S. Sergius and Bacchus) near Shkodra came to Dubrovnik in 1355 through Durrës. When he had arrived in Dubrovnik he was accommodated in the Franciscan Convent had a good rest after three weeks of traveling on foot; he is again mentioned in 1385.

In 1350, Demetrius from Shkodra is mentioned in Dubrovnik, having left Shkodra in 1347. Andreas from Shkodra (1362) and another Minorfrom Durrës (1356) are also mentioned. This latter Minor has nothing to do with the abovementioned one, who had been appointed provincial in 1377-1395 and was teaching theology at the Gymnasium of Dubrovnik.

Another prior in the Franciscan monastery of Dubrovnikin 1382 was Leka (Alexander) from Durrës, who had come to Dubrovnik 1378. Margarit from Drisht left his convent in Albania in 1401.[75] George from Bar had even been to the Holy Land before he came to Dubrovnik in 1382. Paul from Durrës had been appointed co-prior at the Franciscan Convent in 1372.

In 1385, Michael from Durrës and Stephan from Shkodra are mentioned in Dubrovnik. Michael had to migrate in 1383 and Stephan in 1382. The latter was teaching theology and philosophy in the Gymnasium of Dubrovnik. Sergius from Durrës is mentioned for the first time in Dubrovnik in 1387.

Ston was also a favorite destination for priests fleeing from Albania. Petrus from Dagna left his diocese in 1345, although he is only mentioned in documents for the first timein 1348.[76] Don Nicolaus from Drivast left Albania on 17 April 1344, and in the year 1345 he is mentioned asmagister scolarum.[77]

Theodorus from Drivast was initially a presbyter in Ston, but in 1388-1389 he also is mentioned asmagister scolarum in Stagno.[78]The reason for the Theodorus’ flight is mentioned as conflict with the Serbian priest in the Serbian Orthodox church in Drivast on the occasion of the Orthodox Christmas.[79]

Another Albanian priest, also called Nicolaus from Drivast, had fled to Ston in 1366 and had been hosted by his relatives in Ston. In the same year, in 1366, he is mentioned as presbiter, and in 1382, he was chaplain of the well-known RagusanMinčetić family. On 10 March 1390, Nicolaus wrote his testament in the presence of the Albanian priests Demetrius from Antibari and Nicolaus from Drivast. His main heir was Nicolaus of Drivast and the rest of his wealth went to the Franciscan Monastery of Dubrovnik. A book with a leather cover was donated to Nicolaus, chaplain in the Ponte of Dubrovnik “don Nicola lo qual capellanodella Ponte.”[80]

After the death of GjergjKastrioti Scanderbeg, when Albania fell under Ottoman rule in 1479, almost all the Franciscan missionaries fled to Dalmatian towns: Kotor, Perast, Budva, Dubrovnik, Split, Senj, Šibenik, Zadar, and others,[81]but that will be a different topic, as the danger comes from outsiders and not from the Albanians themselves.

The sources suggest that the main reason for settling in Dalmatia was flight from threats of religious or secular origin back in Albanian towns. This was accepted as a good reason for settling down in the Dalmatian towns, where clerics and their family members prospered in many ways. Whether life was easier in the Dalmatian towns and what the reasons for this might have been is a question which needs much deeper study of all the sources and contexts. The same is true for the Albanian towns. Further research has to be conducted in order to confirm that the lives of clerics were really in danger so often in Albanian towns. This research is thus only at the beginning and should be considered as a work in progress.

---

[1]DAD, Distributiones Testamentorum, lib. V, 1385-1395, f. 8.^r-v

[2] Charles Tilly, “Migration in Modern European History,” in Human Migration: Patterns and Policies, ed. W. McNeill and R. Adams (Bloomington: Indiana University Press, 1978), 48-74, see esp. 68.

[3] Ludwig von Tallòczy, ConstandinJireček, and Milan Šufflay, ed. Acta et diplomata res Albaniaemediae aetatis, vol. II.(Vienna: Adolph Holzhausen, 1918), facsimile reprint (Tirana: Drejtoria e përgjithshme e arkivavetëshqipërisë, 2002), henceforth: AAlb.II

[4]ZdenkaJaneković-Römer, “Gradation of Differences: Ethnic and Religious Minorities in Medieval Dubrovnik,” in Segregation, Integration, Assimilation: Religious and Ethnic Groups in the Medieval Town of Central and Eastern Europe, ed.Derek Keene, Balázs Nagy, Katalin Szende (Farnham, Surrey: Ashgate, 2009), 115-134.

[5]Ioannis Straxemano and Ivan Stražemanac, Expositio provinciae Bosnae Argentinae. /Povijest franjevačke provincije Bosne Srebrene/. Priredio, preveo i uvod napisao Stjepan Sršan. Biblioteka Latina et Graeca. Knjiga XXVI (Zagreb: Latina et Graeca – Matica Hrvatska, 1993), 7-12 and 28-49.

[6]Kosta Vojnović, “Crkva i Država u Dubrovačkoj Republici” [Church and state in the Republic of Dubovnik] Rad Jugoslavenski Aademski Znanosti i Umjetnosti 119 (1894): 62.

[7]Peter Bartl, “Albanische Siedler in Italien seit der Frühen Neuzeit,” Enzyklopädie. Migration in Europa vom 17. Jahrhundert bis zurGegenwart, 367-369.

[8]Dušanka Dinić-Knežević, Migracije stanovništva iz južnoslovenskih zemalja u Dubrovniku tokom srednjeg veka [Migration of inhabitants from South Slav lands to Dubrovnik during the Middle Ages], Srpsak Akademija Nauka i Umjetnosti [SANU], Ogranak u Novom Sadu – Filozofski Fakultet u Novom Sadu, Odsek za Istoriju (Novi Sad: SANU, 1995), 123.

[9] Milan Šufflay, Srbi i Arbanasi (Njihova simbioza u srendjem vijeku). Sa predgovorom S. Stanojevića [Serbs and Arbers (Their symbiosis in the Middle Ages)], with a foreword by S. Stanojevića (Belgrade, 1925), 85, 86, 94 and Milan Šufflay, Serbët dhe shqiptarët  [Serbs and Albanians], trans. Hasan Çipuri (Tirana: Botimet Toena, 2004), 109-110, 122.

[10] Nella Lonza and Zdravko Šundrica, Odluke dubrovačkih vijeća 1390-1392. Hrvatska Akademija Znanosti i Umjetnosti. Zavod za povijesne znanosti u Dubrovniku. Monumenta Ragusina VI [Council Deliberations (Reformationes) as sources for the study of Late Fourtheenth-Century Dubrovnik – Libri dei Consili-fonte per la storia Ragusea dell’ultimo trecento] (Zagreb-Dubrovnik: HAZU, 2005), vol. 6, 124.

[11]DAD, serija: Testamenta de notaria (Test.), vol. VIII, f. 166^v.

[12]DAD, div. not. IX, 89^v

[13]DAD, div. not., IX, 89^r.

 

[14]DAD, div. not. IX, 151^r-v.

 

[15]DAD,div. not. IX, 121^r-v.

 

[16]DAD, Test,vol. VIII, 166^v-167^r; 176^v.

 

[17]DAD, serija: Diversa cancellariae (div. canc.), vol. 22, f. 38^v.

 

[18]Ibid, 38^v-40^r.

 

[19]DAD, div. not.IX, 151^r.

 

[20]See also: Stjepan Krasić, Domenikanci. Povijest Reda u hrvatskim krajevima [The Dominicans. A history of the order in the Croatian regions] (Zagreb: Nakladni Zavod Globus, 1997), 27-31.

 

[21]DAD, div. not.IX, 171^r-v.

 

[22]DAD serija: Reformationes. [Acta Consili Maioris], vol. 28, f. 137^r, “die VIII iunii MCCCLXXXX, indictione XIII. In maiori Consilio…”.

 

[23]DAD Reformationes. [Acta Consili Maioris], vol. 29, f. 129^r, “In Christi nomine. Amen. Reformationes mayoris et generalis Conscilii comunis Ragusii incoate in MCCCLXXXX, indictione XIII, die XIII maii MCCCLXXXX, ina Maiori Conscilio…”

 

[24]DAD Reformationes. [Acta Consili Maioris], vol. 29, f. 129^r-v.

 

[25]DAD, div. can. vol.39, 86^v-87^r.

 

[26]DAD, div. can. vol. 37, 87^v-88^v.

[27]DAD, div. can. vol. 39, 191^v; Zdenka Janeković-Römer, Okvir slobode. Dubrovačka vlastela izmeðu srednjovjekovlja i humanizma [Framework of freedom. The government of Dubrovnik between the Middle Ages and humanism] Zagreb-Dubrovnik: Zavod za povijesne znanosti HAZU u Dubrovniku, 1999, f. 177.

 

[28]DAD, div. not.XIII, 28^v; XXXV 44^r; XIL, 3^r.

 

[29]DAD, div. not.XX, 20^r-22^v.

 

[30]DAD, div. can. XXXII, 87^v-88^v.

 

[31]Ivan Božić, Spani-Španje. Glas, SANU (Beograd: SANU, 1980), vol. 320 (32), vol. 2, 39.

 

[32]The archbishop of Durrës at that time was Leonardus Petri Michaelis de Venetiis. See: Eubel, Hierachia catholica, vol. 1, f. 233.

 

[33]DAD, div. not. XIII, 218^v-220^r.

 

[34]David Rheubottom,  Age, Marriage, and Politics in Fifteenth-Century Ragusa. Appendix C: “Politically Active Men, 1440-1490” (Oxford: Oxford University Press, 2000), 175-191.

 

[35]See: Shtjefen K. Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit [The Kanun of Lekë Dukagjini], Shkodra: Shtypshkronja Françeskane, 1933, chapter “Kisha,” First book, chapter four 10 (10/1-10/).

[36]AAlb.II, 149.

[37] Conradum Eubel, Hierachia catholica Medii Aevi sive summorum pontificum, S. R. E. Cardinalium ecclesiarum antistitum series. Ab anno 1198 usque ad annum 1431 perducta. E documentis tabularii praesertim Vaticani cellecta, digesta, edita per Conradum Eubel, S. Theol. Doct. Ord. Min. Conv. Definitorem generalem olim apostolicum apud S. Petrum de Urbe poenitentiarium. Editio Altera. Monasteri: Sumptibus et Typis Librariae Regensbergianae, 1913, vol. 1, 462.

[38]Šufflay, “Ungarisch-albanische Berührungen im Mittelalter,”Illyrisch-Albanische Forschungen, 294-299, seeesp. 295.

[39] I. Lucić, Povijesna svjedočanstva o Trogiru[Historical Evidence about Trogir], vol. 1 (Split, 1979), 640. 645; F. Ughellus, Italia sacra, vol. 5 (Venice, 1720), col. 1424-1425.

[40]See: Daniele Farlati, Illyricumsacrum, vol. 5 (Venice, 1777), f. 98-99.

[41]Cfr. V. Klaić, Povijest Hrvata od najstarijih vremena do svršetka XIX stoljća[History of the Croats from ancient times to the end of the nineteenth century), (Zagreb, 1974), vol. 2, 221-22. see: C. Eubel, Hierarchia Catholica,vol. 1, 142.

[42]C. Eubel, Hierarchia Catholica,vol. 1, 142.

[43] IrmgardMahnken, Beziehungen zwischen Ragusanern und Albanern während des Mittelalters, Beiträge zur Südosteuropa-Forschungen(Munich: Troefenik, 1966), 135-141.

[44] DAD, div. can.XXXV, 47^v

^.

[45]DAD, Test, vol. 9, 39^v.

[46]DAD, div. can.XIL, 9^v.

[47]Irmgard Mahnken, Dubrovački patricijat u XIV veku [The Dubrovnik patriciate in the fourteenth century], vol. 2. SANU, posebna izdanja 340 (Belgrade: SANU, 1960), 67-73.

[48] DAD, div. can. vol. XXIX, 241^v dhe vol. XXXVII, 103^r.

 

[49]DAD, div. can. vol. XXIX, 241^v-242^r; DAD Test, vol. 7, f. 187^r-v; DAD Test, vol. 9, f. 39^v; DAD, div. can., vol. 41, 207^v 43, 171^v; 45, 92^v and Mahnken, Beziehungen, 1966, 269.

 

[50]DAD Test, vol. 7, f. 187^v-188^r and DAD, div. can., vol. 41, 19^v.

 

[51]DAD Test, vol. 7, f. 187^v-188^r

 

[52]Eubel, Hierarchia Catholica, vol. 1, f. 434.

 

[53]DAD, Libri Reformationes, vëll. V, 64^v. See also Josephus Gelcich, ed. Monumenta Ragusina. Libri Reformationum. Tomus V. A. 1301-1336.Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium, vol. 29 (Zagreb: Taberna Libraria eiusdem Societatis Typographicae, 1897), vol. 5, f. 9, 17, 25, 39.

 

[54]DAD Test, vol. 9, 161^v-162^r and Jorjo Tadić, “Johannes Gazulus dubrovački humanista XV veka” [Johannes Gazulus, Dubrovnik humaanist of the fifteenth century] Zbornik filozofskog fakulteta u Beogradu  8, no. 2 (1964): 431-432; Jahja Drançolli, Gjin Gazuli astronom dhe diplomat i shekullit XV [Gjin Gazuli, astronomer and diplomat in the fifteenth century](Prishtina: Rilindja, 1984), 12-13.

 

[55]Tadić, “Johannes Gazulus,” 435; Dinić-Knežević, Migracije stanovništva, 126-127.

 

[56]DAD Test, vol. 11, 161^v-162^r.

 

[57]DAD Test, vol. 18, 125^v-126^r.

 

[58]DAD, div. not., vol. 20, 277^v and vol. 27,  47^r-v.

 

[59]Dinić-Knežević, Migracije stanovništva, 127.

 

[60]DAD, Distributiones Testamentorum, lib. III, 1371-1372.

 

[61]Johannes de Logngo de Durachio.

 

[62]DAD, div. can., vol. 29, 241^v-242^v.

 

[63]DAD Test, vol. 7, f. 103^r.

 

[64]VinkoMalaj, Djelovanje franjevaca dubrovačke provincije među albanskim katolicima  (L’Attivita ‘dei francescani di Ragusa in favore dei cattolici d’Albania) (Zagreb: Otisak: “Samostan Male Braće u Dubrovniku,”K. Sadašnjost Zagreb, 1985), 227. 

 

[65]Daniele Farlato, ed. Illyrici Sacri. Tomus sextus. Ecclesia Ragusina cum suffraganensis, et ecclesia Rhizniensis et Catharensis. Auctore Daniele Farlato presbytero Societatis Jesu, et Jacobo Coleto olim ejusdem Societatis Alumno (Venice: Apus Sebastianum Coleti. Superiorum Permissu, ac Privilegio, 1800), vol. 6, 329, 370; Gusztáv Wenzel, Codex diplomaticus Arpadianus continuatus Árpádkori új okmánytár. A M. Tud. Akademia Tört. Bizottmánya Megnizásából közzé teszi. Wenzel Gustáv, M. Akad. Renders Tag. Tizedik Kötet (Budapest: Eggenberger Ferdinand Magyar Akademia Könyvárusnál, 1873), vol. 10, 372-373, doc. no. 245; Tadija Smičiklas, Codex Diplomaticus regni Croatiae, Dalmatiae et Slavoniae. Volumen VII. Diplomata annorum 1290-1300. Continens (Diplomatički zbornik kraljevine Hrvatkse, Dalmacije i Slavonije. Izdala Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti porporom Kr. Hrv.-Slav.-Dalm. Zem. Vlade. Sabrao i uredio T. Smičiklas. Svezak VII. Listine godina 1290-1300 (Zagreb: JAZU, Tisak Dioničke Tiskare, 1909), vol. 7, 409-410, doc. no. 365;

 

[66]Mijo Ivan Brlek, “Tri rukopisna kodeksa iz dubrovačke prošlosti” [Three hand-written codices from Dubrovnik’s past],  Anali Historijskog instituta, JAZU u Dubrovniku3 (1954): 135-147, esp. 135-136.

 

[67]Donato Fabianich, Memorie storico letterarie di alcuni conventi della Dalmazia (Venice: G. B. Merlo, 1845), 78-81; Donato Fabianich, Schematismus Almae Provincae Missionariae Albaniae (Sarajevo, 1908),  23-26; idem., Schizzo storico sull opera dei Francescani in Albania (Scutari, 1930),  2-4.

 

[68]DAD, Lettere e commissioni di Levante (DAD, Lettere), vol. 12, 189^v-191^r.

 

[69]DAD, div. can., vol. 24, 79^v-81^r; ZdenkoZlatar, Huius… est omnis Reipublicae potestas: Sudjelovanje vlasteoskih rodova u vlasti (1440-1640). (Huius… est omnis Reipublicae potestas: Ragusan Patriciate and distribution of Power (1440-1640).Anali Dubrovnik (Dubrovnik: Zavod za povijesne znanosti HAZU u Dubrovniku, 2002), vol. 40, 147-168.

 

[70]DAD, div. can., vol. 39, 127^r-128^v and vol. XLIV, f. 195^v-196^r.

 

[71]Eubel, Hierarchia Catholica, vol. 1, f. 491, status that the bishop of Shas, Peter, was appointed at his Office in 1363; The same for Pius Bonifacius Gams, Series episcoporum ecclesiae catholicae, quotquot innotuerunt a beato Petro Apostolo a multis adjutus (Regensburg: Georgii Josephi Manz, 1873), f. 422; Farlato, Illyricum Sacrum, vol. 7 (1818): 297-298.

 

[72]DAD Reformationes. [Acta Consili Maioris], vol. 22, pf. 224^r dhe DAD, div. can., vol. 24, 70^v-71^r; AAlb.II, 411.

 

[73]AntunLiepopili, “Slavensko bogoslužje u Dubrovniku.” [Slavic Liturgy in Dubrovnik] Rad Jugoslavenske Akademije Znanonsti i Umjetnosti, vol. 220. Razreda Historičko-Filologičkoga i Juridičko-Filozofičkoga (Zagreb, Knjižara Jugoslavenske Akademije Lav. Hartmana; Stj. Kugli. Nadbiskupse Tiskare, 1919), lib. 220, vol. 96, 30-58, see esp. p. 34.

 

[74]Sigismondo da Venezia, Biografia seraficadegli uomini illustri che fiorirono nel francescano istituto. (Venice: Giovambattista Merlo, 1846), 117-145; Arthur du  Moustier, Ignazio Beschin, Giuliano Palazzolo, Martzrologium franciscanum (Vicenza, 1939), 45, 67, 109, 217; Marin Oreb, Zaslužni članovi Hrvatske provincije sv. Jeronima franjevaca konventualaca od njezina postanka do naših dana. [Distinguishedmembers of theCroatianprovince of SS. JeromeConventual Franciscansfrom itsfoundationto the present day/.(Split, 1973), 22, 45, 65, 79.

 

[75]Liepopili,“Slavensko bogoslužje,” lib. 220, vol. 96, 36.

 

[76]Franjo Rački, ed., Monumenta Ragusina. Libri Reformationum. Tomus II. A. 1347-1352; 1356-1360. Additamentum a. 1301-1305; 1318; 1325-1336. (In: Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium, vol. 13 (Zagreb: Ex Officina Societatis Typographicae, 1882), vol. 2, 54.

 

[77]DAD, div. can. XIV, 102^r. Cfr. DAD Reformationes [Acta Consili Maioris], vol. 29, 108r; vol. 30, 107^r and 143^r-v.

 

[78]DAD Reformationes. [Acta Consili Maioris], vol. 29, 108r; vol. 30, 107^r e 143^r-v and DAD, div. can.XIV, 102^r.

 

[79]DAD, div. can.XIV, 102^r.

 

[80]DAD Test, vol. 7, 105^v-126^rand DAD, div. not. VIII, 162^r.

 

[81]Franciscus Gonzaga, De Origine Seraphicae Religionis Franciscanae eiusque progressibus, de Regularis Observantiae institutione, forma administrationis ac legibus, admirabilique propagatione (Rome, 1587), vol. 1, 53-62.

Luan Rama

(Katër shqiptarë në Antologjinë e Poezisë Botërore)

Përfshirja në një antologji të Poezisë Botërore prej rreth 750 faqesh, me poetë të zgjedhur nga vende të ndryshme të botës, është padyshim një kënaqësi, pa nevojën e duartrokitjes, ndërkohë që Shqipëria ka poetë të mrekullueshëm që do duhej të ishin pjesë, por kjo përzgjedhje është bërë nga francezët dhe nga një shtëpi botuese me emër « Editions Carcateres ». Çdo poet është përfaqësuar me një poezi siç është përfaqësuar Visar Zhiti me poezinë « Elegji e pyjeve », Entela Kasi me poezinë « Nëse bota është e egër, Anja » dhe unë me poezinë « Elegji për kukullat e Detit Egjé », apo nga Kosova, Agim Gjakova, me poezinë « Gruas sime ». Një antologji e rrallë dhe e përgatitur me shumë dashuri nga Nicole Gdalia, Sylvestre Clancier dhe Jean Portante. Në parathënien e tyre ata shkruajnë se kjo antologji është « një buqetë imazhesh, tingujsh, muzikash e këngësh me instrumentet dhe vibracionet e tyre aq të ndjeshme… Eshtë një udhëtim i vogël rreth botës në shoqërinë e bukur të poetëve, ajo e poetëve autentikë, të këtyre « qytetarë të botës », krijues të harmonive. » Për morinë e poetëve të përfshirë nga të pesë kontinentet, kjo antologji duket e jashtëzakonshme, një ngjarje poetike që sapo ka dalë në treg me rastin e 70 vjetorit të kësaj shtëpie botuese në Rue Arbalet në zemër të Parisit. Kjo shtëpi botuese u themelua nga një poet i ri që konsiderohej “Remboja polak” i quajtur Bronislav Kaminski, një antinazist i flaktë që përfundoi në kampet e përqëndrimit në Mathauzen dhe që për fat shpëtoi gjallë. Ishte fati i tij që të vazhdonte jetën e poetit të ri në një botë të lirë e humaniste të cilës i këndonte dhe e ëndërronte. Në vitin 1949 ai erdhi në Francë ku vazhdoi jetën e tij dhe shumë shpejt themeloi shtëpinë e tij botuese « Les Caracteres » Ishte poeti i njohur Pierre Seghers që do të botonte fillimthi një libër të tij poetik « Shteg ngjyre » më 1950, ku ndër të tjera ai këndonte « Njerëz të të gjitha gjuhëve / të të gjitha ngjyrave / deklaroj se jam vëllau juaj, / ju të mjerë -.unë mbaj mbi vete mjerimin tuaj, / ju njerëz të buzëqeshur –mbaj mbi vete gëzimin tuaj, / ju të dashuruar – unë mbaj dashurinë tuaj ! » I quajtur tashmë Bruno Durocher ai vdiq në vitin 1996 në Paris por shtëpia e tij poezisë dhe vargjet e tij vazhdojnë shtegtimin e tyre letrar.Shfleton këtë antologji dhe ndalon në vargjet, portretet, në këto fytyra kaq njerëzore, poetë të gjallë dhe të tjerë ikur nga kjo botë, poetë që i bashkon i njëjti mision, ai për ta bërë botën më të bukur dhe më humaniste. Disa prej tyre kanë qenë në burgjet e diktaturave por hekurat e tyre nuk i penguan të këndonin siç ndodhi me Janis Ricos, Nazim Hiqmet apo me vërsnikun tonë shqiptar Visar Zhiti që na solli këngët e drithëruara e të fuqishme të burgut. Në këtë libër, Fernando Pessoa na vjen me trishtin e tij, ashtu siç na vjen Ezra Pound, James Joyce, apo Tagora me nostalgjitë e mrekullueshme të tij dhe këngën e botës. Janë aty Neruda me dashuritë e tij dhe poezinë « Asgjë, veç vdekja » ; është Lorka me dhimbjen dhe klithjen e tij, janë nobelistë të shumtë, janë Andrei Voznessenski , Andre Verdet, Lionel Ray, Ossip Mendelstam, Max Jacob, grekët Odhise Elitis apo Seferis që në poezinë tij « Kthimi i njeriut që i mohuan atdheun » këndon : « Çfarë këndon ti miku im i vjetër ? / Nga koha e mërgimit ti tashmë je kthyer / me imazhet e vjetra që të ushqyen / nën qiej të huaj / larg vendit tënd… » Këtu janë dhe vargjet e Durocher që këndon : « Doganieri më kërkon pasaportën /ndërsa unë i tregoj veç qiejt !» Gjithë këto poema e vargje të ngjajnë në këtë libër me një baladë të gjatë në mijra e mijra vargje ku zërat e poetëve ndjekin njëri-tjetrin si në një epope apo korr madhështor mozartian, një këngë e botës. Të ngjan me një fushë plot lulesh shumëngjyrëshe, të paqes, dashurisë, solidaritetit, të thirrjes për progresin njerëzor që vringëllimat e armëve dhe gjëmimet e luftrave të heshtin përgjithmonë. Kjo është balada e bukur e kësaj antologjie që na ofrohet me kaq dashuri!

Nga Frank Shkreli

Ky vit shënoi 20-vjetorin e themelimit të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë. Festimet e këtij përvjetori kishin filluar në shtator me ekspozitëne librit dhe kulmuan me një tubim të qindra antarëve dhe dashamirësve të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikan, javën e kaluar, në vend-tubimin e ri të komunitetit tonë, në “Qendrën Kulturore Shqiptare “Illyria” në New York, sallë e auditorium realizuar me nddihmën e Këshilltarit të qytetit të Nju Jork-ut, Z. Mark Gjonaj, për t’u përdorur nga komuniteti shqiptaro-amerikan, pikërisht, për takime dhe festime të tilla kulturore, këtu në hapësirën e tre-shtetëshit, Nju Jork, Nju Xhersi dhe Konetikët.

Për të shënuar këtë 20-vjetor të rëndësishëm për jetën kulturore dhe artsitike të komunitetit shqiptar në Nju Jork me rrethe, në shtator u organizua ekspozita e librit, “20 vite krijimtari letrare në SHBA”, në zyrën e përkohëshme të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë”, shtetin Konetikët. Pikërisht në qytetin Stamford, ku u promovuan me atë rast, monografia voluminoze në dy vëllime “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë (2001-2011)” dhe “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë (2012-2021)”, si dhe “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë (Autorë dhe vepra)”. Në shtator, u  prezantuan gjithashtu të gjithë numrat e revistës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, PENA si dhe botimet nga Shtëpia Botuese “Adriatic Press”, përfshir botimet e autorëve anëtarë të Shoqatës. 

Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë ka mbledhur rreth vetes elitën letrare dhe publicistike, shkrimtarë e poetë të komunitetit shqiptaro-amerikanë dhe më gjerë të diasporës shqiptare, ndërsa vazhdon të tërheq gjithnjë e më shumë anëtarë të rinjë.  Ky fakt ishte i qartë nga pjesëmarrja e madhe e kësaj elite kulturore në tubimin e madh kulminor — në Qendrën Kulturore Shqiptare “Illyria”, në New York — të veprimtarive të organizuara, gjatë këtij viti, për të festuar 20-vjetorin e themelimit të Shoqatës – një ngjarje kjo me rëndësi të madhe artistike dhe kulturore për komunitetin shqiptaro-amerikan në Nju Jork me rrethe. Kishin ardhur shkrimtarë e artistë shqiptarë edhe nga Kandaja e Meksika. Ndër mysafirët special i cili me pjesëmarrjen tij lartësoi dhe nderoi këtë tubim, ishte shkrimtari disident dhe simboli i qëndresës anti-komuniste, Z. Visar Zhiti, anëtar nderi i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, si dhe Poeti dhe shkrimtari Gjekë Marinaj, themelues i parë dhe aktualisht President Nderi i Shoqatës. 

Programin e shpalosi Kryetari i Shoqatës së Shkrimtarëve -Shqiptaro-Amerikan, Z. Mhill Velaj duke përshëndetur të ftuarit, ndërsa paraqiti folësit e rastit, Presidentin aktual, Z. Adnan Mehmeti, Z. Gjekë Marinaj, Kryetarin e parë të Shoqatës, Këshilltarin shqiptar-amerikan të qytetit të New Yorkut, Z. Mark Gjonaj, Kryetarin e “Vatrës”, Z. Elmi Berisha, Konsullin e Përgjithshëm të Kosovës në New York, Z. Frymëzim Isufaj, autori Thanas Gjika nga Bostoni e të tjerë.  Do të ishte një shkrim i gjatë po të reflektoja fjalimet e të gjithëve me këtë rast, por desha vetëm të pasqyroj, të pakën pjesërisht fjalën e Poetit dhe Shkrimtarit disident dhe të vuajturin e burgjeve të Enver Hoxhës, (Ja dhe linku i fjalimit të plotë të Z. Zhiti)  LETËRSIA SI HAPËSIRË DHE LIRI, SI GJUHË DHE IDENTITET, POR DHE SI MISION… – Dielli | The Sun (gazetadielli.com). Zoti Xhiti foli në përgjithësi, “Diasporën e Letrave”, për letërsinë shqipe në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, duke thenë se, “Po bëhet gjithnjë e më e pranishme letërsia e diasporës, zbulime prej saj e prodhimet e reja, ku është ruajtur gjuha dhe identiteti, shpirti kombëtar, duke qenë dhe mbetur një urë e gjallë mes atdheut dhe botës. Pra duke shtuar botë…”, ka theksuar ndër të tjera, Z. Xhiti, duke folur specifikisht për kontributin e diasporës shqiptaro-amerikane në letërsinë shqipe: 

“Hijerëndë dhe me rëndësi është diaspora shqiptare në SHBA, letërsia e saj, që nisi me korifejtë, Faik Bej Konica (Domenik) dhe Imzot Fan Noli, të cilët krijuan dhe një “Vatër” shekullore shqiptare me “Diellin” shqiptar shekullor.  Këtu do të vinin pinolli i Frashërllinjve, shkrimtari Mit’hat Frashëri, emblema e intelektualit patriot, po edhe Stavro Skëndi, bashkëpunëtor i tij, gjuhëtar dhe historian, të cilët përndiqeshin nga regjimi komunist në atdhe dhe vdiqën të dy në Nju Jork.  Erdhi dhe filozofi dhe shkrimtari Isuf Luzaj, i përndjekur që nga lufta, dhe historian Ago Agaj, i dënuar me vdekje në atdhe, plot të tjerë dhe së fundmi është botuar memuaristika e Kol Bibë Mirakaj”.

“Për në SHBA do të arratisej, pasi të dilte nga burgu, poeti, kritiku letrar, filozofi Arshi Pipa, duke marrë me vete dhe “Librin e Burgut”, ato sonete infernale që i botoi në 1959 në Romë, me rëndësi të jashtzakonshme. Pas tij do vinte, edhe ai i arratisur me të dalë nga burgu, shkrimtari e publicist Sami Repishti. Do të arratisej dhe shkrimtari, me baba të pushkatuar, Bilal Xhaferri, poeti i ofshamës çame. Për këtu u arratis, më pëlqen të them, me kalin e tij metaforik, me flatra, me Pegasin, poeti Gjekë Marinaj”.  

Këtu, do të thosha, se lëvrohet një letërsi dhe nga aradhët e reja e brezit të pas ‘90. Rëndësi të parë, sipas meje, këtu ka dhe ruajtja e gjuhës amë, jo vetëm pse është jona, por gjuhën shqipe shkencëtarët e gjuhësisë e vendosin në 10 –11 gjuhët më të rëndësishme në botë, antike, rrënjëse, pra është pasuri, jo vetëm jona, por ne jemi të parët që e kemi për detyrë ta ruajmë e ta gjallërojmë.

“Gjuha është atdhe. Bëhet letërsi këtu, shtoj me ngazëllim, dhe s’ka rëndësi në janë a jo antarë të shoqatës së shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë. Patjetër s’mund të rri pa përmendur bashkëvuajtësit e mi, miqtë e burgut, këtu nisën romanet e tyre Dine Dine, Hasan Bajo, shkruajnë tregime Memisha Gjonzeneli, kujtimet infernale Kaso Hoxha, sintezat e mendimit Lekë Mirakaj. Do të vazhdonte poezitë e burgut Pëllumb Lamaj, edhe Ilir Spata, edhe i përndjekuri, i biri i Isuf Luzajt, Dalani.  Ndërkaq edhe krahu tjetër, komandantë të burgjeve apo oficerë të Sigurismit të shtetit do të shkruanin kujtimet e tyre. etj.  Këtu erdhën shkrimtarë të njohur si Naum Prifti e Betim Muço e do të vazhdonin të shkruanin suksesshëm shkrimtarë si Roland Gjoza, Ardian Vehbiu, eseist e gjuhëtar modern ndërkohë, historiani dhe monografisti i rëndësishëm Ilir Ikonomi, studiuesi i arkivave dhe historian Agron Alibali, etj”.

“Romane do të shkruanin Albana Lifshing, Mirela Kanini, etj, poezi Ilirjana Sulkuqi, Rajmonda Moisiu, Bajame Hoxha – Çeliku, Yllka Filipi, tregime në dy kohë e në dy vendet tona Muç Xhepa, kritikë letrare e studime do të ndiqja nga Mërgim Korça, Minella Aleksi, Gëzim Basha, Ernest Nasto, etj, e gazetarí nga Alfons Grishaj, Klajd Kapinova, Valentin Lumaj, Qemal Agaj, Merita McCormack, etj, etj. Nërkaq ka autorë që krahas shqipes, shkruajnë dhe në gjuhën e madhe angleze, duke rrokur një lexues të madh. Dua të kujtoj shkrimatren dhe përkthyesen e talentuar Ani Gjika, e vlerësuar dhe me çmime, bijë e studiuesit Thanas Gjika dhe e poetes Julia Gjika, etj, etj.  I sigurtë që ka dhe të tjerë, ndjesë që kam përmenduar aq emra”.

“Pas shoqatave, instituteve, akademive kulturore shqiptare këtu, arritje do të jetë Katedra e parë e Albanalogjisë në Universitetin DePaul në Çicago, ngritjen e së cilës e la në testament Hidai Bregu, një shëmbull i patriotit, i atdhetarit të kulturës, të gjuhës amë dhe letrave shqipe, drejtimin e së cilës do ta merrte shkrimtari Gazmend Kapllani.  Në Universitetin e Michigan-it poeti dhe studiuesi i ri, përkthyesi Lisandri Kola do të arrijë të japë leksione të letërsisë shqipe të ekzilit, një aspekt me interes, i gjerë dhe përfaqësues.   Institucione mbeten dhe gazeta “Dielli”, që me Sokol Paja tani, në vazhdim të gazetarit Dalip Greca, po edhe gazeta “Illyria” e Vehbi Bajramit, me gazetar Ruben Avxhiu, po i lënë më hapësirë letërsisë dhe kritikës letrare, ndërkaq që mbajnë të ndezur gjuhën e shkruar.” 

“Ndërsa “Zëri i Amerikës”, shqip, me gazetarët e saj profesionistë, këtu kemi njërin nga drejtuesit e dikurshëm, Fran Shkreli, dhe tani me drejtorin e euro-azisë, Elez Biberaj, evulojnë po aq sa mendimin politik, edhe informacionin rrethanor, në gjuhën e folur amë. Po kështu dhe televizione lokale e gazeta shoqatash të përkohshme, etj, librat shkollorë, mësuesit e shkollat në gjuhën shqipe, qendrat kulturore, vendet e kulteve, kishat me meshat shqip, xhamitë e teqeja e Detroitit, ku mblidhen shqiptarë, janë një ndihmesë e pazëvendësueshme për bashkësi, gjuhë dhe identitet”.  

“Të zhvillohet teatri, sidomos me të rinjtë. Filmi shqiptar do të ndihmonte shumë. Përurimi i tij, ja dhe në këtë skenë, këtu kemi dhe regjisorin Bujar Alimani, me shumë çmime në Europë, të bashkohemi për të parë dhe diskutuar një film të tij.

Lipset të bëhet dhe ajo që përmbushi studiuesi Luan Topçiu në Rumani ose të botohet e përkthyer ajo histori e letërsisë, edhe shqip edhe anglisht. Fillon nga njohja që të shkohet dhe në një reviste serioze e me nivel artistik. Kushtet janë. Të shfrytëzohen mundësitë”, porositi Visar Zhiti me rastin e 20-vjetorit të themelimit të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë.

Me të drejtë Z. Zhiti tha disa herë gjatë fjalimit të tij se përveç emërave që ai përmendi si pjesëtarë të “letërsisë së diasporës” ka edhe emra të tjerë. Vetëm në librin e Presidentit Adnan Mehmeti, “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë: Autorë dhe Vepra”, botuar me rastin e 20-vjetorit të themelimit të kësaj shoqate janë të renditur më shumë se 100-autorëve kontribues.  Ky libër i autorit Adnan Mehmeti, me profile të shkurtëra të antarëve të Shoqatës, më bëri që të këthehesha në historinë e gjysëm shekullit të kaluar të diasporës shqipotare të asaj kohe, kur reeviste Shejzat e Ernest Koliqit kishte botuar në vitin 1969, pothuaj një libër identik me këtë të Shoqatës së sotëme (Shikoni foton më poshtë), me autor Karl Gurakuqin. Në librin e Gurakuqit, “Nepër Vullajt e “Shejzavet”, botuar në Romë. renditen profilet e 115 shkrimtarëve dhe poetëve që kontribonin me shkrimet e tyre – shkrimtarë e poetë të arratisur nga komunizmi — por edhe autorë arbëreshë, që bashkpunonin në atë kohë me revistën Shëjzat të Ernest Koliqit.

Me këtë rast, dua të uroj “Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë”, për 20-vjetorin e themelimit të saj, por dua gjithashtu të kujtoj brezat e kaluar të shkrimtarëve dhe poetëve shqiptarë nga të gjitha trojet tona, të arratisur nga komunizmi i Enver Hoxhës, por që shumë prej të cilëve ende janë të anashkaluar, të përjashtuar dhe të harruar nga bota e jonë shqiptare.  Ndonëse ata kurrë nuk patën Shoqatën e tyre, në listën librit të autorit Karl Gurakuqi (“Në Vulljat e Shëjzavet”, ku pasqyrohen emrat dhe veprat e shkrimtarëve të diasporës shqiptare të asaj kohe, përfshihen edhe emrat e disa shkrimtarëve më të mëdhej të letërsisë shqipe.  Karl Gurakuqi thotë në atë libër se Ernest Koliqi mblodhi rreth vetes më të mirët intelektualë të diasporës shqiptare. “Nuk ka ngjarë ndonji herë që në shtypin tonë, qoftë brenda në Shqipëri, qoftë jashtë Atdheut, që një revistë të ketë pasur nji numër kaq të madh bashkpuntorësh. Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, në këtë 20-vjetor të themelimit, ka shembuj që të ndjekë  shumë nga këta shkrimtarë e poetë të diasporës së vjetër shqiptare – duke mos i harruar ata, shumë prej të cilëve ende janë të njollosur me epitetet më të shëmtuara që nga koha e komunizmit. Ata meritojnë më shumë prej nesh, por të pakën t’I kujtojmë nga koha në kohë!

Urime 20-vjetori i themelimit të “Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë”! 

Frank Shkreli

 Një grup pjesëmarrsish në 20-vjetorin e themelimit të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë

                                    

 

NË KUJTIM — Emërat e shkrimtarëve dhe poetëve të diasporës së vjetër shqiptare, bashkpuntorë të revistës “Shëjzat” të Ernest Koliqit, botuar në “Vullajt e Shejzavet”, me autor shkrimtarin Karl Gurakuqin, viti 1969    

           Autorë dhe vepra, 1969                            Autorë dhe vepra, 2021

Nga pjesëmarrja në 20-vjetorin e themelimit të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë mbajtur të djelën që kaloi në Nju Jork

             Presidenti I Shoqatës Adnan Mehmeti, majtas, dhe Mhill Velaj, Kryetari i Shoqatës

Themeluesi I Shoqatës së Shkrimtarve Shqiptaro-Amerikanë, Gjekë Marinaj me Presidentin aktual të Shoqatës, Adnan Mehmetin

      

Autori me poetin dhe shkrimtarin disident, Z. Visar    Me poetin dhe shkrimtarin dhe bashkvendasin tim            

 Zhiti, simbol i qendresës antikomuniste                        nga Malësia e Madhe, Z. Gjekë Marinaj, themelues 

                                                                                               i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikan 

                                                                                               edhe ky i arratisur nga komunizmi.

Prof. Dr. Musa AHMETI

Center for Albanian Studies, Budapest

Mesjeta shqiptare deri me sot është njëra prej periudha më të pa ndriçuara dhe të pa hulumtura të historisë së popullit shqiptar. Për një gjendje të tillë kanë ndikuar shumë faktorë, por më kryesori është mungesa e dorëshkrimeve, dokumenteve dhe burimeve origjinale të shkruara të kësaj epoke në arkivat dhe bilbiotekat shqiptare, por edhe në ato europiane e botërore.

Është botërisht e ditur tani se Shqipëria gjatë mesjetës ishte një “arenë”[1] luftrash. U ndërruan sunduesit njëri pas tjetrit, duke shkatërruar vlerat qytetëruese dhe plaçkitur të mirat ekonomike dhe ato kulturore. Këto pohime, në dukje të parë mjaft të rënda dhe të ashpra ne do i mbështesim në burime të ndryshme dokumentare të sigurta të kohës, të cilat për fat të mirë na janë ruajtur, por jo në Shqipëri, por, në arkivat dhe bibliotekat e Europës dhe të botës. Vetëm gjatë shekujve XI-XIV (për rreth 300 vjet) në tokat shqiptare kaluan rreth 32 pushtues të ndryshëm që nga: normanët e Sicilisë, gjermanët Hohenshtaufenë, francezët Anzhu, aragonezët spanjolë të Napolit pastaj Perandoritë: e Nikesë, e Bizantit, e Bullgarisë, e Serbisë, ajo Osmane si dhe Republika e Venedikut.[2]

Një paraqitje kornologjike e gjithë asaj që qe “arenë” luftrash në mesjetë (shekujt VI-XVI) do të dukej përafërsisht kështu:

– në shekullin VII (609) avaro-sllavët u dyndën në Ballkan.[3] Po në këtë shekull dy fise të mëdha sllave u ngulitën në Gadishullin Balkanik, kroatët dhe serbët. Një ngjarje e rëndësishme ndodh në vitin 732, kur ipeshkvitë shqiptare nga varësia e Romës, kalojnë në varësinë (sundimin) e Konstantinopojës. Në shekullin IX, kemi themelimin e “themave” të Durrësit, Nikopojës, Selanikut dhe Dalmacisë. Në vitet 852-879, trojet shqiptare ishin nën sundimin e mbretit bullgar, Borisit (Mihailit), ndërsa në vitet 894-927 trojet shqipatre ishin prap të pushtuara nga mbreti tjetër bullgar Simeoni. Në fillim të shekulit XI, themelohet “thema” e Shkupit. Ngjarja më e rendësishme në sferën kishtare e cila la gjurmë të thella përgjatë gjithë historisë së popullit shqiptar, është ndarja e Kishës në atë Katolike dhe ortodokse, (1054) ku trojet shqiptare u ndanë në dy pjesë, përkatësisht, Veriu i Shqipërisë i takoi kishës katolike me qendër Romën, ndërsa Jugu i Shqipërisë i takoi kishës ortodokse me qendër Konstantinopojën. Një sulëm pothuajse shkatërrues për popullin shqiptar ndërmorën normanët në vitet 1081-1084. Edhe kryqëzata[4] e parë e vitit 1095[5] kaloi nëpër trojet shqiptare duke lënë gjurmët e saja.[6] Normanët prap e pushtuan Shqipërinë në vitet 1107-1108, ndërsa për herë të tretë Shqipërinë e pushtuan normanët në vitin 1149. Për normanët, Shqipëria (Albania/ Arbania e kohës) dhe terrioret e saj ishin shumë tërheqëse, kështu në vitin 1185, për herë të katër u pushtuan nga Guljelimi I. Edhe pjestarët e kryqëzatës së katërt në vitin 1204,[7] kaluan nëpër trojtet shqiptare. Një tjetër pushtim ishte ai i mbretit të Sicilisë, Manfredit Hohenshtaufen në vitet 1257-1258.

STATUTA ET ORDINATIONES CAPITULI ECCLESIAE CATHEDRALIS DRIVASTENSIS

Njëri nga dorëshkrimet më të rëndësishme që i takon mesjetës shqiptare është ai i “Statuteve të Drishtit” dhe për fat të mirë na është ruajtur i plotë, në origjinal, me autorë të saktë që e kanë përshkruar, noterin durrsak Simon Dromasyus dhe me e rëndësishmja: data dhe viti i saktë i krijimit të tij.

Statutet e Katedrales së Drishtit, titulli i plotë i të cilave në latinisht është Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis, sot origjinali i tyre në dorëshrkim gjendet në Kopenhagë, në Bibliotekën Mbretërore Daneze, (Det Kongelige Bibliotek, Håndskriftsafdelingen, København,) në sektorin e dorëshkrimeve me signaturën Ny kgl. S. 1822.

Përpara se t’i gjenim këto statute, dispononim vetëm të dhëna fragmentare për vendndodhjen e sotme të tyre, të dhëna këto të marra nga shënimet e albanologut kroat Milan Shuflaj.[8] Sipas tij, dorëshkrimi i Statutit të Katedrales së Drishtit për herë të parë përmendet në katalogun 438 të antikuarit gjerman, Karl Wilhelm Hiersemann nga Lajpcigu, në qershorin e vitit 1915, fasc. 43, nën numrin 250, i përshkruar në mënyrë shumë sipërfaqësore, por me titull të plotë: “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis”. Meqenëse dorëshkrimi nuk u shit, K. W. Hiersemann-i i përsërit shënimet e vitit 1915 në katologun 477 për vitin 1920, fasc. 7, nën numrin 33, duke mos shtuar asgjë më shumë.[9]

Sipas rezultateve më të fundit, pas kërkimeve dhe hulumtimeve të bëra në biblioteka të ndryshe, rezulton se dorëshkrimi i “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis” njihej në botën shkencore dhe në atë të koleksionistëve të dorëshkrimeve dhe të librit të rrallë (antikuare) jo që nga viti 1915, por që nga viti 1833. Informacioni për ekzistencën e këtij dorëshkrimi ishte bërë publik nga koleksionisti Thomas Thorpe, dhe ne sot mund ta gjejmë atë në “Thorpe MSS, 1833. From Guilford, Naylor, Shaw, Mason, Allard, Monteil, and other Collections,” (f. 107). Për sugjerimet dhe ndihmën e pakursyer në lidhje me gjetjen e këtij informacioni falenderojmë publikisht historianin anglez Noel Malcolm dhe albanologun kanadez Robert Elsie. Në një nga botimet tona kemi shkruar ndër të tjera që dorëshkrimi i Statutit të Katedrales së Drishtit për herë të parë përmendet në katalogun 438 të antikuarit gjerman, Karl Wilhelm Hiersemann nga Lajpcigu, në qershorin e vitit 1915, fasc. 43, nën numrin 250, zë ky i përshkruar në mënyrë shumë sipërfaqësore në këtë katalog, por me titull të plotë: “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis”.[10] Meqenëse dorëshkrimi nuk u shit, Hiersemann i përsërit shënimet e vitit 1915 në katologun 477 për vitin 1920, fasc. 7, nën numrin 33, duke mos shtuar asgjë më shumë. Me informacionin e ri të zbuluar kohët e fundit, dhe që e daton dijen për ekzistencën e dorëshkrimit “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis” në vitin 1833, njohuritë për ekzistencën e këtij dorëshkrimi shtyhen për të paktën 82 vjet. Pra, pohimi ynë i mëparshëm që e shënon vitin 1915, si vit të përmendjes për herë të parë të këtij dorëshkrimi, është tashmë i vjetëruar, e bashkë me të edhe pohimet respektive të botuara nga të tjerë që kanë shkruar për këtë dorëshkrim herë duke na cituar, e herë duke na anashkaluar, edhe pse asnjëri prej tyre nuk e ka pasur në dorë origjinalin, apo ndonjë kopje të mikrofilmuar a fotografuar të tij.

Poashtu, i fundit që ka shkruar për këtë dorëshkrim, para se na ta botojmë të transliteruar, përkthyer dhe edituar sipas metodës kritike të botimeve moderne, ka qenë albanologu danez Gunar Svane,[11] i cili sjell një përshkrim jo shumë të saktë dhe me gabime të ndjeshme në transkriptim. Ne po e sjellim ashtu siç e ka botuar Svane në vitin 1985 pa ndërhyrje: “Në koleksionet BMK, dëshmia më e vjetër për shqiptarët është një dorëshkrim në pergamenë: 19 fletë (24,7x17cm) i shek. XV. Në katalogun e dorëshkrimeve latine në BMK ai përshkruhet si: Statuta et ordinationes ecclesie Driuasvtensis anno 1464 ab archiepiscopo Dyrrhachensi. Paulo Angelo confirmata (nënshkrimi: Ny Kongelig Samling 1822 fol.). Doreshkrimi është shkruar me shumë kujdes mbi një pergamenë të një cilësie të mirë. Ai ka rubrika dhe shkronja nistore të punuara me art. Veçanërisht e bukur është shkronja nistore mbi fletën 1: polikromi P (në Paulus Angelus); ai është i praruar dhe i dekoruar me pikturën e një peshkopi me veshje fetare. Mbi fletën 17 vërtetohet autenticiteti i tekstit nga «Joanes Mauro, canonicus dyrrhachiensis publicus», pas këtij pohimi vjen nënshkrimi «levita Simon Promasyus,[12] canonicus antibarensis publicus», datuar1468. Mbi fleten 19 gjejmë «Stemma Pauli Angeli, archiepiscopi Dyrrhachiensis», e cila renditet në këtë mënyrë: «Ixacius Angelus —> Alexius Angelus Imp —» Alexius Andreas Angelus Posth —> Michael Angelus Co Dyrh —> Andreas Angelus Co Dyrh —> Mi­chael Angelus als Petrus —> Andreas Angelus Co —> Paulus Angelus eps Dyrach/ Petrus Angelus Comes. Këtë dorëshkrim interesant me origjinë shqiptare Biblioteka e bleu në Lajpcig më 1920. Para këtij viti ai ndodhej nën zotërimin anglez, gjë që kuptohet nga shënimet në anën e brendshme të lidhjes: Earl of Guilford, Sir Thomas Phillipps.”[13]

Në vijim po japim historinë e munguar të përmendjes së dorëshkrimit para vitit 1915. Pas kërkimeve të bëra në shumë prej katalogjeve të Sir Thomas Phillipps-it për shitje, në njërin prej tyre: “Sothebys” të quajtur “Bibliotheca Phillippica” u gjet informacioni që vijon: “katalog i një pjese të mëtejshme të (…) dorëshkrimeve dhe letrave autografe të Thomas Phillipps të mëvonshëm (Londër, 1913), për një shitje prej katër ditësh (19-23 maj 1913) zëri në faqen 168 për dorëshkrimin 826 (shitur më 22 maj 1913) është: “Illyria: Statuta Pauli Angeli Archiepiscopi Dyrrhachiensis et Illyrice [sic!] Regionis Judicis et Comissarii, dorëshkrim original i shekullit XV në vellum, me miniature, me inicial, të Pal Engjëllit në rrobën e ipeshkvit. Folio. Shek. XV.”

Biblioteka Bodleiana e Oxfordit, disponon një fotokopje të kopjes me komente të këtij katalogu, në të cilin komentatori, shkruesi i këtyre shënimeve, ka vënë emrat e blerësve dhe gjithashtu edhe numrat e dorëshkrimeve në katalogun original të stampuar të bibliotekës së Sir Thomas Phillipps-it. Në këtë rast, blerësi ishte Hiersemann dhe çmimi ishte 4 paund e 15 shilinga. Në katalogun original të Phillipps-it, numri i këtij dorëshkrimi ishte 7308. Ekziston edhe një ribotim modern i këtij katalogu: A. N. L. Munby, [ed.], The Phillipps Manuscripts: catalogus librorum manuscriptorum in bibliotheca D. Thomae Phillipps, Bt. impressum typis medio-montanis 1837-1871 (London, 1968). Zëri për dorëshkrimin në fjalë në këtë katalog, f. 111, është si vijon: “Pauli Angeli Statuta sm f. V. s. XV [d.m.th. folio e vogël, vellum, saeculi XV], 1468.” Pra, është në një grup dorëshkrimesh nën titullin: “Thorpe MSS, 1833. From Guilford, Naylor, Shaw, Mason, Allard, Monteil, and other Collections,” (f. 107). Me fjalë të tjera, dorëshkrimi ishte sjellë nga ndërmjetësi Thomas Thorpe në vitin 1833, dhe vinte nga një prej atyre koleksioneve, emrin e të cilin për momentin nuk jemi në gjendje ta themi me saktësi. Një gjë është e sigurtë se dorëshkrimi nuk vinte nga koleksioni i Lord Guilford-it, sepse dorëshkrimet që ishin nga koleksioni i tij janë shënuar me “G” në katalog. Fraza “…and other Collections” (dhe koleksione të tjera) lë hapësirë për të vazhduar kërkimet edhe në katalogjet e koleksionistëve të tjerë, për të vjelur informacione më të hershme, jo vetëm për këtë dorëshkrim, por edhe për ndonjë tjetër që ka të bëjë me Shqipërinë dhe që është akoma i panjohur.[14] Sipas njohurive tona koleksioni i Thomas Phillipps ishte kolosal dhe pjesët më të mëdha të këtij koleksioni vazhduan të shiten nga trashëgimtarët e tij edhe shumë kohë pas vdekjes së tij.

Milan Shuflaj jo vetëm që ka qenë i pari që tërhoqi vëmendjen e botës shkencore për ekzistencën, vlerën dhe rëndësinë e këtij dorëshkrimi,[15] por edhe i pari që tregoi për përmbajtjen dhe vendndodhjen e tij, në atë kohë, pra deri në vitin 1920. Për këto të fundit, M. Shuflaj jo vetëm që kishte njoftuar Ivan Bojniçiqin në vitin 1916, por edhe ishte përpjekur me të gjitha forcat të gjente një blerës në pamundësi për ta blerë vetë dorëshkrimin e vyer. Shuflaj i ishte drejtuar banit kroat, Rauhit, që ta blente atë për Bibliotekën Universitare të Zagrebit, por blerja nuk ishte realizuar.[16] Ai e kishte provuar përsëri përmes Thalloczy-t që Akademija Vjeneze ose ajo e Budapestit ta blenin atë, por pa sukses. Ndërsa Shuflaj po këmbëngulte që dorëshkrimi të blihej me çdo kusht [ai i ishte drejtuar edhe Akademisë Serbe të Shkencave në Beograd për ndihmë],[17] pa pritur në vitin 1920, ai njoftohet, se një blerës anonim e kishte blerë dorëshkrimin për shumën marramendëse prej 2.000 markash, aq sa ia kishte vënë çmimin antikuari gjerman. Një gjë e tillë e shqetësoi shumë, ngaqë kishte pasur shpresë që një ditë do ta botonte vetë këtë burim me vlera të jashtëzakonshme për mesjetën e qyteteve shqiptare.

Përmes albanologut Henrik Bariq, në vitin 1924, Shuflaj arrin të sigurojë emrin e blerësit, danezit Sir Thomas Phillipps. Së bashku me kolegët e tij, Viktor Novakun dhe Henrik Bariqin, i luten albanologun danez, Holger Pedersenin, që të ndërmjetësonte te Sir Thomas Phillipps për të siguruar një kopje të fotografuar të tërë dorëshkrimit. Më në fund, në vitin 1925, arrin kopja e dorëshkrimit, e cila megjithatë nuk ishte e plotë.[18]

Shuflaj, së bashku me V. Novakun, menjëherë i hynë punës dhe e përgatitën për botim dorëshkrimin, me gjithë mangësitë që kishte. Si i tillë botohet në Biblioteka Arhiva za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju në Beograd në vitin 1927.[19] Edhe pse i botuar, ai mbetet pothuajse i panjohur dhe i pashfrytëzuar fare nga studiuesit dhe historianët shqiptarë dhe të huaj për arsye të ndryshme. Në vitin 1972,[20] botohet në formë të shkurtuar në gjuhën shqipe dhe me ndërhyrje të shumta në revistën: Gjurmime Albanologjike, seria e shkencave historike të Prishtinës.[21] 

               Për të saktësuar dhe plotësuar historikun e ardhjes së dorëshkrimt të “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis” në Bibliotekën Mbretërore Daneze, kemi pasur edhe ndihmën dashamirëse dhe të pakursyer të albanologëve dr. Noel Malcolm dhe dr. Robert Elsie. Përmes këtij të fundit, dr. N. Malcolm, na dërgoi informacione shumë të vlefshme për historinë e lëvizjes së dorëshkrimit. Nga hulumtimet e tij në bibliotekat britanike, Malcolm kishte arritur në konkluzionin që pohimi se dorëshkrimi i ishte shitur nga Hiersemann zotërisë “danez” Thomas Phillipps ishte i gabuar. z. Thomas Phillipps (1792-1872) ishte një koleksionist i famshëm anglez dorëshkrimesh dhe librash. 

Përshkrimi fizik i dorëshkrimit

Në Bibliotekën Mbretërore Daneze, Det Kongelige Bibliotek, Håndskriftsafdelingen, København, në sektorin e dorëshkrimeve, dorëshkrimi ruhet në një kuti kartoni, ngjyrë jeshile dhe është i lidhur me kopertina kartoni të forta, ngjyrë kafe të errët, ndërsa kurrizi është prej pergameni të bardhë.

Gjashtë faqet e para dhe të fundit janë boshe, përkatësisht janë faqe që u takojnë kopertinave kur është bërë lidhja e re në fund të shek. XIX. Dorëshkrimi është në pergamen të butë,[22] fin dhe i tëri në gjuhën latine.[23] Kopertina është diçka më e trashë se faqet e tjera. I tërë dorëshkrimi është i shkruar me ngjyrë kafe nga një dorë e vetme në tipin kaligrafik mjuskul.

Dorëshkrimi origjinal në pergamen ka dy lloj faqosjesh. Njërin lart në të djathtë, që fillon nga nr. 1^r dhe vazhdon deri në nr. 18^v[24] dhe faqosjen e dytë, poshtë në djathtë, që fillon nga nr. 9^r dhe përfundon në nr. 26^v.[25] Të dyja faqosjet janë të kohës së dorëshkrimit. Mesa duket, ky dorëshkrim ka qenë pjesë e një apo më shumë dorëshkrimeve tjera të lidhura së bashku.

Në f. 1^r (faqosja e vjetër 9^r) brenda nistores “P” të praruar në flori, me dekorime shumë të bukura përreth, është një portet i kryeipeshkvit Pal Engjëlli me shkopin baritor në dorë, me mitër në kokë i veshur me rrobat e kryeipeshkvit. Mitra e bardhë, e ndarë me një vijë të kuqe nga balli lart, ka një lakim të vogël, majtas. Në ballë është vetëm një hark i vogël që shërben si bazament për fillimin e vijës. Jakat e veladonit janë jeshile. Menjëherë poshtë jakave është petku i hedhur mbi supe i cili ka ngjyrë vjollce. Nga gryka deri në fund të kraharorit, petku ka formën e shkronjës “V.” Petku është i hedhur mbi supe dhe mbi duar. Brendia e petkut është jeshile. Veladoni poshtë petkut është blu dhe i arrin deri te gjunjët. Poshtë veladonit, nga gjunjët deri te këpucët është një petk i bardhë. Në dorën e djathtë, kryeipeshkvi mban shkopin baritor, i cili është i bardhë dhe ka kokën e rrumbullakët, ngjyrë gri. Dora e majtë është ngritur në pozicion lart, ashtu si kur bëhet bekimi. Sfondi është gjithkund blu i errët, ndërsa portreti rrethohet nga një rreth eliptik ngjyrë vjollce.

Në të gjitha faqet e dorëshkrimit ka iniciale të dekoruara. I tërë dorëshkrimi ka 66 iniciale. Zakonisht në iniciale janë përdorur tre ngjyra: e kuqja, kafeja dhe bluja e mbyllur![26]

Në f. 4^r-v; 5^r-v; 6^v; 7^v; 8^r-v; 9^v; ka shënime në hapësirën anësore të faqeve, marginave, menjëherë në vazhdim të tekstit me ngjyrë të kuqe. Shënimet në margina shkojnë gjithmonë në drejtim të fundit të faqes. Në faqen e fundit të dorëshkrimit është një gjenealogji e familjes së Engjëllorëve, e cila lexohet me vështirësi sepse është shumë e zverdhur. Kopertina e fundit e dorëshkrimit është mjaft e dëmtuar. Në të ka disa rreshta me shënime në fund të faqes, por janë shumë të dëmtuara nga koha dhe leximi i tyre është pothuajse i parealizueshëm.

Dorëshkrimi ka gjithsej 922 rreshta: 32 faqe kanë nga 27 rreshta, dy faqe nga 26 rreshta [f. 14^v dhe 17^v] dhe një faqe 6 rreshta [f. 18^r], me 53 kapituj dhe dimensione: 17.5 x 25.7 cm.[27]

Koha dhe rrethanat e krijimit të dorëshkrimit

Dorëshkrimi është shkruar nga kanoniku dhe noteri i Tivarit, Simon Dromasys me 12 janar 1468, i cili bën gjithashtu përshkrimin e variantit të zyrtarizuar të vitit 1464,[28] nga libri i noterit[29] dhe kanonikut të Durrësit, Gjon Mauros, që njëkohësisht ka qenë edhe sekretar i kryeipeshkvit të Durrësit, Pal Engjëllit.[30] Gjon Mauro kishte vdekur në vitin 1468.

Variantin e “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis” nga viti 1464 e kishin punuar kanonikët nga Drishti, të cilët ishin të ditur, të shkolluar, dhe njihnin rrethanat, situatën dhe gjithçka tjetër që kishte të bënte me katedralen dhe me zakonet e Drishtit në të kaluarën. Për zakonet e lashta të katedrales së Drishtit flet vetë teksti në mënyrë eksplicite: “laudabilem consuetudinem antiquorum nostrorum immitantesi” (kap. 2); pastaj: “antiquissimam constuetudinem imminantes” (kap. 39) dhe “antiquissima et observata consuetudine” (kap. 44) si dhe “secundum morem et consuetudinem antiquorum” (kap. 46). Pra, përveç përvojës, njohurive dhe njohjes së situatës së përgjithshme, kanonikët nga Drishti, kishin si shembull edhe këto statute të lashta “a maioribus nostris quasdam constitutiones traditas,” [f. 2^v], që datonin të paktën nga viti 1397.[31]

Sipas të dhënave të tjera arkivore, mësohet se ky statut ishte “edituar” në vitin 1456, kur papa Kalisti III, i kishte dhënë autorizimin ipeshkvit të Sapës Gjergjit [ishte ipeshkv në Sapë gjatë viteve: 1440-459] për një veprim të tillë, “ipsique capitulum et canonici nonnulla statuta ediderunt”. Shkaku se pse ky editim nuk u njoh zyrtarisht, ishte vdekja e papës Kalisti III. Ndërkohë, në vitin 1459, vdiq edhe ipeshkvi i Sapës Gjergji, kështu që papa Piu II, pas një lutjeje me shkrim të bërë nga katedralja e Drishtit në vitin 1463, emëron dy persona autoritarë për të verifikuar dhe nëse ka nevojë për të plotësuar statutin ekzistues të Katedrales së Drishtit. Këta ishin, kryeipeshkvi i Durrësit Pal Engjëlli dhe kryediakoni i Shkodrës, emri i të cilit nuk na bëhet e njohur në statute, por që sipas Hierarchia Catholica të Eubelit (vëll. II, f. 256) ai duhet të jetë domenikani Manuel (1451-1465).

Pas një pune të kujdesshme, të kryeipeshkvit dhe kryediakonit, më 21 nëntor të vitit 1464, në manastirin benediktin të shën Theodori de Elohiero bëhet njohja zyrtare e “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis” në prani të “zotit at Nikollë Lalemit, abatit të manastirit në fjalë dhe në praninë e zotit Gjergj Topia dhe të burrave të nderuar, zotit Pjetër, rektorit të shën Demetrij de Plumsis dhe të zotit Gjin, rektorit të shën Venere de Managastis dhe në prani të dëshmitarëve dhe të të ftuarve të tjerë edhe të rogatëve…”

Përmbajtja e dorëshkrimit

Që nga themelimi i komunave-qytete, kisha ishte drejtuese e segmenteve kryesore të zhvillimit të përgjithshëm shoqëror. Një gjë të tillë e dëshmojnë statutet ekzistuese, por edhe burimet historike dokumentare të kohës të në të cilat vërehet pushteti dhe ndikimi i “dorës së fortë“ jo vetëm në përditshmëri, por deri në detajet më të imta të jetës, të cilat kontrolloheshin në forma të ndryshme, ndërsa në këtë rast përmes Statuteve, sepse luftoheshin në mënyra të ndryshme faktorët negativë dhe të dëmshëm për individin dhe shoqërinë dhe në të njëjtën kohe ishte ajo, pra kisha, e cila ofronte kujdesej, mbrojte dhe bashkim në gjirin e saj.

Pothuajse në të gjitha statutet e njohura deri me sot, vërehet roli dhe ndikimi i madh i kishës gjatë mesjetës, sepse pa përjashtim, normat e para të statuteve fillojnë me rregullat e kishës, obligimet, rolin dhe vendin që ka kisha në shoqërinë komunë-qytet. Ky veprim është i pranishëm edhe për faktin se kisha ishte promotore pothuajse e të gjitha segmenteve të jetës, qofshin ato laike apo kishtare, si në aspektin ekonomik, tregtar, politik, diplomatik, social, shëndetësor, kulturor etj, pra ishte boshti i zhvillimit dhe marrëdhënieve të njeriut në shoqërinë mesjetare, qoftë me individin qoftë me pushtetin.

Kushtetuta që zyrtarizoi katedralja e Drishtit, më 12 janar të vitit 1468, nuk ishte tjetër veçse përmbledhja e rregullave që ishin në fuqi prej një kohe të gjatë.[32] Duke qenë se këto statute bazohen në një shkallë të lartë tek zakonet e vjetra ekzistuese “antiquissima et observata consuetudine” (kap. 44) duke i hedhur në letër ato që tashmë ishin praktikë e përditshme në shoqërinë shqiptare “secundum morem et consuetudinem antiquorum” (kap. 46), statutet fillojnë me një normë zakonore që duhet të ketë qenë shumë e përhapur në traditën e lashtë shqiptare si është ajo e respektit të ndërsjellë të brezave dhe pikërisht me “Në ç’mënyrë të rinjtë duhet të respektojnë pleqtë dhe në ç’mënyrë pleqtë duhet t’i duan të rinjtë…” [kap. I] duke theksuar kështu që në fillim vlerat tradicionale dhe rëndësinë që ata u jepnin këtyre vlerave vendore.

Në kapitujt në vijim përcaktohet mënyra e zgjedhjes së rektorit dhe prokuratorit [kap. II], saktësohen detyrat dhe përgjegjësit e rektorit [kap. IV], kanonikëve [kap. VII, VIII, IX, XLIV], rregulli për diskutim në kapitull dhe respekti ndaj pleqve [kap. XVII], ruajtja dhe përdorimi i vulës; dokumenteve dhe privilegjeve [kap. XX], gjobat për vjedhje dhe mashtrim [kap. XXIII], përfaqësimi i kanonikëve dhe të deleguarit e tyre në bisedime ose marrëveshje të ndryshme [kap. XXIV], dënimet për rrahje [kap. XXIX], shqyrtimi i ankesave të ndryshme nga qytetarët, por edhe nga kanonikët [kap. XXX-XXXIII], në rast të mungesës së normës statutore, të veprohet sipas drejtësisë dhe ndershmërisë, duke pasur gjithmonë parasysh frikën e Zotit [kap. XXXV], dënimet e konkubinatit [kap. XXXVI], ndërsa kap. XLI, flet për ndihmën dhe mbështetjen e studiuesve dhe atyre që shkojnë studime, kurse kap. LI, trajton “Mosmarrëveshjet rreth respektimit të statuteve”, etj.

Familjet fisnike të përfaqësuara në radhët e kanonikëve si Kalanci, Prekasi, Beli, Çezani, Kelanti, Pishiragu, Hungari, Jonima, Suma, Sakati, Golemi, Xaoni, Kazeli, Merti, Mazioti, Engjëlli, Frangu, etj. e zotëronin tashmë prej kohësh ekonominë dhe politikën e qytetit. Administrimi dhe drejtimi i abacive dhe i dioqezave-ipeshkvive e kryeipeshkvive shqiptare bëhej nga rrethi i ngushtë i klerikëve të lartë vendas,[33] po kështu edhe rrethin e ngushtë të kanonikëve e përbënin vendasit, kryesisht nga familjet e kamura fisnike. Familjet e shumta të përfaqësuara në rradhët e kanonikëve si Hungaro, Summa, Prekali dhe Zaon zotëronin jo vetëm ekonominë dhe politikën në qytetin në hyrje të universit malor shqiptaro-verior, por edhe të dy pushtetet atë kishtar dhe laik, të bashkuar në personin e ipeshkvit.

Edhe në Durrës katedralja ishte një qendër e pushtetit, sepse përcaktonte zgjedhjen e kryeipeshkvit, e princit kishtar më të rëndësishëm të Shqipërisë së mesme dhe jugore, rreth mesit të shekullit të 15-të edhe udhëheqës shpirtëror e mendor i kryedioqezës së tij. Kryedhjakët në Tivar, por veçanërisht në Durrës, radhiteshin ndër personalitetet më të rëndesishëm të qytetit. Durrsaku kishte udhëhequr deri rreth 1350-ës gjatë sundimit ortodoks një komunë katolike, por e ruajti pozicionin e tij edhe pas vendosjes së një kryeipeshkvi katolik. Kryedhjaku ishte shkalla e fundit në rrugën për titullin e ipeshkvit ose të kryeipeshkvit. Kryedhjaku dhe patrici nga shtëpia e Vladëve në Ulqin është vetëm një shembull (1406).[34] Kryedhjaku i Ulqinit ishte i dërguar i princit të Balshajve, Gjergj II në Dubrovnik (1403).[35] Kolegu i tij shkodran merrte pjesë njëkohësisht në tregtinë e kripës.[36]

Të huajt nuk ishin të mirëpritur në Drisht, sidomos në shekullin e katërmbëdhjetë,[37] por edhe më vonë. Në shekullin e pesëmbëdhjetë të huajt me funksione në qytetet shqiptare u zëvendësuan plotësisht nga klerikët vendas.[38] Kjo shpjegon edhe faktin që në katedralen dhe komunën e Shkodrës kemi shqiptarë si Progonin, ipeshkv të qytetit në vitin 1402,[39] Gjergj Pelinin, abat të Rotecit dhe Pal Engjëllin, kryeipeshkv të Durrësit. Të gjithë këta rridhnin nga fisnikëria vendase e Drishtit, Shkodrës dhe Tivarit dhe janë shembuj të dukshëm për kontrollin e patriciatit vendas mbi kishën katolike në hapësirën shqiptare edhe gjatë sundimit venedikas.

Me një fjalë, Statutet janë ligje në të cilat është saktësuar, përkatësish është rregulluar ose sanksionuar, e drejta e individëve dhe shoqërisë si tërësi si dhe marrëdhëniet e tyre të përbashkëta apo ato të veçanta. Nëse i shikojmë si strukturë, Statutet janë të ndarë në libra, të cilat në brendi të tyre janë të ndara pastaj në kapituj. Çdo libër në vetvete përmban rregulla të përcaktuara saktë të një fushe përkatëse të drejtësisë, derisa kapitujt me terminologjinë praktike të sotme mund ti quajmë nenet përkatëse të një ligji të caktuar. Përveç fazës së parë të krijimit të Statutit, (zyrtarizimit të tij të parë), kemi edhe pjesët shtesë të Statuteve, të cilat zëvendësojnë një normë përkatëse ose reformojnë atë që ka filluar të “vjetrohet“ apo “tejkalohet.“

Është e sigurt se Statuti, në vetvete, nuk mund të kishte rregulla të cilat do të mbulonin të gjithë veprimtarinë shoqërore, por në këto raste, kur mungonte ndonjë rregull, atëherë aplikohej analogjia e rasteve të ngjashme qoftë nga e drejta zakonore vendore, ose ajo e ndonjë statuti të komunave fqinje, por, jo rrallë aplikohej edhe e drejta romake ose ajo bizantine, e njohur dhe e praktikuar për shekuj me radhë në këto troje.

Konteksti gjeografik dhe historik

Nuk është çudi që i vetmi statut katedraleje nga brigjet e Adriatikut na vjen nga qyteti i Drishtit. Drishti njihej si qytet me një karakter të fuqishëm katolik dhe me një ndërgjegjshmëri të lartë qytetare. Ka shumë elementë që kanë ndikuar në krenarinë e lartë të Drishtit.[40] Shumë studiues janë rrekur t’i marrin ato një nga një në analizë dhe të vënë theksin në këtë apo atë element. Vetë emri i Drishtit ka tërhequr vëmendjen e madhe të gjuhëtarëve të cilët duke kërkuar përmendjen e parë të emrit të Drishtit dhe prejardhjen e tij, e kanë konsideruar atë si një provë të rëndësishme që vërteton vazhdimësinë iliro-shqiptare të kësaj treve.[41]

Karakteristikë për vazhdimësi iliro-shqiptare, në qytetin e Drishtit është edhe arkitektura e qytetit. Ndryshe nga qytetet bizantine, që kanë mure rrethuese dhe akropol, në të cilin banonte aristokracia dhe nëpunësit e administratës shkencore, Drishti dhe qytetet e tjera mesjetare shqiptare të ngjashme nuk e kanë një strukturë të tillë të qytetit dhe as teknikën e ndërtimit të mureve mbrojtëse tipike bizantine.[42] Për këtë, një rol të madh ka luajtur sigurisht, autonomia administrative e këtyre qyteteve,[43] por për të drejtën qytetare në mesjetën e hershme, tani për tani ne kemi vetëm një përfytyrim të zbehtë.

            Megjithatë nuk është vetëm lashtësia e këtij vendbanimi, por edhe elementi i tij katolik ato që e bëjnë atë karakteristik. Përsa i përket kohës së krijimit të ipeshkvisë së Drishtit, Shuflaj e vendos atë në të ashtuquajturën shtresë e dytë të krijimit të ipeshkvive në shqiptare, secundäre Schicht, shtresë kjo e krijuar si rezultat i migrimit të madh të popujve. Në dokumentet e shkruara, ipeshkvia e Drishtit përmendet për herë të parë më 16 maj 743,[44] kur mesa duket ishte nën juridiksionin e kryeipeshkvit të Dubrovnikut,[45] në atë kohë të njohur me emrin Epitauritane.

Përsa i përket arkitekturës kishtare të Drishtit, Aleksander Meksi[46] është i mendimit se fillimet e këtyre ndërtimeve i takojnë kohës së sundimit të perandorit Jan Cimiskes (969-976).[47] Në atë kohë, Drishti përmendet si ipeshkvi[48] në varësi të Durrësit.[49] Meksi është i mendimit se në këtë qytet duhet të ketë ekzistuar që herët një domus episcopalis ose ndryshe i njohur edhe si palatium episcopatus, ndërtesë kjo e njohur si rregull në të gjitha qytetet ipeshkvnore. Përmendja e parë në dokumente e një domus episcopalis në Drisht daton nga viti 1251.[50] Në vitin 1397 përmendet përsëri një domus episcopalis,[51] dhe Meksi mendon se sa herë përmendet ky term, bëhet fjalë për katedralen e qytetit.[52]

            Qyteti i Drishtit duhet të ketë pasur shumë kisha,[53] siç mund të dokumentohet në tekstet e shkruara. Kështu p.sh. që në vitin 1353 kemi të përmendur katedralen e Shën Mërisë,[54] e cila edhe në vitin 1553 mendohej të ishte pikturuar nga Shën Luka[55] i famshëm i gjithë hapësirës së Adriatikut.[56] Krahas katedrales së Shën Mërisë,[57] në Drisht gjejmë të përmendur edhe kishën e Shën Stefanit, e madje që prej vitit 1290.[58] Katedralja e Shën Gjergjit[59] ishte gjithashtu e famshme[60] dhe kisha e shën Françeskut[61] përmendet shpesh (1353, 1368), (1404).[62] Kisha Sancta Maria Veteris (1403)[63] dhe kisha e Shën Shelbuemit (1399),[64] si dhe kisha e Shën Prendës[65] janë vetëm disa të tjera për të mos i përmendur të gjitha. 

            Duke qenë se kapitulli i Drishtit, ashtu si ai i Tivarit ishte i ndarë në kolegje, mendohet që të gjithë jetonin në një kuri të përbashkët që quhej kanonikë.[66] Përderisa në vitin 1400 përmenden canonisi de sancta Maria[67] dhe canonisi de san Zorzi[68] kjo do të thotë që në këtë kuri (canonica) bënin pjesë klerikë nga të gjitha kishat e qytetit,[69] që mesa duket zgjidheshin kanonikë me anë të shumicës së votave.[70]

VIJON NE NUMRIN E ARDHSHEM…

---

[1] Antun S. Dabinović, Kotor u drguom skadarskom ratu (1419-1423). Në: RAD Jugoslovenske Akademije Znanonsti i Umjetnosti. Knjiga 257 Razreda historičko-filologičkoga i filozifičko-juridičkoga, 115. Zagreb: Tisak Nadbiskupse Tiskare, 1937, v. 257 (115), f. 133 (1) – 271 (139), këtu f. 135 (3).

[2] Pëllumb Xhufi, Dilemat e Arbërit. Studime mbi Shqipërinë mesjetare. Tiranë: Pegi, 2006, f.VIII.

[3] Skënder Anamali, Kasem Biçoku, Ferit Duka, Selim islami, Muzafer Korkuti, Stavri Naçi, Frano Prendi, Selami Pulaha, Pelumb Xhufi, Historia e popullit shqiptar. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Instituti i Hisotrisë. Tiranë: Botimet Toena, 2002, vëll. I, f. 739; Eugenio Barbarich, Albania. (Monografia antropogeografica). Roma: Enrico Voghera, Editore, 1905, f. 170.

[4] Për kryqëzatat ka një literaturë të shumtë dhe përmbajtësore. Ideatorë i kryqëzatave është papa Silvester II (pontifikoi në vitet 999-1003), ndërsa kryqëzatën e parë e shpalli papa Urbani II (pontifikoi 1088-1099) më 28 nëntor të vitit 1095, i cili arriti të mbledh në Burgund të Francës 14 kryeipeshkëv, 250 ipeshkëv, 400 priftërinj dhe një numër shumë të madh kalorësish nga vende të ndryshme. Për më shumë shih: Thomas F. Madden, A Concise History of the Crusades (Critical Issues History). New York: Rowman & Littlefield Publishers, 1999, f. 11-14; Aurel Plasari, Skënderbeu një histori politike. Tiranë: Instituti Shqiptar i Studimeve “Gjergj Fishta”, 2010, f. 15-18; Joseph François Michaud, Histoire des croisades, par Michaud de l’Académie française. Nouvelle édition faite d’après les derniers travaux et les derniéres intentions de l’auter et augmentée d’un appendice par M. Huillard Bréholles. Tome Premier. Paris: Furne, Jouvet et.^ig éditeurs et Delagrave et c^ig éditeurs, 1867, vëll. I, f. 40-65; Giorgio Fedalto, Perché le crociate. Saggio interpretativo, Bologna: Pàtron, Quarto Inferiore, 1980, 29-31; Jean Richard, La grande storia delle crociate: storia dell’avventura che per oltre due secoli mise in contatto il mondo occidentale e quello orientale, trad. di M. P. Vigoriti, (I volti della storia; 40). Roma: Newton & Compton, 1999, f. 53-56.

[5] Madden, 1999, f. 13.

[6] Plasari, 2010, f. 17-18.

[7] Thomas F. Madden, The Crusades: The Essential Readings (Blackwell Essential Readings in History). Oxford-Malden: Blackwell Publishers, 2002, f. 21-23.

[8] MusaAhmeti, E drejta urbane në Statutet Shqiptare. /Nga dorëshkrimet e Milan Shuflajt/. Ekskluzive. Tiranë-Prishitnë. Dhjetor 2002-janar 2003, nr. 32-33, f. 94.

[9] Milan von Šufflay, Städte und Burgen Albaniens hauptsächlich während des Kittelalters. Von dr. Milan v. Sufflay. Vorgelegt in der Sitzung am 24. April 1918. Akademische der Wisenschaften in Wien. Philosophischen-historische Klasse. Denkschriften, 63. band, 1. Abhandlung.. Wien – Leipzig: Hölder-Pichler-Tempsky A.-G. Kommisions-Verleger der Akademie der Wissenschaften in Wien, 1924, f. 78A, referenca nr. 94.

[10] Musa Ahmeti. Gjendet dorëshkrimi origjinal i Statutit të Drishtit. Mesjeta shqiptare pasurohet edhe me një dorëshkrim origjinal burimor nga viti 1468 me vlera të jashtëzakonshme për drejtësinë dhe albanologjinë. Koha Jonë. Tiranë, 2005, 4 shkurt, viti XV, nr. 32 (3648), f. 18-19.

[11] Gunar Svane, Libra dhe dorëshkrime të vjetra shqipe në Bibliotekën Mbretërore në Kopenhagë. Në: Studime Filologjike. Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Gjuhësisë dje i Letërsisë, 1985, nr. 3, f. 133.

[12] Është lexuar gabim, duhet: “Dromasyus”. Shih: Musa Ahmeti & Etleva Lala, Statutet dhe urdhëresat e kapitullit të kishës Katedrale të Drishtit. /Statuta et ordinatines capitulli ecclesiae cathedralis Drivastensis/. Tiranë: Ombra GVG, 209, f. 128 riprodhimi i origjinalit, ndërsa f. 182 trasnliterimi latinisht dhe përkhtimi shqip.

[13] G. Svane, Libra dhe dorëshkrime …, f. 133-134.

[14] Letër e dr. Noel Malcom drejtuar dr. Musa Ahmetit e dr. Etleva Lala përmes dr. Robert Elsie, më 1 mars 2005, pasi ishte botuar shkrimi për gjetjen e dorëshkrimit origjinal të “Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis” në gazeten Shekulli, të Tiranës më28 shkurt 2005. Të dy albanologëve, Elsie dhe Malcolm, publikisht ju shprehim konsideratat e falenderimet tona për kohën dhe mundin që i kanë kushtuar punës rreth Statutit.

[15] Milan von Šufflay, Die Kirchenzustände im vortürkischen Albanien. Die Orthodoxe Durchbruchszone im Katholischen Damme. Në: Vjestnik Kraljevskog krvatsko-slavonsko-dalmatinsko zemaljskog arkiva. Godina XVII. Zagreb: Tisak Kraljevske Zemaljske Tiskare, 1915, viti XVII, f. 41, referenca nr. 9; i njëjti edhe në: Illyrisch-albanische Forschungen, ed. Ludwig Thallóczy, vol. 1, 188-282. Munich and Leipzig: Verlag von Duncken and Humlot, 1916, vëll. 1, f. 243, referenca nr. 5; i njëjti: Kulturne struje na srednovječnom Jadranu. Në: Darko Sagrak-Musa Ahmeti, Dr. Milan pl. Šufflay-Izabrani eseji, rasprave i članci. Zagreb: Nakladnik, Darko Sagrak, 1999, vëll. I, f. 41, i njëjti: Kulturne struje na srednovječnom Jadranu. Obzor. Zagreb, 23 dhjetor 1923, viti LXIV, nr. 349. f. 9.

[16] HrvatskiDržavni Arhiv u Zagrebu; (Arkivi Shtetëror kroat – Zagreb) Fondi: 832, – Rukopisna Ostavština Milana Šufflaya, (Dorëshkrimet e Milan Shuflajt), kutia, 5- 6, në shumë vende.

[17] Gavro A. Škrivanić, Oblast srednjovekovnog Pilota u XIV st. (The province of medieval Pilot). Në: Istoriski Časopis. Organ Istoriskog Instituta SANU. (Revue Historique. Organe de l’Institut des Sciens Historiques. Académie Serbe des Sciences, Livre VII, 1957). Beograd: Srpska Akademija Nauka, 1957, libri VII, f. 323-332.

[18] EmilianusdeŠufflay-VictorNovak, Statuta et ordinationes capituli ecclesiae chathedralis Drivastensis. “Biblioteka Arhiva za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju.” Istoriska Serija. Beograd: Izdanje Seminara za Arbanasku Filologju Universiteta u Beogradu, 1927, Lib. II, fasc. 1, f. I-XVIII.

[19] EmilianusdeŠufflay-VictorNovak, Statuta et ordinationes capituli ecclesiae chathedralis Drivastensis. “Biblioteka Arhiva za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju.” Istoriska Serija. Beograd: Izdanje Seminara za Arbanasku Filologju Universiteta u Beogradu, 1927, Lib. II, fasc. 1, f. [I-XVIII]+1-31.

[20] Ka raste kur ndonjë studiues shqiptar që pretendon se e njeh Statutin (!) pohon se ai është botuar me 1970, në Gjurmime Albanologjike, seria e shkencave historike të Prishtinës, gjë që është e gabuar.

[21] EmilianusdeŠufflay-VictorNovak, Statutet dhe urdhërat e kapitullit të kishës katedrales të Drishtit. Në: Gjurmime Albanologjike, seria e shkencave historike. Prishtinë, 1972, viti, X (I), (1971), f. 163-191.

[22] Ellen Jørgensen, Catalogus Codicum Latinorum Medii Aeivi Biblioethecae Regiae Hafniensis. Hafniae: Prostat in Aedibus Gyldendalianis, 1926, f. 401; Musa Ahmeti, Shqipëria një kushtetutë që në Mesjetë. /Mesjeta shqiptare pasurohet edhe me një dorëshkrim origjinal burimor nga viti 1468 me vlera të jashtëzakonshme për drejtësinë dhe albanologjinë/. Shekulli. Tiranë, 28 shkurt 2005, viti IX, nr. 56 (2508), f. 21.

[23] “Duke mos pasur koncentruar Shqiptarët e mesjetës fuqitë e tyre në një shtet nacional të vetëm, në këtë mes përjashtohen apriori akte shtetërore e administrative në gjuhë të vendit. Gjithashtu nuk mund të mendohet për ekzistencën e teksteve juridike shtetnore, siç i ka Serbia mesjteare (Zakoniku i Stefan Dushanit). Duke kombinuar të dhënat e historisë me lajmet e kohës, na del se gjuha zyrtare në Shqipërinë e mesjetës (gjuha e kancelarive të oborreve princore, aktet noteriale nëpër qytete etj) ka qenë e huaj.” Eqrem Çabej. Studime gjuhësore VI. (Gjon Buzuku dhe gjuha e tij). Botim i dytë. /Gjon Buzuku. 1. Rrehtanat historike/. Prishtinë 1988, vëll. VI, f. 18; i njëjti: “Buletin për Shkencat Shoqërore.” Tiranë, nr. 1, 1955, f. 9-23.

[24] Musa Ahmeti, Gjendet dorëshkrimi origjinal i Statutit të Drishtit. /Mesjeta shqiptare pasurohet edhe me një dorëshkrim origjinal burimor nga viti 1468 me vlera të jashtëzakonshme për drejtësinë dhe albanologjinë/. Koha Jonë. Tiranë, 4 shkurt 2005, viti XV, nr. 32 (3648), f. 18.

[25] Në katalogun e: Ellen Jørgensen, Catalogus Codicum Latinorum Medii Aeivi Biblioethecae Regiae Hafniensis. Hafniae: Prostat in Aedibus Gyldendalianis, 1926, f. 401, gjejmë këtë përshkrim: “Ny kgl. S. 1822 fol. membr., saec. XV, ff. 19, cm. 24,₇ x 17. Litt. Init. f. 1-18: Statuta et ordinationes ecclesie Drivastenis anno 1464 ab archiepiscopo Dyrrhachiensi Paulo Angelo confirmata. f. 19: Stemma Pauli Angeli archiepiscopo Dyrrachiensis. Prov. Illyricum. – Poss. Earl of Guilford. (Segnatura in inferiore parte tegumenti). – Sir Thomas Philipps. (In inferiore parte tegumenti: “Phillipps Ms. 7308”). – Empt. Lipsie anno 1920”.

[26] Musa Ahmeti, Gjurmë historike. Gjendet dorëshkrimi origjinal i Statutit të Katedralës së Drishtit i vitit 1468. [Kultura. Javore për kulturë, mediale e argëtuese. 26 shkurt 2005, nr. 73, viti III]. Zëri. Prishtinë, 26 shkurt 2005, viti VII, nr. 1583, f. 20.

[27] Të dhënat e botuara në katalogun e Ellen Jørgensen, Catalogus Codicum …, f. 401, për dimensionet 24,₇ x 17, nuk janë të sakta.

[28] M. Šufflay, Städte und Burgen Albaniens…, f. 68A, referenca nr. 94.

[29] Për përgjegjësinë, detyrat, obligimet dhe fushëveprimtarinë e noterit, gjatë shekujve XIII [1286] – XVI [1586] është me vlerë të veçantë studimi: G. B. Padauin, Capitulare notariorum…, f. 2-86; shih edhe Milan Šufflay, Dalmatinsko hrvatska srednjovjekovna listina. Povjest hrvatskog notariata od XI. do XV. stoljeća. /Prijevod s njemačkoga originala. Uredio, proslovnom pripremom popratio i preveo s njemačkoga Darko Sagrak/. Zagreb: Naklada: Darko Sagrak, 2000.

[30] Kushtet e punës së noterit, veçanërisht në qytetet bregdetare të Adriatikut janë të preçizuara me saktësi në studimin: “Tassatione, over limitatione delli pretii che dienno havere li Nodari…,” ff. 2-11.

[31] M. Šufflay, Städte und Burgen Albaniens…, f. 68A.

[32] LudovicusThallóczy, Constantinus Jireček dhe Emillianus de Sufflay, Acta et diplomata res Albaniae Mediae Aetatis Illustrantia. Vindobonae: Typis Adolphi Holzhausen, 1913-1918, vëll. I-II. [Ribotuar në vitin 2002 nga DPA dhe Ekskluzive, Tiranë-Prishtinë, nën përkujdesjen e dr. Musa Ahmetit], vëll. II, f. 54, nr. 236. [Në vazhdim: Acta Albaniae]. E drejta e zgjedhjes së katedrales përcakton zgjedhjen me anë të shumicës ose njëzëri, shih kapitujt XL-XLVI.

[33] Milan Šufflay, Nacionalne maglice. Sredovječna plemena Albanije i Crne Gore. Obzor. Zagreb, 24-25 II. 1924, viti 65, nr. 53, f. 3; nr. 54, f. 3; M. Šufflay, Kirchenzustände, f. 53.

[34] ActaAlbania Veneta, vëll. III, nr. 1170.

[35] Aleks Buda-Injac Zamputi-Luan Malltezi, [Ed.], Dokumente për historinë e Shqipërisë të shek. XV. Vëll. I. (1400-1405). Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë. Instituti i Historisë, 1987, vëll. I, f. 375, nr. 314. [Në vazhdim: Dokumente për historinë].

[36] Dokumente për historinë, vëll. I, f. 364-365, nr. 298.

[37] Një paduan që vjen si ipeshkv i Drishtit në vitin 1374 sulmohet nga vendasit. Acta Albaniae, vëll. II, f.  74, nr. 318.

[38] M. Šufflay, Kirchenzustände, f. 249.

[39] Josephi Valentini S.J. ActaAlbania Veneta. Saeculorum XIV et XV, Josephi Valentini S.J. labore reperta et transcripta ac typis mandata. Patris 1ae saeculorum XIV complectens. Tomus III ab anno 1396 ad annum 1406. Monaci in Bavaria (München): Rodulpho Trofenikio editore]. /Impresum in Schola Graphica Salesiana Panormitana (Palermo). Lavoro eseguito con il contributo del Consiglio Nazionale Ricerche, 1968, vëll. III, nr. 1012. [Në vazhdim: ActaAlbania Veneta].

[40] Michaelis le Quien, Oriens Christianus, inquator patriarchatus digestus; quod exhibentur Ecclesiae, Patriarchae, caeterique praesules totius orientis. Studio et opera R. P. F. Michaelis le Quien, Morino-Boloniensis, Ordinis Fratrum Praedicatorum. Opus Posthumum. Tres magnas complectens Diaeceses Ponti, Asiae, et Thraciae, Patriarchatui Constantinopolitano subjectas. Pariis: Ex Typogfraphia Regia, 1740, vëll. I-III.

[41] EqremÇabej, Studime gjuhësore IX. Studime etimologjike në fushë të shqipes, C-D. Prishtinë: Rilindja, 1989, vëll. IX, f. 322-323; IvanMužić, Hrvatska Kronika 547-1089 /Biblioteka Hrvatska kulturna i povijesna baština. V. izdanje/ Split: Marijan Tisak, 2002; PiriReis, Kitab-i Bahriye. /Ministry of Culturs and Tourism of the Turkish Republic, Ankara/ Ankara: The Historical Research Foundation, İstambul Research Center, 1988, vëll. II. /Falenderojmë profesorin Riza Hasa, nga Universiteti “Aleksander Xhuvani” i Elbasanit, i cili pati mirësinë të na huazojë këtë botim të vlefshëm për konsultim/; SpiroShkurti, Vendbanimet fshatare dhe ekonomia bujqësore në Shqipërinë mesjetare. Në: Etnografia Shqiptare, Tiranë: Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Departamenti i Etnologjisë, 1997, nr. 17, [1990], f. 3-46; XhemalMeçi, Treva e Dukagjinit në dritën e të dhënave të reja për ndarjet krahinore. Në: Etnografia Shqiptare, Tiranë: Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Departamenti i Etnologjisë, 1997, nr. 17, [1990], f. 171-183; Fran Luli, “Kërkime toponimike për vreshtarinë dhe prodhimet e saj,”në Etnografia Shqiptare, Tiranë: Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë. Instituti i Kulturës Popullore, Departamenti i Etnologjisë, 1997, nr. 17, [1990], f. 197-206; GjerakKaraiskaj, Pesë mijë vjet fortifikime në Shqipëri, Tiranë: Shtëpia botuese “8 Nëntori”, 1981; Žarko Muljačić, Das Dalmatische. Studien zu einer untergegangenen Sprache, Köln, 2000, 945-947; Ivan Marković, Dukljansko-Barska Metropolija. /Napisao dr. Ivan Marković/. Zagreb: Tisak Antuna Scholza, 1902.

[42] Gjerak Karaiskaj. Qyteti shqiptar i Sardës. Origjina dhe zhvillimi i qytetit mesjetar në Shqipërinë e Veriut. /Die Albanische Statdt Sarda. Entstehung der mittelalterlichen Stadt in Nordalbanien/. Në Mounmentet. Tiranë, 1987, nr. 1 (33), f. 79.

[43] Gj. Karaiskaj. Qyteti shqiptar i Sardës…, f. 79.

[44] Acta Albaniae vëll. I, n. 50; Johannes Radonić, Acta et diplomata Ragusina. Fontes rerum Slavorum Meridionalium. /Edita cura, collegit et nunc primum in lucem protulit, Johannis Radonić. Series Prima. Tomus I, fasciculus 1/. Dubrovačka akta i povelje. Izvori za istoriju južnih slavena. Uređuje, sabrao i objavio, Jovan Radonić. Serija prva, knjiga I, sveska 1. Srpska Kraljevska Akademija. Zbornik za Istoriju, jezik i književnost srpskog naroda. Treće odeljenje, knjiga II. Beograd: Štamparija «Mala Srbija». 1934, lib. I, bleni 1, f. 1-3.

[45] Vinko Malaj, Djelovanje franjevaca Dubrovačke provincije među albanskim katolicima. Zbornik Male Braće. Dubrovnik, 1984, f. 223-255.

[46] Aleksandër Meksi. Arkitektura e kishave të Shqipërisë (shekujt VII-XV), Tiranë: Uegen, 2004, f. 143.

[47] Arkitektura e kishave, f. 143.

[48] Mauro Orbini, Il Regno de gli Slavi Hoggi Corrottamente detti schiavoni. Historia di don Mavro Orbini Ravseo abbate Melitense nella quale si vede l’origine quasi di tutti i Popoli, che furono della Lingua Slava, con molte, et varie guerre, che fecero in Europa, Asia, et Africa; il progresso dell’Imperio loro, l’antico culto, et il tempo della loro conuersione al Christianesimo. E in particolare veggonsi i successi dei Re, che anticamente dominarono in Dalmatia, Croatia, Bosna, Servia, Rassa, et Bvlgaria. Pesaro; Apresso Girolamo, 1601.

[49] Josephi Valentini S.J. Contributi alla cronologia albanese. Le invasioni barbariche (395-700 D. Cr.). Tavole chronologiche. /Fonti per la storia d’Albania. Prolegomeni/.  Roma: Real Academia d’Italia. Tip. G. Bardi, 1944, vëll. II, bleni I, f. 48; L. Tacchella, Le antiche sedi episcopali latine, greche e bulgare dell’Albania etnica e della Macedonia. Milano: s.n. 1990, f. 59.

[50] Acta Albaniae vëll. I, f. 60, nr. 200; f. 61, nr. 203, f. 61, nr. 204; Šufflay, Kirchenzustände, f. 251; Sime Ljubić, Listine o odnošajih izmedju južnog slavenstva i Mletačke Republike. (Skupio Sime Ljubić.  Knjiga I, od godine 960-1335. Na sviet izdala Jugoslovenska Akademija Znanonsti i Umjetnosti. (Monumenta spectantia Historiam slavorum meridionalium. Edidit Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium. Volumen Primum). Zagreb: U knjižari fr, Župana (Albrehta i Fidlera), 1868, libri I, nr. 408; [Në vazhdim, Listine]

[51] Acta Albaniae vëll. I, f. 60, nr. 200; f. 61, nr. 203, f. 61, nr. 204; Šufflay, Kirchenzustände, f. 251; Listine, f. 251.

[52] Arkitektura e kishave, f. 143.

[53] Milan Šufflay, Politische Schicksale des Themas Dyrrachhion. Në: Vjesnik Kr. Hrvatsko-Slavonsko-Dalamtinskoga Zemaljskoga Arkiva. /Uredjuje dr. Ivan Bojničić pl. Kninski/. Zagreb: Tisak kralj. Zemaljske Tiskare, 1915, viti XVII, f. 273-300.

[54] Acta Albaniae II, f. 28, n. 99; f. 58, nr. 252; f. 172-173, nr. 615; f. 186-187, nr. 656; f. 221, nr. 728; f. 229, nr. 745; Arkitektura e kishave, (2004), f. 80, 149.

[55] “E in Dulcigno nella chiesa episcopale una devotissima immagine della beatissima vergine, che figura l’assunsione sua in cielo, la quale si dice essere una di quelle, che fece s. Luca evangelista di sua mano, la qual e bellissima, et appiè è ornata di sì ricche yoglie et ori…” Siemon Ljubić, Commisiones et Reltaiones Venetae. /Monumenta Spectantia Historiam Slavorum Meridionalium/. Zagrabiae: Edidit Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium, 1878, vëll. 2, f. 229.

[56] Šufflay, Kirchenzustaende,  261.

[57] Arkitektura e kishave, (2004), f. 142.

[58] Acta Albaniae, vëll. I, f. 152, nr. 512.

[59] Arkitektura e kishave, (2004), f. 143.

[60] Šufflay, Kirchenzustaende, f. 262.

[61] Vinko Malaj, Djelovanje franjevaca Dubrovačke provincije među albanskim katolicima. Zbornik Male Braće. Dubrovnik, 1984, f. 223-255.

[62] Acta Albaniae vëll. II, f. 28, n. 99; f. 58, nr. 252; f. 172-173, nr. 615; f. 186-187, nr. 656; f. 221, nr. 728; f. 229, nr. 745.

[63] Arkitektura e kishave, (2004), f. 143.

[64] Šufflay, Kirchenzustaende, f. 262; Arkitektura e kishave, (2004), f. 143.

[65] Arkitektura e kishave, (2004), f. 143.

[66] Šufflay, Kirchenzustände, f. 254 Acta Albaniae, vëll. I, f.140, nr. 468.

[67] Jovan Radonić, Đurađ Kastriot Skenderbeg i Arbania u XV veku. (Istoriska građa). [Srpska Kraljevska Akademia, Spomenik XCV, drugi razred, 74.]. Beograd: Srpska Kraljevska Akademia, 1942.

[68] Šufflay, Kirchenzustände, f. 254.

[69] Daniele Farlati & Jacobo Coleti. Illyrici Sacri. Tomus septimus. Ecclesia Diocletiana, Antibarenis, Dyrrhachiensis, et Sirmiensis, cum earum sufraganeis. Auctore, Daniele Farlato, presbytero Societatis Jesu, et Jakobo Coleti olim ejusdem Societatis alumno. Venetiis: Apud Sebastianum Coleti (Superiorum permissu, ac privilegio), 1817, v. VII.

[70] Šufflay, Kirchenzustände, f. 254.