Bilal Xhaferri përtej etiketimeve të historisë dhe dhuntia e shenjtë e poezisë që i mbijeton tiranisë.
Nga Hektor Çiftja,
Universiteti “A.Xhuvani”, Elbasan, Shqipëri
“Shall I compare thee to a summer’s day?” Shekspiri nis me një stinë dhe përfundon me një premtim. Ngrohtësia do të kalojë, lulet do t’i godasë era dhe bukuria do t’i dorëzojë diçka kohës. Megjithatë, qenia e dashur mund të vazhdojë të jetojë brenda poezisë, duke u përtërirë sa herë që vargjet e saj gjejnë një lexues tjetër. Soneti 18 e vendos këtë mundësi tek “eternal lines”: gjuha mund ta mbartë një prani njerëzore përtej jetës prej së cilës ajo lindi.
Për poetin shqiptar Bilal Xhaferri, ky premtim merr një thellësi veçanërisht prekëse. Një sundimtar mund t’ia kufizonte qarkullimin e librave dhe ta detyronte të mërgonte; lexuesit e ardhshëm të atyre librave mbeteshin jashtë pushtetit të tij. Sot, më shumë se tri dekada pas shembjes së sundimit komunist në pjesën më të madhe të Europës Lindore, pyetja se çfarë mbijeton në shkrimet e Xhaferrit është shndërruar në një pyetje për vetë artin. Çfarë mund të na prekë ende, kur institucionet që e dënuan tashmë i përkasin historisë?
Një lexues perëndimor që i afrohet letërsisë së vendeve ish-komuniste mund ta ndeshë fillimisht përmes një fjalori të panjohur: «realizëm socialist», «shkrimtar disident», «libër i ndaluar», «autor i dëbuar». Realizmi socialist ishte doktrina e miratuar zyrtarisht, që i kërkonte letërsisë t’i shërbente projektit komunist dhe ta paraqiste jetën sipas kërkesave ideologjike të përcaktuara prej tij. Disidenca emërtonte kundërshtimin ndaj pushtetit politik; ndalimi dhe dëbimi përshkruanin ndëshkimet që mund të pasonin. Këta terma dëshmojnë kushtet në të cilat punonin shkrimtarët dhe, nganjëherë, çmimin që paguanin për këtë punë.
Por lexuesi që i afrohet Xhaferrit kryesisht përmes këtyre termave rrezikon të ndalet në pragun e veprës. Një kategori politike mund të shpjegojë përse një dorëshkrim u pengua të qarkullonte. Nuk mund të shpjegojë përse imazhi i shiut mbi të shpërngulurit mbetet në mendje edhe pasi libri është mbyllur. As mund ta shpjegojë plotësisht tronditjen që shkakton një poezi kur pyet se ç’bëhet me bukurinë kur ajo vihet në shërbim të dhunës. Këto zbulime kërkojnë vëmendjen që i kushtojmë letërsisë: mënyrës se si përvoja merr trajtë në gjuhë dhe jetës që gjuha zgjon brenda nesh.
Etiketimet e ruajnë vendin e tyre në katalogët e bibliotekave, në arkiva dhe në historitë e letërsisë. Shkrimet e Xhaferrit kërkojnë të lexohen përtej tyre. Përndjekja meriton të kujtohet, por ajo nuk i fal vetvetiu pavdekësi një poezie. Sprova më e vështirë i përket vetë veprës: nëse gjuha e saj vazhdon të zbulojë diçka për jetën njerëzore dhe nëse ndërgjegjja e saj artistike ruan forcën për të prekur njerëz që nuk i kanë njohur kurrë rrethanat në të cilat ajo u krijua.
Megjithatë, rrethanat e jetës së Xhaferrit kanë rëndësi, sepse liria që vihej në rrezik në poezinë e tij kishte pasoja të drejtpërdrejta njerëzore. I lindur më 1935 në Ninat, një fshat pranë Konispolit, në kufirin jugor të Shqipërisë me Greqinë, ai u rrit dhe u burrërua nën diktaturën komuniste të Enver Hoxhës. Hoxha sundoi nga fundi i Luftës së Dytë Botërore deri në vdekjen e tij, më 1985. Gjatë atyre dhjetëvjeçarëve, shteti vendosi censurën, përndoqi kundërshtarët politikë dhe e nënshtroi jetën kulturore ndaj mbikëqyrjes ideologjike. Prej letërsisë pritej të ndihmonte në ndërtimin e përfytyrimit zyrtar të kombit dhe të së ardhmes së tij revolucionare.
Xhaferri hyri në atë botë me një trashëgimi familjare që pushteti e shihte si njollë. I ati, i lidhur me organizatën nacionaliste Balli Kombëtar, u pushkatua më 1945. I biri u rrit me pak shkollim, punoi si punëtor e teknik dhe pjesën më të madhe të dijes e fitoi vetë. Në një sistem ku e shkuara politike e familjes mund të përcaktonte të ardhmen e fëmijës, talenti nuk të shpëtonte nga dyshimi. Policia politike, e njohur si Sigurimi i Shtetit, e kishte vënë nën mbikëqyrje që më 1964.
Megjithatë, ai shkruante. Më 1966, tregimet e tij u botuan në vëllimin «Njerëz të rinj, tokë e lashtë». Përmbledhja poetike «Lirishta e kuqe» u pengua të qarkullonte lirisht. Në romanin historik «Krastakraus», ai iu drejtua botës së Skënderbeut, figurës së shekullit XV që zë një vend qendror në kujtesën kombëtare shqiptare. Përfytyrimi i tij përshkonte historinë e popullit të vet, ndërsa vendi i tij në jetën kulturore të atij populli mbetej i pasigurt.
Në prill të vitit 1968, në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve në Tiranë, ai kritikoi romanin «Dasma» të Kadaresë. Autoritetet e trajtuan ndërhyrjen e tij si një qëndrim politik armiqësor dhe e ashpërsuan përndjekjen. Përpjekjet e tij të hershme për t’u mbrojtur përdornin ende gjuhën ideologjike të regjimit; zëri haptazi kundër tiranisë, që do të shfaqej në shkrimet e mërgimit, u formua përmes një historie të mundimshme. Në gusht të vitit 1969, ai kaloi kufirin drejt Greqisë. Më vonë mbërriti në Shtetet e Bashkuara dhe, më 1974, themeloi në Çikago revistën shqip-anglisht «Krahu i Shqiponjës». Në tridhjetë e nëntë numrat e saj, revista u bë një vatër diskutimi për çështjet kombëtare shqiptare dhe kundërshtimin e sundimit komunist.
Prej këtej hapet një udhë e frytshme për ta lexuar sot: t’i kushtojmë vëmendje kredos artistike që shfaqet në shkrimet e tij, veçanërisht në poezinë «Poetit Ismail Kadare». Argumenti që parashtrohet këtu është një interpretim i poezisë, jo një doktrinë e cituar nga ndonjë ese ku Xhaferri e shpall shprehimisht artin sublim dhe dhunti të falur nga Zoti. Lexuesi i sotëm mund ta nxjerrë një bindje të tillë nga fuqia morale e poezisë; studiuesi mund të shqyrtojë se si kjo bindje e nënkuptuar i jep trajtë figuracionit të saj dhe përfytyrimit të misionit të poetit.
“Ti lulëzove në stinën me rubla,
Kur ne të tjerët hamë baltën e kënetave,
Ti u këndon serenata rrugëve të Moskës,
Natashave, Tatjanave, Katjenkave,
Kur ne të tjerët hamë plumbat e mashinkave
Me kadifenë e poemave të tua të kopjuara
Ti u jep xhelá çizmeve të xhelatëve,
çizme të rënda me gozhda ta përgjakura
që shkelën mbi fytyrat tona të masakruara.
Ti vije nga sallonet e aristokracisë së kuqe,
Vinje nga “Dasma” i dehur me lavdi,
Unë vija drejt nga zemra e popullit,
Vinja nga varrimi i babait të pushkatuar,
Vinja nga varrimi i lirisë së kombit.
Ne u ndeshëm në errësirë
Si dy re, në një natë me stuhi,
Por që të gjithë e dinë mirë
Që shenja e furisë sime s’ishe ti:
Unë u ndesha atje me tiraninë
Hodha jetën time në kthetrat e ujqërve
Dhe u shikova me vdekjen time sy më sy.
Poezia i drejtohet shkrimtarit shqiptar më të njohur ndërkombëtarisht, por kthesa e saj vendimtare e çon përtej njeriut të përmendur me emër. Duke iu rikthyer përballjes së tyre, Xhaferri emërton forcën me të cilën ishte ndeshur: «Unë u ndesha atje me tiraninë». Ngjarja e kujtuar bëhet një dëshmi ndërgjegjeje. Pas saj qëndron pyetja se çfarë detyrimi ka poeti ndaj dhuntisë së poezisë dhe çfarë ndodh kur besnikëria e artistit ndaj pushtetit e kërcënon këtë detyrim.
Poezia buron nga një jetë ku largësia mes privilegjit kulturor dhe pambrojtjes përballë pushtetit ishte bërë dhimbshëm e prekshme. Gjuha e saj është e zemëruar, herë-herë akuzuese. Pyetja e saj më e thellë lidhet me marrëdhënien mes madhështisë artistike dhe detyrimit njerëzor: a mund t’i mbijetojë lartësimi që mundëson arti nënshtrimit të artistit ndaj tiranisë?
Imazhi qendror i poezisë e zbret këtë pyetje në tokë me një saktësi të pamëshirshme. Xhaferri e përfytyron poezinë duke ua falur butësinë e saj çizmeve të njerëzve që shtypin të tjerët. Akuza përmblidhet në vargun therës: «Ti u jep xhelá çizmeve të xhelatëve». Bukuria është afruar aq shumë me dhunën, sa është bërë e dobishme për të. Shkëlqimi tërheq syrin; poshtë tij mbetet vegla e poshtërimit.
Në këtë imazh përmblidhet një arsyetim i tërë moral. Rreziku shkon përtej shkrimit të një vargu lajkatar. Arti ka fuqinë të ndryshojë mënyrën se si një shoqëri e përjeton atë që sheh. Muzika e tij mund ta bëjë sundimin të tingëllojë si harmoni. Shkëlqimi i tij mund t’i japë pamjen e dinjitetit një pushteti që ua mohon dinjitetin të tjerëve. Kur mjeshtëria poetike vihet në këtë shërbim, fytyra e lënduar zhduket pas sipërfaqes vezulluese. Xhaferri e detyron lexuesin të shohë poshtë saj.
Më pas, poezia sjell në vargje popullin dhe atin e pushkatuar. Zia vetjake hyn në hapësirën publike të gjykimit letrar. Një prind i vrarë nuk kthehet në jetë nga një përshkrim i hijshëm i përparimit kombëtar; vuajtjes së një kombi nuk i jepet përgjigje me prestigjin e përfaqësuesve të tij kulturorë. Populli mbetet masa e përgjegjësisë së poetit, përfshirë edhe ata që biografitë e tyre i kanë lënë jashtë portretit të miratuar të vendit.
Drejtimi që merr poezia në fund, kur emërton tiraninë, zbulon përmasën e kësaj kredoje. Një shkrimtar i përmendur me emër është bërë shkas për një pyetje me të cilën duhet të përballet çdo artist i pajisur me dhunti. Kujt i detyrohem për fuqinë përfytyruese që më është besuar? Përvoja e kujt bëhet e dukshme përmes veprës sime? Çfarë po i ndihmoj të tjerët të admirojnë? Poezia ia vë ndërgjegjes përpara këto pyetje me ngulmimin e dikujt që e dinte se një fjali e shqiptuar publikisht mund të ndryshonte një jetë.
E lexuar përmes idesë së një dhuntie të falur nga Zoti, kërkesa etike e poezisë bëhet një detyrim për ta ruajtur dhe përdorur me përgjegjësi atë dhunti. Një dhunti që vjen nga përtej pushtetit tokësor nuk mund të bëhet, me të drejtë, pronë e atij pushteti. Ai që e merr është ruajtësi i saj. Ajo që i është falur poetit duhet përdorur me nderim për qeniet njerëzore që mund të zgjojë, të ngushëllojë dhe të edukojë. Kjo është përgjegjësia e shenjtë që ky lexim zbulon në poezi, pa e shndërruar gjuhën e saj në një deklaratë teologjike.
Arti është sublim sepse mund ta zgjerojë aftësinë tonë për ta përjetuar jetën. Përmes një poezie, vuajtja e një njeriu të panjohur mund të hyjë në botën tonë të brendshme. Bëhemi të aftë të ndiejmë një dhimbje që nuk e kishim përfytyruar dhe të kuptojmë diçka që më parë nuk na ishte dashur ta kuptonim. Ky edukim i ndjeshmërisë i jep letërsisë rëndësinë e saj qytetare. Një popull që mëson t’ua vërë veshin të pambrojturve, bindet më vështirë se pambrojtja është faj, apo se mizoria bëhet virtyt kur ushtrohet në emër të kombit.
Prandaj, detyra e poetit lë hapësirë për gjithë begatinë e artit: dashurinë, mahnitjen, shumëkuptimësinë, kënaqësinë. Një peizazh mund ta ushqejë shpirtin pa dhënë ndonjë porosi politike. Një poezi dashurie mund ta mbrojë dinjitetin njerëzor thjesht duke i kushtuar vëmendjen e merituar një pranie njerëzore. Rëndësi ka që dhuntia të mbetet e lirë të ndjekë të vërtetën e asaj që sheh e ndien. Kur një diktator përcakton se çfarë meriton të vishet me bukuri, ai kërkon të sundojë vetë jetën e brendshme.
Poezia e Xhaferrit për Çamërinë tregon se si kjo liri e brendshme i shërben një populli. Çamëria është treva historike në veriperëndim të Greqisë, të cilën bashkësitë e saj shqiptare e ruajnë në kujtesë si atdheun e tyre. Gjatë trazirave të dhunshme të viteve 1944–1945, një pjesë e madhe e popullsisë së saj shqiptare myslimane u dëbua drejt Shqipërisë. Në «Baladë çame», pasojat e kësaj tragjedie jetojnë brenda peizazhit: ullishte të braktisura, udhë largimi, shi që bie mbi të shpërngulurit. Lexuesit nuk kanë nevojë ta njohin paraprakisht historinë e trevës për të kuptuar dhimbjen e largimit nga një shtëpi, hollësitë më të vogla të së cilës kanë formësuar jetën e tyre.
Këtu ndjenja kombëtare arrin trajtën e saj artistike më jetëgjatë. Dashuria për popullin tënd bëhet vëmendje ndaj humbjeve të tij, vetjake dhe të përbashkëta. Atdheu bartet përmes një imazhi aq të qartë, sa mund ta ndiejë edhe dikush shumë larg. Poezia atdhetare e Xhaferrit ruan kujtesën shqiptare, duke e ftuar njëkohësisht lexuesin e huaj të hyjë në një përvojë thellësisht njerëzore. Besnikëria e saj e zgjeron dhembshurinë.
Për shqiptarët e sotëm, kjo arritje lidhet drejtpërdrejt me kuptimin e atdhedashurisë. Lidhja e Xhaferrit me vendin e tij i mbijetoi përndjekjes nga qeveria e atij vendi. Nga mërgimi, ai vazhdoi të shkruante në gjuhën e tij dhe t’u jepte zë plagëve të tij. Jeta e tij i kërkon një kombi të nderojë ata që ia ruajnë ndërgjegjen, përfshirë zërat që ua prishin rehatinë sundimtarëve. Shërbimi i poetit ndaj popullit mund t’i kërkojë të mos pranojë që talenti i tij të përdoret për qëllimet që i cakton pushteti.
Hoxha vdiq më 1985; Xhaferri vdiq në Çikago më 14 tetor 1986. Asnjëri nuk e pa shembjen e rendit komunist në Shqipëri. Mbijetesa e poezisë nuk e ndreq atë padrejtësi. Megjithatë, ajo zbulon kufijtë e pretendimit të diktatorit për të sunduar edhe të ardhmen. Ai mund të kontrollonte botimet, të ndëshkonte mospajtimin dhe ta detyronte një shkrimtar të mërgonte. Nuk mund të siguronte që lexuesit e mëvonshëm do ta pranonin gjykimin e tij për vlerën e shkrimtarit. Eshtrat e Xhaferrit u kthyen në Shqipëri më 1995; vepra e tij e vijoi kthimin e vet përmes botimeve dhe vëmendjes së përtërirë.
Prandaj, vendi që Xhaferri do të zërë mes lexuesve të ardhshëm duhet të mbështetet te fuqia e pashuar e artit të tij. Kredoja e tij ka rëndësi sepse merr trajtë në përfytyrim: çizme që shkëlqejnë, por nuk mund ta fshehin dhunën e tyre; ati i kujtuar, mungesa e të cilit nuk gjen ngushëllim; atdheu i shkretuar, që bëhet sërish i pranishëm përmes një peizazhi. Vetëm bindja etike nuk mund ta sigurojë jetëgjatësinë e një vepre. E bashkuar me një gjuhë që na e zbulon përvojën në një dritë të re, ajo mund t’i japë veprës një arsye për t’u lexuar edhe pasi kundërshtarët e saj të dikurshëm të jenë zhdukur.
Për shqiptarët e sotëm, ky lexim kërkon më shumë se admirim ceremonial. Mësuesit, redaktorët dhe përkthyesit mund ta ndihmojnë veprën e tij të hyjë në jetën e lexuesve që nuk njohin as fjalorin e vjetër politik, as gjeografinë e përjetuar të humbjes së tij. Dosjet e historisë duhet të mbeten të hapura; edhe poezitë duhet të mbeten të hapura. Në to, një popull mund të zbulojë se shërbimi ndaj kombit nganjëherë nis me mospranimin për t’i thurur lavde atij që e qeveris.
Vera e Shekspirit rikthehet në fund të kësaj historie me një jehonë të ndryshuar. Në poezinë e Xhaferrit, një atdhe jeton sërish në kujtesën e atyre që lexojnë për humbjen e tij dhe një zë, dikur i dëbuar në mërgim, mund t’i flasë në gjuhën e vet një brezi të lindur në liri. Kjo vazhdimësi varet nga një gjest i brishtë dhe i zakonshëm: dikush hap një libër dhe ua kushton vëmendjen fjalëve. Drita e poezisë kalon në një jetë tjetër.
“So long as men can breathe or eyes can see, / So long lives this, and this gives life to thee.” Shekspiri ua beson premtimin e tij lexuesve që ende nuk kanë ardhur. Vepra e Xhaferrit duhet t’i takojë ata me fuqinë e bukurisë dhe të ndërgjegjes së vet. Vdekja e diktatorit nuk e përjashton poezinë nga gjykimi, por e lë edhe pa nevojën për të kërkuar leje. Nëse do t’i qëndrojë kohës, do t’i qëndrojë përmes dhuntisë që ka përmbushur misionin e vet: artit që ia rikthen praninë një populli, ia zgjeron lirinë dhe u mbetet besnik qenieve njerëzore për të cilat iu fal drita e tij.