
Prof.dr. Pal Nikolli/
Harta e bashkëngjitur përbën një dokument me interes të veçantë për historinë e hartografisë evropiane dhe, në mënyrë të veçantë, për studimin e përfytyrimit gjeografik të hapësirës shqiptare gjatë periudhës së hershme moderne. Ajo pasqyron një pjesë të konsiderueshme të Adriatikut Jugor, Detit Jon dhe Ballkanit Perëndimor e Jugperëndimor, duke përfshirë territore që sot u përkasin Shqipërisë, Malit të Zi, Kosovës, Maqedonisë së Veriut dhe Greqisë veriore e perëndimore.
Nga pikëpamja gjuhësore dhe terminologjike, harta karakterizohet kryesisht nga përdorimi i gjuhës frënge, krahas formave të emërtimeve me prejardhje italiane, latine dhe greke. Kjo ndërthurje është karakteristike për traditën hartografike evropiane të shekujve XVII–XVIII, kur prodhimi i hartave mbështetej në përpunimin e burimeve antike, mesjetare dhe bashkëkohore, si dhe në informacionin e mbledhur nga udhëpërshkruesit, diplomatët, tregtarët dhe administratat e kohës.
Një nga elementet më domethënëse të dokumentit është mënyra e paraqitjes dhe e diferencimit të hapësirës shqiptare nëpërmjet dy emërtimeve kryesore: HAUTE ALBANIE (Shqipëria e Epërme) dhe ALBANIE (Shqipëria). Këto dy përcaktime shoqërohen me ngjyrosje dhe kufizime grafike të dallueshme, duke evidentuar një organizim rajonal të territorit sipas konceptimit gjeografik të hartografit. Shqipëria e Epërme paraqitet kryesisht në pjesën veriore, ndërsa emërtimi ALBANIE përfshin një hapësirë më të gjerë në drejtim të Shqipërisë së mesme dhe jugore, me shtrirje edhe në territore të Epirit dhe të Greqisë veriperëndimore.
Në pjesën veriore, emërtimi HAUTE ALBANIE përfshin një territor që shtrihet nga zona e Liqenit të Shkodrës drejt veriut dhe verilindjes. Në këtë hapësirë dallohen disa vendbanime dhe njësi gjeografike të identifikueshme edhe në hartografinë bashkëkohore, ndër të cilat Podgoriza (Podgorica), les Clementi (Kelmendi), Pulati (Pulti), Scutari (Shkodra), Drivasto (Drishti) dhe Dagno (Deja). Përmendja e këtyre vendbanimeve dhe krahinave dëshmon rëndësinë e rrjetit historik të qendrave urbane, të zonave malore dhe të korridoreve natyrore të komunikimit në pjesën veriore të hapësirës shqiptare.
Në pjesën qendrore dhe jugore, emërtimi ALBANIE shoqërohet me një numër të konsiderueshëm toponimesh, të cilat mundësojnë identifikimin e disa prej qendrave historike dhe njësive territoriale të kësaj hapësire. Ndër to përfshihen Croia (Kruja), Petrella (Petrela), Elbassano (Elbasani), Beligrad (Berati), Musacchia (Myzeqeja), La Valone (Vlora) dhe LA CHIMERA (Himara). Krahas tyre shfaqen edhe emërtime të tjera, si Albanopoli, Benda, Spasi, Seliti dhe Scampi, të cilat kërkojnë verifikim të mëtejshëm për identifikimin e saktë historik dhe gjeografik.
Veçanërisht interesante është shtrirja e emërtimit ALBANIE drejt jugut dhe juglindjes, ku në hartë paraqiten edhe emërtime si LARTA (Arta), si dhe një përcaktim tjetër L’ALBANIE, pranë LA CARNIA. Ky i fundit lidhet me terminologjinë historiko-gjeografike të Akarnanisë, e cila në burimet dhe hartat e periudhës mund të paraqitet me forma të ndryshme.
Harta përmban gjithashtu një rrjet të pasur emërtimesh për territoret fqinje. Në veriperëndim dhe veri dallohen STAT de RAGUSE, që i referohet Republikës së Raguzës (Dubrovnikut), si dhe DALMATIE dhe Duche de S. Saba, të lidhura me hapësirat historike të Dalmacisë dhe Hercegovinës. Në drejtim të verilindjes paraqiten toponime si Monte Novo, Januevo dhe Plume de Cossova, të cilat lidhen me hapësira të njohura të Ballkanit mesjetar dhe të periudhës së hershme moderne.
Në anën perëndimore të Adriatikut paraqitet VENISE, krahas qyteteve të rëndësishme të Italisë jugore, si Brindisi, Lecce, Otranto dhe Gallipoli. Në lindje dhe juglindje shfaqen emërtimet MACEDOINE, VERIA (Veroja), LA JANINA (Janina) dhe Tricala (Trikala), ndërsa në hapësirën ishullore të Jonit dallohen ISLE DE CORFOU (Korfuzi), ISLE DE CEPHALONIE (Qefalonia) dhe S. Maure (Levkada). Gjiri i Patrasit, i shënuar si G. de Patras, plotëson paraqitjen e hapësirës detare dhe bregdetare të rajonit.
Një element tjetër me vlerë shkencore është paraqitja e hidrografisë. Në hartë dallohen emërtime të lumenjve dhe të liqeneve, të cilat ndihmojnë në rindërtimin e njohurive gjeografike të periudhës. Ndër to përmenden G. du Drin dhe Drino, të lidhura me sistemin hidrografik të Drinit, si dhe Bume R., Ismi, Scampi, La Pullena R. dhe Viosa. Në pjesën lindore paraqiten gjithashtu Vardar R. dhe R. de Vistriza, që lidhen me sistemet lumore të Vardarit dhe Bistricës.
Megjithatë, identifikimi i emërtimeve lumore duhet trajtuar me kujdes, pasi hartat e kësaj periudhe shpesh ndërthurin emra të përdorur në tradita të ndryshme gjuhësore, ndërsa pozicionimi dhe rrjedha e lumenjve nuk paraqiten gjithmonë me saktësinë e kërkuar nga standardet moderne të kartografisë. E njëjta vlen edhe për relievin. Vargmalet dhe zonat kodrinore janë paraqitur nëpërmjet metodave tradicionale grafike, kryesisht me simbole kodrinore dhe hijezim të relievit, pa përdorimin e izohipseve apo të modeleve matematikore të lartësisë. Ndër emërtimet e dallueshme përfshihet M. de la Chimera, që lidhet me sistemin malor të Himarës dhe me hapësirën e Akrokerauneve.
Një nga kontributet më të rëndësishme të kësaj harte për studimet historiko – gjeografike është pasuria e saj toponimike. Ajo përmban emërtime që i përkasin shtresave të ndryshme historike dhe kulturore: antike, mesjetare, osmane, veneciane dhe humaniste. Në bregdetin Adriatik dhe Jon paraqiten Dulcigno (Ulqini), Antivari (Tivari), Budua (Budva), Durazzo (Durrësi), La Valone (Vlora), Butrinto (Butrinti), Margaritin (Margariti), Parga, Prevesa (Preveza) dhe Larta (Arta). Në brendësi dallohen Scutari (Shkodra), Croia (Kruja), Elbassano (Elbasani), Beligrad (Berati), Ocrida ou Hohori (Ohri), Prizrend (Prizreni) dhe Pechna (Peja).
Përdorimi i formës lidhëzore frënge ou (ose), si në rastet Ocrida ou Hohori dhe Castoria ou Castoro, përbën një veçori interesante të metodologjisë së emërtimit. Nëpërmjet saj, hartografi paraqet forma alternative të emrave të të njëjtit vend, duke ndërthurur traditën klasike dhe atë mesjetare me emërtimet e përdorura në burimet e kohës. Kjo praktikë është e rëndësishme për studimin e evolucionit të toponimisë dhe të marrëdhënieve ndërmjet traditave gjuhësore e kulturore në Ballkan.
Nga pikëpamja e historisë së hartografisë, harta dëshmon për një periudhë në të cilën njohuritë gjeografike evropiane për Ballkanin po pasuroheshin nëpërmjet ndërthurjes së burimeve të ndryshme. Hartografët mbështeteshin në përshkrime udhëtimesh, dokumente diplomatike e tregtare, raporte konsullore, materiale administrative, harta të mëparshme dhe autorë të antikitetit. Për pasojë, në të njëjtin dokument mund të bashkëjetojnë emërtime antike, forma mesjetare, variante lokale dhe përcaktime të krijuara ose të rikthyera nga tradita humaniste.
Nga pikëpamja gjeometrike, paraqitja e vijës bregdetare të Adriatikut dhe Jonit është përgjithësisht e dallueshme dhe lejon identifikimin e shumë prej elementeve kryesore të hapësirës. Ndërkaq, në brendësi të territorit vërehen pasaktësi në pozicionimin relativ të vendbanimeve, në raportet e distancave dhe në paraqitjen e rrjetit hidrografik e të relievit. Këto veçori janë të kuptueshme për një dokument hartografik të prodhuar përpara zhvillimit të metodave moderne të triangulimit gjeodezik, të matjeve sistematike dhe të përcaktimit të koordinatave me saktësi të lartë. Për këtë arsye, harta duhet vlerësuar jo vetëm si paraqitje hapësinore, por edhe si dëshmi e nivelit të njohurive dhe e metodave të punës kartografike të kohës.
Në bazë të karakteristikave gjuhësore, grafike dhe toponimike, dokumenti mund të vendoset në traditën hartografike evropiane të shekujve XVII–XVIII, me mundësi që të jetë prodhuar në fund të shekullit XVII ose në fillim të shekullit XVIII. Për nga karakteri i përgjithshëm, ai mund të lidhet me shkollën hartografike franceze, e cila gjatë kësaj periudhe zhvilloi një veprimtari të rëndësishme në hartimin dhe botimin e hartave rajonale e të atlaseve gjeografike.
Në këtë traditë përfshihen hartografë dhe botues të njohur si Nicolas Sanson, Pierre Mariette, Alexis-Hubert Jaillot dhe Guillaume Delisle.
Në atë periudhë, pllakat e bakrit përdoreshin për botime të njëpasnjëshme, shpesh me ndryshime në emrat e botuesve, datat, titujt dhe ngjyrosjen e aplikuar me dorë.
Në përfundim, kjo hartë përfaqëson një dëshmi me vlerë për studimin e historisë së hartografisë dhe të gjeografisë historike të hapësirës shqiptare. Rëndësia e saj nuk qëndron vetëm në paraqitjen e vendbanimeve, lumenjve, relievit dhe hapësirave detare, por veçanërisht në mënyrën se si konceptohet dhe emërtohet territori shqiptar në raport me rajonet përreth. Dallimi ndërmjet HAUTE ALBANIE dhe ALBANIE, shtrirja e emërtimit Shqipëri drejt jugut, si dhe bashkëjetesa e toponimeve antike, mesjetare dhe të hershme moderne përbëjnë elemente me interes të veçantë për kërkimin shkencor.
Në këtë këndvështrim, harta mund të shërbejë si burim dokumentar për studimin e evolucionit të emërtimit gjeografik të Shqipërisë, të ndryshimeve historike të toponimisë, të perceptimit evropian për hapësirën shqiptare dhe të zhvillimit të metodave të paraqitjes kartografike të Ballkanit. Vlera e saj bëhet edhe më e madhe kur analizohet në mënyrë krahasuese me hartat e tjera të së njëjtës periudhë, me dokumentet historike dhe me burimet gjeografike të kohës.
Në thelb, kjo hartë nuk është thjesht një paraqitje e territorit, por një dokument i historisë së dijes gjeografike: ajo dëshmon se si hapësira shqiptare është njohur, emërtuar, klasifikuar dhe përfaqësuar në mendimin kartografik evropian shumë kohë përpara formimit të kufijve politikë modernë.