
Dr. Dorian Koçi/
Nga Bukureshti në Vjenë
Historia e pavarësisë shqiptare është një proces që lindi në fushat e betejës të Kryengritjet e mëdha të shqiptarëve 1908-1912, u mëkëm në kuvendet kombëtare të Gërçës dhe Sinjës dhe Manastritt të Cepos në vitin 1911 dhe u mori udhë edhe në korridoret e diplomacisë evropiane, në bisedat e zhvilluara në kryeqytetet e fuqive të mëdha dhe në udhëtimet diplomatike të burrave të shtetit shqiptar, që, në çastet vendimtare të historisë, kuptuan se ekzistenca politike e një kombi kërkonte jo vetëm vullnetin për të qenë i lirë, por edhe aftësinë për ta shndërruar këtë vullnet në një realitet të njohur ndërkombëtarisht.
Më 5 nëntor 1912, Ismail Qemali mblodhi patriotët shqiptarë në hotelin Continental të Bukureshtit, ku diskutuan për pavarësinë e Shqipërisë. Në fjalën e tij, ai theksoi “Tjetër shpëtim për Shqipërinë nuk ka, përveçse të gjenden ca atdhetarë me guxim dhe bashkë me mua të hyjmë në Shqipëri dhe të kasnecojmë vetëqeverimin e saj”. Figurat më të rëndësishme të kësaj mbledhjeje qenë Asdreni, Spiridon Ilo, Vasil Zografi, Pandeli Evangjeli, Luigj Gurakuqi, Dhimitër Berati, etj. Ata vendosën që të mbahej Kuvendi Kombëtar me përfaqësues nga të gjitha krahinat e Shqipërisë. Në mbledhje u diskutua për flamurin kombëtar dhe u vendos që të ishte ai flamur që ngriti Gjergj Kastrioti në Krujë. Bukureshti kishte qenë një pikë e rëndësishme e organizimit kombëtar shqiptar. Kolonia shqiptare e Rumanisë, e përbërë nga intelektualë, tregtarë, veprimtarë politikë dhe patriotë të Rilindjes, kishte luajtur një rol të rëndësishëm në përhapjen e ideve kombëtare dhe në mbështetjen e lëvizjes shqiptare. Lidhjet e saj me qarqet politike e kulturore rumune dhe me komunitetet shqiptare në diasporë e kishin shndërruar Bukureshtin në një prej qendrave më aktive të çështjes shqiptare jashtë atdheut.
Mbledhja e 5 nëntorit 1912 duhet parë në këtë kontekst, si pjesë e përpjekjes për të bashkërenduar qëndrimet dhe për të krijuar mbështetjen e nevojshme për një vendim historik.Për Ismail Qemalin, Bukureshti kishte gjithashtu një domethënie të veçantë personale e politike. Ai ishte një qytet ku çështja shqiptare kishte gjetur mbështetje te një komunitet i organizuar dhe ku ideja e shtetit kombëtar ishte kultivuar përmes veprimtarisë së patriotëve shqiptarë. Rumania kishte qenë një prej vendeve ku Rilindja Kombëtare kishte gjetur një mjedis të favorshëm për zhvillimin e saj. Pas mbledhjes me përfaqësuesit e kolonisë shqiptare të Bukureshtit, më 5 nëntor 1912, Ismail Qemali u nis dy ditë më vonë, më 7 nëntor, me tren drejt Vjenës, kryeqytetit të Perandorisë Austro-Hungareze. Ky udhëtim shënonte kalimin nga konsultimet me diasporën shqiptare në përpjekjet për të siguruar mbështetjen e drejtpërdrejtë të diplomacisë së fuqive të mëdha për çështjen e pavarësisë.
Në rrethanat e krijuara nga Lufta e Parë Ballkanike, ai merrte një rëndësi të veçantë politike dhe diplomatike, pasi përfaqësonte përpjekjen e Ismail Qemalit për të fituar kohë, për të siguruar mbështetje ndërkombëtare dhe për të parandaluar që e ardhmja e Shqipërisë të vendosej pa pjesëmarrjen e shqiptarëve.Në fillim të shekullit XX, çështja shqiptare kishte hyrë në një fazë të re. Përpjekjet kulturore dhe politike të Rilindjes Kombëtare kishin krijuar një vetëdije të konsoliduar kombëtare, një elitë intelektuale e politike dhe një rrjet lidhjesh me qarqet evropiane. Kongresi i Manastirit i vitit 1908, shpallja e alfabetit të përbashkët dhe zhvillimi i arsimit në gjuhën shqipe kishin dëshmuar se shqiptarët nuk kërkonin vetëm të ruanin identitetin e tyre gjuhësor e kulturor, por edhe të fitonin të drejta politike në një perandori që po përjetonte krizën e vet përfundimtare.
Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 kishte ngjallur fillimisht shpresa për një riorganizim kushtetues të Perandorisë Osmane. Shumë shqiptarë e kishin parë rivendosjen e kushtetutës si një mundësi për të siguruar të drejta arsimore, administrative dhe politike. Por zhvillimet e mëvonshme, konfliktet me autoritetet osmane dhe kryengritjet shqiptare të viteve 1910–1912 treguan se marrëdhënia ndërmjet kërkesave kombëtare shqiptare dhe strukturave të vjetra perandorake ishte bërë gjithnjë e më e vështirë. Në këtë kuptim, shpërbërja e Perandorisë Osmane nuk ishte më një mundësi e largët historike, por një zhvillim që kërkonte përgjigje të menjëhershme politike.
Lufta e Parë Ballkanike, e filluar në tetor 1912, e shndërroi këtë krizë në një kërcënim ekzistencial për Shqipërinë. Ushtritë e shteteve të Lidhjes Ballkanike, Serbisë, Malit të Zi, Greqisë dhe Bullgarisë, po përparonin në territoret evropiane të Perandorisë Osmane. Për shqiptarët, rreziku ishte i dyfishtë. Tërheqja osmane mund të linte një hapësirë politike pa autoritet të qëndrueshëm, ndërsa synimet territoriale të fqinjëve ballkanikë kërcënonin të copëtonin trojet shqiptare përpara se të krijohej një shtet kombëtar. Në këto rrethana, koha u bë faktori më i rëndësishëm i politikës shqiptare.
Ismail Qemali me përvojën e tij të çmuar diplomatike e kuptoi se shpallja e pavarësisë duhej të paraprihej nga një veprim diplomatik i koordinuar. Ai nuk mund të mbështetej vetëm te mobilizimi i brendshëm shqiptar, sado i rëndësishëm të ishte ai. Përballë interesave të fuqive të mëdha, ekzistenca e një shteti shqiptar kërkonte një mbështetje ndërkombëtare që do të kufizonte mundësinë e ndarjes së territoreve shqiptare midis vendeve fqinje. Për këtë arsye, kontaktet me Austro-Hungarinë merrnin një rëndësi të veçantë.
Prandaj, udhëtimi nga Bukureshti drejt Vjenës shënonte kalimin nga faza e bashkërendimit të përpjekjeve kombëtare në diasporë drejt një etape më të drejtpërdrejtë të diplomacisë ndërkombëtare.
Vjena nuk ishte zgjedhur rastësisht. Perandoria Austro-Hungareze kishte ndjekur prej kohësh zhvillimet në hapësirën shqiptare dhe e konsideronte çështjen e Adriatikut një element të rëndësishëm të politikës së saj ballkanike.
Përballë zgjerimit të ndikimit serb drejt jugut dhe synimeve territoriale të shteteve të tjera ballkanike, ruajtja e një Shqipërie autonome ose të pavarur përputhej me interesat strategjike të Monarkisë Dualiste. Një shtet shqiptar do të mund të shërbente si faktor ekuilibri në brigjet lindore të Adriatikut dhe si pengesë ndaj daljes së Mbretërisë Serbe në det. Kjo përputhje interesash nuk duhet kuptuar si një përputhje e plotë ndërmjet synimeve të kombëtare të shqiptarëve dhe atyre të diplomacisë austro-hungareze. Diplomacia e Fuqive të Mëdha udhëhiqej nga interesat shtetërore, nga rivalitetet gjeopolitike dhe nga përllogaritjet e ekuilibrit evropian. Elitat kombëtare shqiptare kërkonin të siguronin të drejtën e tyre për vetëvendosje dhe të mbronin tërësinë e trojeve kombëtare; Austro-Hungaria kërkonte të ruante pozitat e saj në Adriatik dhe të kufizonte zgjerimin e rivalëve ballkanikë. Pikërisht në ndërthurjen e këtyre interesave duhej të gjente hapësirë veprimi diplomacia e Ismail Qemalit.
Me mbërritjen në Vjenë, Ismail Qemali dhe u vendos në Grand Hotel Wien. Hoteli, një prej institucioneve të njohura të kryeqytetit habsburgas, do të bëhej përkohësisht vendqëndrimi i një prej figurave që po përpiqej të ndryshonte rrjedhën e historisë së Ballkanit. Në këtë qytet, ku ndërthureshin diplomacia, politika, financat dhe kultura e Evropës Qendrore, Ismail Qemali nisi kontaktet me përfaqësues të lartë të diplomacisë vjeneze, me synimin për të siguruar mirëkuptimin dhe mbështetjen e nevojshme për shpalljen e pavarësisë shqiptare.
Rëndësia e këtyre kontakteve diplomatike qëndronte edhe në faktin se vendimet për të ardhmen e Ballkanit nuk merreshin vetëm në terrenin e operacioneve ushtarake. Ato përgatiteshin dhe diskutoheshin në kryeqytetet e fuqive të mëdha, ku çdo ndryshim territorial mund të ndikonte në marrëdhëniet ndërmjet perandorive dhe shteteve evropiane. Në këtë kontekst historik, Ismail Qemali përfaqësonte një çështje që duhej të fitonte një vend në axhendën diplomatike të Evropës. Ai nuk kërkonte të prezantonte fuqitë për një aspiratë kombëtare shqiptare, por të bindte diplomacinë evropiane se krijimi i një shteti shqiptar ishte një zgjidhje politike e nevojshme për stabilitetin e rajonit. Në këtë përpjekje, përvoja e gjatë politike dhe administrative e Ismail Qemalit përbënte një kapital të rëndësishëm.
Ai e njihte nga brenda mekanizmin e Perandorisë Osmane, kishte përvojë në marrëdhëniet politike dhe zotëronte një kuptim të mirë të mënyrës se si funksiononin institucionet dhe kancelaritë evropiane. Për të, diplomacia nuk ishte një veprimtari e shkëputur nga realiteti politik, por arti i shndërrimit të një aspirate kombëtare në një projekt të kuptueshëm dhe të pranueshëm për aktorët ndërkombëtarë.
Megjithatë, koha punonte kundër shqiptarëve. Ndërsa Ismail Qemali përpiqej të siguronte mbështetjen diplomatike në Vjenë, zhvillimet ushtarake në Ballkan po ecnin me shpejtësi. Qytetet dhe krahinat shqiptare përballeshin me rrezikun e pushtimit, kurse mundësia e një marrëveshjeje ndërmjet fituesve të luftës për ndarjen e territoreve osmane e bënte gjithnjë e më urgjente krijimin e një autoriteti politik shqiptar. Një Shqipëri pa institucione shtetërore dhe pa një përfaqësim të qartë kombëtar do të ishte në një pozitë veçanërisht të pafavorshme përballë vendimeve që mund të merreshin mbi fatin e saj.
Për këtë arsye, udhëtimi drejt Vjenës duhet parë si pjesë e një procesi më të gjerë, në të cilin veprimi diplomatik dhe mobilizimi kombëtar duhej të ecnin paralelisht. Mbështetja e një fuqie të madhe mund të krijonte kushte më të favorshme për realizimin e pavarësisë, por nuk mund ta zëvendësonte vullnetin politik të vetë shqiptarëve. Ky vullnet kishte marrë formë gjatë dekadave të Rilindjes Kombëtare, përmes përpjekjeve për gjuhën, shkollën, alfabetin, shtypin dhe organizimin politik. Në nëntorin e vitit 1912, këto përpjekje po hynin në fazën e tyre vendimtare. Vjena përfaqësonte kështu një stacion të rëndësishëm në një itinerar që do të përfundonte në Vlorë. Midis dy qyteteve shtrihej një hapësirë e mbushur me pasiguri politike, interesa të kundërta dhe vendime që do të ndikonin për dekada të ardhmen e shqiptarëve. Në Vjenë, Ismail Qemali duhej të siguronte mbështetjen e nevojshme për një akt që do të shpallte shkëputjen politike nga Perandoria Osmane dhe krijimin e një shteti shqiptar. Në Vlorë, ky projekt do të merrte formën e një vendimi kombëtar, të shprehur përmes mbledhjes së përfaqësuesve shqiptarë dhe shpalljes së pavarësisë më 28 nëntor 1912.
Kur e shohim sot këtë udhëtim në perspektivën e historisë, rëndësia e tij qëndron në ndërthurjen e dy dimensioneve të shtetformimit shqiptar: vullnetit kombëtar dhe njohjes ndërkombëtare. Asnjëri prej tyre nuk mund të kuptohet plotësisht pa tjetrin. Pavarësia ishte rezultat i një procesi të gjatë historik, por momenti i saj kërkonte një aftësi të veçantë politike për të shfrytëzuar rrethanat ndërkombëtare dhe për të parandaluar që Shqipëria të bëhej objekt i vendimeve të të tjerëve.
Më 7 nëntor 1912, kur treni u nis nga Bukureshti drejt Vjenës, udhëtimi i Ismail Qemalit sapo kishte nisur. Pas tij qëndronin dekada përpjekjesh kombëtare; përpara tij shtrihej një Evropë që po përgatitej të rishikonte hartën politike të Ballkanit. Në ato ditë, historia shqiptare nuk kërkonte vetëm një aktor që të shpallte pavarësinë, por një burrë shteti që të kuptonte se si duhej fituar koha, si duhej ndërtuar mirëkuptimi diplomatik dhe si duhej mbrojtur e drejta e një kombi për të pasur shtetin e vet. Udhëtimi drejt Vjenës ishte, u kthye kështu, një udhëtim drejt njohjes politike të Shqipërisë. Ai ishte pjesë e asaj diplomacie të vështirë që parapriu shpalljen e pavarësisë dhe që dëshmon se shteti shqiptar nuk lindi vetëm nga një akt solemn në Vlorë, por edhe nga një përpjekje e gjatë për ta bërë çështjen shqiptare pjesë të rendit të ri evropian që po dilte nga kriza e Perandorive. Udhëtimi sapo kishte nisur, por destinacioni historik tashmë ishte përcaktuar: një Shqipëri e pavarur.
Foto: https://shqipful.com