Nga Rafael Floqi/
Nga Shkodra e vitit 1913 te Konferenca e Paqes: dëshmia e një oficeri britanik që kërkonte kufij, autonomi dhe drejtësi për shqiptarët.
Në historinë diplomatike të Shqipërisë së fillimshekullit XX ka diplomatë, ushtarakë dhe udhëtarë të huaj që njihen gjerësisht nga historiografia shqiptare. Por ekziston edhe një figurë britanike që meriton një vend shumë më të dukshëm: Brigadier-General George Fraser Phillips, oficeri që e njohu Shqipërinë jo nga hartat diplomatike të Londrës dhe Parisit, por nga terreni, nga Shkodra, nga kufijtë e veriut dhe nga kontaktet e drejtpërdrejta me shqiptarët. Phillips nuk ishte një aktivist shqiptar. Ishte oficer i Perandorisë Britanike. Pikërisht kjo e bën dëshminë e tij të rëndësishme. Kur më 1919 foli për Shqipërinë para përfaqësuesve amerikanë në Konferencën e Paqes në Paris, ai deklaroi se kishte rreth shtatë vjet përvojë me çështjen shqiptare dhe paraqiti një vlerësim që në disa pika shkonte shumë më larg se kompromiset diplomatike të Fuqive të Mëdha. (Office of the Historian).
Kush ishte George Fraser Phillips?
George Fraser Phillips lindi në Uppingham më 14 maj 1863. Karrierën ushtarake e nisi në vitin 1885 në West Yorkshire Regiment. Shërbeu jashtë Britanisë, përfshirë Hong Kongun, dhe më pas u dërgua në Ballkan. Gjatë Luftës së Parë Botërore shërbeu në Francë, Serbi e Mal të Zi; më 1916 drejtoi Misionin Ushtarak Britanik në Greqi dhe më 1918 u rikthye në veprimtaritë britanike në Shqipëri. U pensionua më 1920 dhe vdiq më 2 dhjetor 1921. Por Shqipëria ishte vendi me të cilin emri i tij u lidh në mënyrë të veçantë.
Pas krizës së Shkodrës më 1913, Fuqitë e Mëdha vendosën një administratë ndërkombëtare në qytet. Phillips mori drejtimin e forcave ndërkombëtare dhe u bë praktikisht një nga autoritetet kryesore të Shkodrës. Encyclopaedia Britannica e përshkruante situatën e Shqipërisë së fillimit të vitit 1914 duke përmendur tri qendra pushteti: qeverinë e Ismail Qemalit në Vlorë, administratën ndërkombëtare të Shkodrës “with Gen. Phillips in command”, dhe qeverisjen e Esat Pashës në Shqipërinë e Mesme.
Phillips, pra, nuk po e zbulonte Shqipërinë në Paris më 1919. Ai e kishte administruar një pjesë të saj.
Shkodra – laboratori shqiptar i Phillipsit
Përvoja në Shkodër duket se ndryshoi mënyrën se si oficeri britanik e shihte çështjen shqiptare.
Ai ishte dëshmitar i një shteti të sapolindur, të rrethuar nga interesa kundërshtuese dhe me kufij të vendosur nga Fuqitë e Mëdha. Vetë qeveria britanike kishte pranuar më 1913 se Shkodra duhej t’i mbetej Shqipërisë, ndërsa Peja, Prizreni, Dibra dhe Gjakova mbeteshin jashtë kufirit shqiptar. Sir Edward Grey e paraqiti këtë kompromis në Parlamentin britanik si të domosdoshëm për ruajtjen e paqes evropiane. (Hansard).
Phillips do t’i shihte pasojat e këtij kompromisi në terren.
Madje, më 28 nëntor 1913, në përvjetorin e parë të Pavarësisë, në Shkodrën e administruar ndërkombëtarisht u ngrit flamuri shqiptar. Në ceremoni morën pjesë përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha dhe një nga fjalimet u mbajt nga vetë Phillips. (Telegrafi)
Ky episod është simbolik: oficeri britanik që kishte ardhur si drejtues i një force ndërkombëtare po shihte nga afër lindjen e identitetit shtetëror shqiptar.
Pakti i Londrës – zhgënjimi i gjeneralit
Momenti më domethënës në qëndrimin e Phillipsit del nga dëshmia e tij e vitit 1919. Ai u tha amerikanëve se, kur komandonte forcat ndërkombëtare në Shqipëri më 1914, u kishte premtuar shqiptarëve autonomi. Pastaj kishte ardhur Pakti sekret i Londrës i vitit 1915.
Dokumenti amerikan shënon: “It was therefore with deep regret that he learned of the pact of London of 1915…” Përkthimi: “Prandaj, ai e mësoi me keqardhje të thellë për Paktin e Londrës të vitit 1915…” (Office of the Historian).
Për Phillipsin, kjo kishte edhe një dimension personal e moral. Ai kishte përfaqësuar autoritetin ndërkombëtar dhe u kishte folur shqiptarëve për autonomi; ndërkohë, diplomacia sekrete evropiane kishte negociuar copëtimin e vendit.
Phillips para amerikanëve në Paris
Dëshmia e Phillipsit në Paris më 1919 është dokumenti më i rëndësishëm për të kuptuar qëndrimin e tij. Ai u thirr para komisionerëve amerikanë pasi kishte biseduar me gjeneralin amerikan Tasker H. Bliss. Phillips shpjegoi se kishte vite që merrej me Shqipërinë dhe kishte studiuar pretendimet lidhur me dhunën serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. (Office of the Historian).
Pastaj bëri një vlerësim jashtëzakonisht të favorshëm për shqiptarët. Dokumenti amerikan regjistron se Phillips i konsideronte shqiptarët një popull me: “a higher sense of morality, a pure strain and dauntless courage” Përkthimi: “një ndjenjë më të lartë morali, një prejardhje të pastër dhe një guxim të patrembur.”
Gjuha pasqyron terminologjinë antropologjike të epokës dhe duhet lexuar në kontekstin e vitit 1919. Por mesazhi politik është i qartë: Phillips kundërshtonte paraqitjen e shqiptarëve si një popull i paaftë për shtetësi. Ai shkonte edhe më tej.
Sipas tij, shqiptarët ishin pasardhës të ilirëve, flisnin gjuhën e tyre dhe historia e tyre shtrihej rreth 2,500 vjet pas në kohë. Ai përshkruante gjithashtu strukturën fisnore të veriut dhe pasojat që kishin sjellë vendimet e Fuqive të Mëdha për t’i kaluar territore shqiptare Malit të Zi. (Office of the Historian).
“Përcaktoni kufijtë e Shqipërisë”
Në Paris debati zhvillohej njëkohësisht mbi kufijtë, protektoratin dhe organizimin e ardhshëm të Shqipërisë. Phillips propozoi diçka shumë konkrete: së pari të përcaktoheshin kufijtë e Shqipërisë. Sipas procesverbalit amerikan: “over half of the whole Albanian question could be settled” nëse Konferenca e Paqes përcaktonte menjëherë kufijtë shqiptarë. Përkthimi:
“më shumë se gjysma e gjithë çështjes shqiptare mund të zgjidhej” nëse përcaktoheshin kufijtë. (Office of the Historian)
Kjo ishte thelbësore. Phillips e kuptonte se pa territor të përcaktuar nuk mund të ekzistonte siguri politike. Dhe lista që ai paraqiti ishte befasuese. Sipas procesverbalit, Phillips kërkonte që në shtetin shqiptar të përfshiheshin:
Ulqini, Hoti-Gruda, Gucia, Plava, Peja, Gjakova dhe Prizreni. Ndërsa për Dibrën theksonte rëndësinë e saj të veçantë. (Office of the Historian)
Këtu kemi një nga aspektet më të rëndësishme të dëshmisë së tij. Një gjeneral britanik, me përvojë të drejtpërdrejtë në Shqipëri, po argumentonte në Paris për një korrigjim të konsiderueshëm të kufijve të vitit 1913 në favor të popullsisë shqiptare.
Phillips dhe Kosova
Lidhja e tij me çështjen shqiptare nuk përfundonte në kufirin e Shqipërisë londineze. Dokumentacioni i botuar mbi Kosovën tregon se më 23 janar 1919, Phillips, si drejtues britanik në Shkodër, i shkroi Drejtorisë së Inteligjencës Ushtarake për besueshmërinë e dokumenteve dhe raporteve shqiptare që i kishin mbërritur misionit. (PagePlace)
Më pas tek ai mbërritën materiale për dhunën në Kosovë.
Një dokument i hartuar nga dy priftërinj dhe i transmetuar te Phillips përmbante të dhëna të hollësishme mbi masakrat e forcave serbe dhe malazeze në Rugovë, në shkurt 1919. Materiali më pas u transmetua tek Fuqitë e Mëdha dhe institucionet ndërkombëtare. (PagePlace)
Kjo tregon se Shkodra e Phillipsit ishte bërë një pikë ku grumbulloheshin dëshmi për atë që po ndodhte në territoret shqiptare jashtë kufirit të vitit 1913.
Buna, Shkodra dhe mbijetesa e veriut
Phillips nuk merrej vetëm me hartat.
Në dëshminë e Parisit ai ngriti edhe problemin e Bunës dhe furnizimit të Shkodrës. Sipas tij, serbët dhe malazezët përpiqeshin të kontrollonin lumin dhe të pengonin transportin e furnizimeve. Ai e quante Bunën: “a purely Albanian river” Përkthimi: “një lumë krejtësisht shqiptar.”(Office of the Historian)
Në kushtet e pasluftës, kontrolli i lumit kishte rëndësi ekonomike dhe strategjike. Phillips e shihte çështjen shqiptare jo vetëm si problem diplomatik, por edhe si problem sigurie, komunikimi dhe mbijetese ekonomike.
Phillips nuk përfaqësonte gjithmonë politikën e Londrës
Këtu duhet bërë një sqarim historik thelbësor. Nuk është e saktë të barazohet automatikisht qëndrimi personal i Phillipsit me politikën zyrtare britanike.
Në aparatin britanik kishte interesa dhe pikëpamje të ndryshme. Një grup figurash britanike – mes tyre Phillips, Aubrey Herbert, Morton Eden, Harold Temperley dhe Edith Durham – shfaqën simpati ose mbështetje të konsiderueshme për kauzën shqiptare. Por Foreign Office shpesh ndiqte një politikë shumë më pragmatike, të kushtëzuar nga marrëdhëniet me Italinë, Jugosllavinë dhe ekuilibri evropian.
Kjo e bën Phillipsin edhe më interesant.
Ai nuk ishte thjesht zëdhënës i një politike të përcaktuar nga Londra. Përvoja në terren duket se e kishte çuar në përfundime që jo gjithmonë përputheshin me diplomacinë e Fuqive të Mëdha.
Nga Parisi te Kongresi i Lushnjës
Ndikimi britanik në Shqipëri vazhdoi edhe gjatë krizës politike të viteve 1919–1920. Burime shqiptare dhe studime të bazuara në dokumentet e Foreign Office tregojnë se Phillips gëzonte reputacion në qarqet kombëtare shqiptare. Dokumentacioni britanik ruan raporte të tij drejtuar Directorate of Military Intelligence më 1 tetor dhe 14 nëntor 1919. Në të njëjtën periudhë, nacionalistët shqiptarë po përgatiteshin për atë që do të kulmonte me Kongresin e Lushnjës, sfidën politike që ringriti shtetin shqiptar dhe kundërshtoi projektet e copëtimit.
Në mars 1920 Phillips u largua nga Shqipëria
Edith Durham, një tjetër mbrojtëse e fuqishme britanike e Shqipërisë, do të shkruante se Phillips dhe Morton Eden ishin miq të pavarësisë shqiptare dhe se gjenerali kishte raportuar pozitivisht mbi funksionimin e qeverisë shqiptare.
Gjurmët arkivore të Phillipsit janë shumë më të gjera sesa një dëshmi e vetme në Paris.
Studimet akademike identifikojnë, ndër të tjera, një “Confidential Report from G. F. Phillips, Brig-Gen, Head of British Military Mission, Albania, Scutari”, datë 29 qershor 1919, në dosjen britanike FO 608/30. (LSE Research Online) .
Gjeneral Phillips ndërroi jete ne vitin 1922.
PËRFUNDIM
Oficeri britanik që e pa Shqipërinë nga afër
Historia e George Fraser Phillipsit është historia e një transformimi. Ai mbërriti në Shqipëri si oficer i një force ndërkombëtare. Në Shkodër njohu shqiptarët, fiset e veriut dhe realitetin e kufijve të vitit 1913. Më 1915 u zhgënjye kur mësoi se Pakti i Londrës parashikonte copëtimin e vendit të cilit ai i kishte premtuar autonomi.
Më 1919 shkoi në Paris dhe u tha komisionerëve amerikanë se: Shqipëria duhet të ishte autonome.
Kufijtë e saj duhej të përcaktoheshin menjëherë.
Ulqini, Hoti e Gruda, Plava, Gucia, Peja, Gjakova dhe Prizreni duhej të përfshiheshin në shtetin shqiptar.
Dibra ishte çështje jetike.
Shqipëria kishte të drejtë të dinte cilat do të ishin territoret e saj.
Dhe më vonë, kur shqiptarët kundërshtuan protektoratin italian, Phillips filloi të raportonte gjithnjë e më shumë në favor të qëndrimit të tyre. Ai arriti deri aty sa u përplas me linjën e Foreign Office.
Kjo është arsyeja pse Gjen. George Fraser Phillips nuk duhet të trajtohet thjesht si “guvernatori britanik i Shkodrës”. Ai ishte një nga dëshmitarët e huaj më të rëndësishëm të dramës shqiptare të viteve 1913–1920.
Dhe dëshmia e tij e 19 shkurtit 1919 krijon një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet Shkodrës, Kosovës, Konferencës së Paqes dhe diplomacisë amerikane të Woodrow Wilsonit.
Në atë takim Phillips nuk po kërkonte një privilegj për shqiptarët. Ai po kërkonte zbatimin e një parimi:“Shqipëria kishte të drejtë të dinte menjëherë se cila o të ishte shtrirja e ardhshme e territoreve të saj.”