Prof.dr. Pal Nikolli/
Hartografi: H. S. Hattin (Dizajnuar nën drejtimin e profesorit të njohur A. J. Herbertson)
Periudha e krijimit të hartës: Rreth viteve 1914–1916 (Publikuar nga Oxford University Press, Londër/Oksford)
Periudha historike e trajtuar në hartë: Gjysma e dytë e Shekullit XIV (Vitet 1360–1402)
Hyrje: Hartografia e Oksfordit si dëshmi historike.
Harta e titulluar “Conquests of Murad & Bayezid in the Balkan Peninsula & of Bayezid in Asia Minor”, e punuar nga hartografi i Universitetit të Oksfordit, H. S. Hattin, përbën një dokument të rëndësishëm vizual për historiografinë e Europës Juglindore. Kjo hartë është realizuar në prag dhe gjatë Luftës së Parë Botërore (rreth viteve 1914–1916), një periudhë kur interesi britanik për gjeopolitikën historike të Ballkanit dhe shpërbërjen përfundimtare të Perandorisë Osmane ishte në kulmin e tij.
Përmes një rrjeti të dendur toponimesh, kllapash kronologjike dhe vijash topografike, Hattin dokumenton fazën e parë të depërtimit osman në Europë nën udhëheqjen e Sulltan Muratit I (1362–1389) dhe djalit të tij, Bajazitit I (1389–1402). Për studiuesit e historisë shqiptare, ky skicim gjeo-historik ofron dëshmi të vyera mbi shtrirjen, emërtimet dhe dinamikën e përfshirjes së trojeve etnike shqiptare në vorbullën e pushtimeve të fundit të shekullit XIV.
1. Konteksti gjeopolitik i epokës dhe struktura e hartës.
Harta e Hattin-it pasqyron një Ballkan të fragmentuar përpara dhe pas thyerjes së koalicioneve të mëdha të princërve lokalë. Në gjysmën e dytë të shekullit XIV, rënia e Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit dhe dobësimi i skajshëm i Bizantit lanë pas një vakum pushteti të mbushur nga principata të vogla e shpesh në konflikt me njëra-tjetrën. Osmanët shfrytëzuan pikërisht këtë ndarje feudale për të zbatuar strategjinë e tyre të depërtimit gradual, fillimisht përmes inkursioneve plaçkitëse, më pas përmes imponimit të vasalitetit, dhe në fund, përmes aneksit të plotë territorial.
Në hartë, kjo dinamikë është e kodifikuar përmes viteve të shënuara në kllapa pranë rajoneve kryesore. Trakia (Thrace) dhe Rumelia Lindore (East Roumelia) mbajnë datat e hershme 1360–1370, duke treguar se këto zona shërbyen si urë për ekspansionin e mëtutjeshëm. Përparimi osman lëvizi përgjatë luginave lumore dhe rrugëve të vjetra romake, si Via Egnatia, duke u shtrirë drejt Maqedonisë, Kosovës, e më tej drejt bregdetit të Adriatikut dhe Jonit, ku gjendeshin zotërimet e feudalëve arbërorë.
Shënim metodologjik mbi emërtimet: Hartografia e Oksfordit e fillimshekullit XX përdor një qasje të bazuar në rajonet historiko-gjeografike klasike dhe mesjetare. Përdorimi i emërtimeve të tilla si “Albania”, “Kossova” dhe “Epirus” në këtë hartë dëshmon për njohjen akademike britanike të këtyre territoreve si njësi të dallueshme gjeografike dhe etno-kulturore, pavarësisht mungesës së kufijve shtetërorë modernë në kohën e mesjetës.
2. Kosova si teatër qendror i përplasjes (1386–1389).
Rajoni i shënuar qartë në hartë si KOSSOVA zë një pozicion gjeo-strategjik qendror në veri të trojeve shqiptare. Hattin ka skicuar me kujdes pellgun e Kosovës, duke përfshirë toponimet kryesore si Pristina (Prishtina), Mitrovitza (Mitrovica), Ipek (Peja) dhe Prisrend (Prizreni). Mbi këtë hapësirë është vendosur shënimi kronologjik (1386–1389), që përkon me vitet e fushatave intensive ushtarake të Sulltan Muratit I.
Viti 1389 shënon pikën e kthesës për mbarë Ballkanin me Betejën e Parë të Kosovës. Harta e pasqyron këtë rajon si fushëbetejën ku u thye qëndresa e koalicionit të madh ballkanik. Në këtë ballafaqim historik, pjesëmarrja e fisnikërisë shqiptare ishte masive; sundimtarë si Gjergji II Balsha i Shkodrës, Teodor Muzaka i Beratit, e madje edhe sundimtarët e zonës së Kosovës e Shkupit, bashkuan forcat në përpjekje për të ndalur vërshimin osman. Vrasja e Sulltan Muratit I në këtë betejë nga Milosh Kopiliqi (një figurë e lidhur gjerësisht me traditën epike të rajonit) tregon se Kosova nuk ishte thjesht një provincë e pushtuar, por qendra e një përplasjeje epokale ku u përcaktua fati i mbrojtjes së portave të Europës.
3. Shqipëria (Albania) dhe brezi bregdetar i Adriatikut.
Përgjatë vijës perëndimore të Ballkanit, harta identifikon territorin e ALBANIA (Shqipërisë). Qytetet e shënuara në këtë brez dëshmojnë për qendrat kryesore të jetës politike dhe ekonomike të principatave shqiptare:
Scutari (Shkodra): Qendra e Balshajve, e pozicionuar pranë liqenit dhe e mbrojtur nga kalaja e Rozafës.
Alessio (Lezha) dhe Croia (Kruja): Nyje strategjike që më vonë, në shekullin XV, do të bëheshin epiqendra e epopesë së Skënderbeut.
Durazzo (Durrësi): Porti kryesor i Adriatikut, i shënuar si pikë kyçe e komunikimit me Perëndimin.
Tirana: E shënuar si toponim lokal, duke treguar vjetërsinë e vendbanimit përpara se të merrte statusin e qytetit kryesor.
Avlona (Vlora): Porti jugor, qendër e rëndësishme e principatës së familjeve Muzaka dhe Ruha.
Pranë këtij brezi gjeografik, harta mban shënimin kronologjik (1398). Kjo datë është mjaft domethënëse: ajo lidhet me mbretërimin e Bajazitit I (“Rrufeja”), i cili pas konsolidimit të pushtetit në lindje, nisi fushata ndëshkimore drejt Adriatikut. Pas Betejës së Kosovës (1389) dhe asaj të Nikopolit (1396), princërit shqiptarë (si Topiajt, Balshajt dhe Muzakajt) u gjendën nën një presion të jashtëzakonshëm. Viti 1398 shënon periudhën kur osmanët arritën të nënshtronin përkohësisht shumë prej këtyre feudalëve, duke i detyruar të paguanin haraç dhe të njohin vasalitetin ndaj Portës së Lartë, përpara se situata të ndryshonte pas humbjes së Bajazitit ndaj Tamerlanit në Betejën e Ankarasë (1402).
4. Epiri, Janina dhe hapësira jugore shqiptare.
Në pjesën më jugore të trojeve shqiptare, harta dallon rajonin e EPIRUS (Epirit), me qendër kryesore JANINA (Janina) dhe qytetin bregdetar të Pargës. Muri gjeografik i Epirit historik mban datat (1398–1399). Kjo dëshmon se depërtimi i trupave të Bajazitit I u shtri thellë në jug, duke synuar të eliminonte kontrollin e despotëve lokalë dhe të zotëruesve shqiptarë që dominonin Epirin e asaj kohe (si p.sh. Gjin Buia Shpata dhe pasardhësit e tij).
Pushtimi ose vendosja e vasalitetit në Janinë dhe Epir gjatë viteve 1398–1399 kishte një rëndësi të dyfishtë strategjike për Perandorinë Osmane. Së pari, ajo krijonte një vijë të pandërprerë kontrolli që lidhte Detin Egje me Detin Jon përmes Thesalisë (Thessaly 1397). Së dyti, ky përparim izolonte plotësisht principatat e Shqipërisë Qendrore dhe Veriore, duke i kapur ato në një pincer (pincë) gjeopolitike nga jug-lindja dhe duke përgatitur terrenin për inkursionet e mëvonshme të shekullit XV.
5. Konkluzione mbi vlerën historiko – dokumentare të hartës.
Harta e H. S. Hattin-it ofron një sintezë të shkëlqyer vizuale që ndihmon në çmitizimin e narrativave mbi një pushtim të rrufeshëm dhe të menjëhershëm të trojeve shqiptare. Përkundrazi, përmes kronologjisë së pasqyruar, bëhet e qartë se:
Pushtimi ishte një proces i shtrirë në kohë, ku zonat lindore si Maqedonia (1380–1385) ranë shumë më herët se sa brezi bregdetar i Shqipërisë (1398) dhe Epiri (1398–1399).
Topografia e thyer malore dhe qëndresa e organizuar e principatave shqiptare në Kosovë dhe përgjatë Adriatikut detyruan ushtritë osmane të ndërmerrnin fushata të përsëritura për pothuajse dy dekada, përpara se të vendosnin një kontroll të qëndrueshëm.
Harta e parë me sytë e akademizmit britanik të vitit 1914, vërteton se hapësira etno – gjeografike shqiptare (nga Shkodra, Peja e Prizreni, e deri në Vlorë e Janinë) konceptohej si një tërësi organike, e cila ndau të njëjtin fat tragjik përballë ekspansionit osman.
Kjo vepër hartografike mbetet një dëshmi monumentale e asaj kthese të madhe historike ku trojet shqiptare, nga vija e parë e mbrojtjes së qytetërimit europian, u kthyen gradualisht në provinca të një perandorie aziatike, duke shënuar fillimin e një epoke pesëshekullore që do të tjetërsonte rrjedhën e historisë së tyre kombëtare.