Archives for March 2026

VATRA Boston dhe Kisha “Holy Trinity” promovuan librin “Saint Paul in Dyrrach” të profesor Thanas Gjikës

March 30, 2026 by s p

Flamur Vezaj – Mashqip.com/

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “VATRA” në Boston, në bashkëpunim me Kishën Ortodokse Shqiptare “Holy Trinity”, organizuan promovimin e librit “Saint Paul in Dyrrach” të profesor Thanas Gjika përpara komunitetit shqiptar në Boston, në një atmosferë të ngrohtë dhe familjare që bashkoi besimtarë, intelektualë dhe dashamirës të historisë.

Në këtë aktivitet u prezantua ribotimi i korrigjuar i veprës, i pasuruar me të dhëna të reja historike dhe me hartografi të detajuar mbi udhëtimet misionare të Shën Palit në territoret iliro-shqiptare. Libri sjell një rishikim të thelluar të burimeve, duke synuar të saktësojë itineraret dhe datimet e predikimeve të Apostullit të Kombeve.

Për librin foli edhe peshkopi i Kishës Shqiptare “Shën Trinia”, Theofan Koja, i cili mbajti një recension vlerësues duke e cilësuar veprën si një studim të bazuar në fakte, data dhe harta konkrete që ndriçojnë më qartë udhëtimet e Shën Palit. Sipas tij, përkthimet dhe interpretimet e mëparshme nuk kishin arritur të saktësonin këto detaje, ndërsa puna kërkimore e Gjikës sjell një qartësi të re historike, veçanërisht në lidhje me vizitat në Durrës dhe në qytete të tjera ilire gjatë shekullit të parë.

Një vlerësim i veçantë për librin erdhi edhe përmes kumtesës së Sokol Paja, e cila u lexua nga gazetari Flamur Vezaj. Në këtë analizë theksohet se vepra përbën një dëshmi historike dhe biblike që vendos trojet shqiptare në hartën e studimeve ndërkombëtare, duke identifikuar ndalesat e Shën Palit në qytete si Dyrrach (Durrësi), Lissus (Lezha), Apollonia, Buthrotum (Butrinti) dhe Nikopoli i Epirit. Dy hartat e reja të udhëtimeve misionare konsiderohen një kontribut i rëndësishëm për studiuesit dhe institucionet fetare.

Vetë autori, profesor Thanas Gjika, shpjegoi se ribotimi është rezultat i një pune shumëvjeçare kërkimore dhe korrigjuese mbi botimin e parë të vitit 2022, duke theksuar se libri synon të plotësojë boshllëqet dhe pasaktësitë që kanë ekzistuar në studimet mbi udhëtimet e Shën Palit. Ai theksoi rëndësinë e analizës së burimeve të Dhjatës së Re dhe përpjekjen për të identifikuar me saktësi vendet dhe datat e vizitave të apostullit në rajon.

Aktiviteti u zhvillua në ambientet e Kishës “Holy Trinity” dhe u moderua me profesionalizëm nga Elisabeta Gaço, ndërsa në fund të pranishmit patën mundësi të bashkëbisedojnë me autorin dhe të marrin librin të firmosur prej tij.

Ky promovim përbën një tjetër dëshmi të angazhimit të VATRA-s në Boston për të mbështetur studimet historike dhe trashëgiminë kulturore shqiptare, duke sjellë në vëmendje figura dhe tema që lidhin rrënjët shpirtërore të kombit me historinë e krishterimit në trojet shqiptare.

A KA PASUR LIBRA SHQIP PARA PUSHTIMIT OSMAN?

March 30, 2026 by s p

Avni Alcani/

Prof. Dhimiër S. Shuteriqi, në artikullin “Në kërkim të origjinave të shqipes së shkruar” (Mbi Barletin dhe Shkrime të tjera, 1979) pati shtruar pyetjen: “Ç’u bë letërsia e shkruar shqipe e periudhës para osmane”? (1) dhe përgjigjen e jep po ai vetë, ku shkruan se ajo ishte zhdukur, apo “e konsideruar e zhdukur”.

Por, për ekzistencën e një letërsie në gjuhën shqipe para periudhës osmane, Shuteriqi ka sjellë disa fakte, siç janë ato të kronikës së arqipeshkvit francez të Tivarit, Gulielm Adae, i cili sjell dëshmi për ekzistencën e një literature shqipe me gërma latine, të shkruar në viset e Shqipërisë së Veriut. “Në vitin 1332, – shkruan ai, – arqipeshkvi francez i Tivarit, Gulielm Adae, nuk thotë vetëm se shqiptarët kanë një gjuhë të tyre, por dëshmon se, se duke “pasur një gjuhë tjetër, fare të ndryshme nga ato latine, megjithatë ata kanë në përdorim, si dhe në të gjitha librat e tyre, shkronjën latine”. Me këtë rast mësojmë për ekzistencën e një literature shqipe, të shkruar me gërma latine, në pjesën e parë të shek. XIV”.(2) Pas pushtimit të trojeve shqiptare nga ushtria osmane, shkruan ai, shkrimet dhe librat shqipe me alfabetin latin në shek. XIV e lart, u zhdukën, ashtu siç u zhdukën edhe shkrimet shqipe me alfabete të tjera të Shqipërisë së Mesme dhe të Jugut. Shuteriqi ngulmon, “jemi të sigurtë se kanë ekzistuar, posa i gjejmë te arbëreshët e Italisë në shek. XVI”.(3)

Dihet se pas vdekjes së Skënderbeut, një pjesë e popullsisë dhe e aristokracisë arbërore emigruan në Itali. Dh. Shuteriqi, duke iu referuar kronistit italian G. Marafioti, që shkruante se në vitin 1601 abëreshët e Kalabrisë i kishin ndërtuar kishat e tyre dhe se arbërorët katolikë i kryenin ritet fetare sipas zakonit latin, kurse arbërorët ortodoksë sipas ritit greko-bizantin.(4) Shuteriqi shkruan: “…dhe kjo gjuhë, na mëson historani i Kalabrisë, është e pastër nga fjalët e greqishtes (të cilën ai e njeh mirë) Këta arbëreshë duhej domosdo të kishin edhe libra fetarë shqip, se pa libra nuk bëhen shërbesat.(5)

Po ku i kishin gjetur librat e shërbesave arbëreshët në vitin 1601? A mund t’i kishin ribotuar librat e tyre në mërgim? Ndofta, por do të kishte qenë e pamundur që ta rishkruanin gjuhën e tyre, shkruan Shuteriqi, pasi botimi i një libri në ato kohë kishte kosto të madhe dhe arbëreshët ishin qenë të varfër, pasi shumica e tyre ishin larguar vetëm me rrobat e trupit, për t’i shpëtuar shtypjes dhe linçimit të ushtrisë otomane. Por Shuteriqi insiston, “që ata (arbwreshët, A.A), zakonin e ushtrimit të kishës në shqip, librat e tyre të shërbesave, i sollën nga atdheu”,(6) që do të thotë se arbërorët i kishin pas sjellë me vete librat në gjuhën e tyre, me të cilat ata do t’i kryenin shërbesat fetare.

A ishte “Psalltiko” pasardhës i një tradite të shkrimit shqip para pushtimit osman?

Në një artikull të botuar në vitin 2018, kam çfaqur mendimin tim se dorëshkrimi i gjetur në fshatin Polis, ne titullin “Psalltiko”, “është pasardhës i një tradite të hershme të shkrimit të shqipes para pushtimit turk…”.(7) Këtë përfundim e kam mbështetur te disa faktorë historikë, si dhe te përfundimi i analizave shkencore të dy prej studiuesve më të njohur këtij dorëshkrimi, siç janë prof. Dh. Shuteriqi dhe prof. I. Zamputi.

Por cilët ishin faktorët historikë që kanë ndikuar, që shërbesat kishtare në trojet shqiptare të kryheshin në gjuhën shqipe? Pas ndarjes së kishës, në ortodokse në lindje, me qendër në Kostandinopojë dhe katolike në perëndim, me qendër në Romë, kishat në trojet shqiptare u ndanë në kisha katolike në veri dhe kisha ortodokse në jug. “Në Shqipëri, – shkruan Shuteriqi, – copëzimi i madh feudal e krahinor, pushtimet e huaja, lufta fetare, dëmet që pësonte vazhdimisht përpjekja kulturore e vëndit, s’kishte si të mos shkaktonin edhe lëkundjet në mënyrën e shkrimit të shqipes në alfabet”.( Me siguri që në fillimet e saj, priftërinjtë arbërorë kanë pasur coroditje, pasi meshat në veri mbaheshin në gjuhën latine dhe ato në jug mbaheshin në gjuhën greke, apo dhe në sllavishten zyrtare. Në këto kushte priftërinjtë mund dhe duhet të kenë përdorur gjuhën shqipe, për t’u kuptuar nga populli, pasi popullsia vendase nuk i kuptonte mirë as në latinishten dhe as në gjreqishten, apo sllavishten.

Në disa nga zonat më të thella malore, ku ishte e vështirë që të kontrollohej nga qendrat kishtare, ka pasur më shumë liri për përdorimin e gjuhes vëndase. “Sundimet sllave në mesjetë, – vijon Shuteriqi, – mvarja e kishës në Shqipëri të Mesme dhe pjesërisht të jugut nga patriakati i Ohrit, lufta kundër kishës byzantine, bënë që shqiptarët e këtyre anëve ta shkruajnë shpesh gjuhën e tyre me alfabete të krijuara në fytyrën e glagolitikut (alfabeti i parë i krijuar për gjuhët slave, A.A.)”.(9) Një fakt tjetër nund të ketë qenë dhe përhapja e ideve humaniste në fund të mesjetës, ndikimet kulturore të kohës dhe dobësimi i kontrollit të drejtpërdrejtë nga qendrat kishtare. Një ndikim ka pasur edhe përhapja e bogomilizmit (shek. 9-14) në disa pjesë të Ballkanit, e cila ishte një lëvizje “proteste sociale me karakter anrifeudal dhe platform fetare…, masat popullore ballkanase, midis tyre dhe shqiptarët, vazhdimisht të e të varfshtypur e të varfëruar në kulm, hidheshin edhe kundër kishës byzantine apo dhe asaj slave…”.(10) Lëvizja heretike qe aq e madhe, shkruan Shuteriqi, sa, nga dëshmia e një kleriku anonim perëndimor, del se arbëreshët ishin, në fillim të shek. XIV, të një sekti të vecantë Kristian, pra të një lloj herezien të tyre. Krerët e kishës së tyre, shkruan Shuteriqi, “…kur predikonin, ishin të detyruar të përdornin gjuhën e masave, gjuhën popullore… Një nevojë e tillë praktike, ndër të tjera nevoja të mundshme, si, p. sh., nevoja e teksteve të posacme kishtare për herezinë, conte natyrisht në shkrimin e gjuhës”.(11)

Në vitin 1965, në Konferencën e Parë të Studimeve Albanolojike, prof. I. Zamputi, gjatë një diskutimi, kishte paraqiyur tezën e tij, se autori i dorëshkrimi të Polisit ishte anonim dhe se libri ishte hartuar në shek. e 16-të, d.m.th., në kohën e Buzukut. Për këtë ai shkruan: “Na bile kemi një mendim personal: ndikimin e padiskutueshëm të Rinashimentos italiane (Rilindjes italiane – Shënimi im A.A.) qi mendojmë se ka në pikturën e Onufrit tonë të shekullit të XVI-të, ia detyrojmë pikërisht këtij kontakti dhe kësaj pozite që patriarkia e Ohrit kishte kundrejt arbëreshëve. Nuk do të ishte e pamundur, – vijon ai, – që Anonimi i Elbasanit të jetë një bashkohës i Onufrit, pra jo i shekullit të XVIII-të, as i shekullit të XVII-të, por i të XVI-tit”.(12) Nuk duhet të harrojmë, e mbështet argumentin e tij Zamputi, se “Anonimi i ynë nuk asht përkthim i ungjillit, por i disa copave nga ungjijt e ndryshëm, të caktueme për t’i lexue gjatë meshimit. Asht pra nji meshar, që hyn në lëvizjen e futjes së gjuhës shqipe në celebrimin e meshës, po ashtu si qe përpjekja e Buzukut”.(13)

Rreth 14 vite pas Konferencën e Parë të Studimeve Albanolojike, në vitin 1979 prof. Dh. Shuteriqi paraqitet më i avancuar me tezat e reja të tij, si për kohën e hartimit, ashtu dhe për vëndin e origjinës së dorëshkrimit. Në librin “Mbi Barletin dhe shkrime të tjera” (1979), ai përmend viset e mundshme të origjinës së dorëshkrimit, që, sipas tij, janë Shpati, Polisi dhe Vërça. Prof. Shuteriqi shkruan: “Janë vise kulture me vlera të shquara, vise prej ku kanë nismën njëra nga familjet më të vjetra të feudalëve shqiptarë, Aranitët (shek. X-XVI) dhe shteti i tyre… Polisi ishte kryeselia e Gjergj Aranitit, e shtetit të tij… Kishte arsye dhe mundësi të plota që në një trevë të tillë gjuha shqipe të shkruhej me kohë dhe herët (shënimi im-A.A.”.(14) Dhe ishte pikërisht Polisi, vendi ku e kishte origjinën dhe ku ishte zbuluar dorëshkrimi ynë, dhe është më se e mundshme që në këtë trevë, ku ka qenë kreqendra e shtetit të tij, të ketë pasur një traditë të shkrimit shqip.

Përfundime

Që nga botimi i parë i prof. Shuteriqit (viti 1949) dhe deri në botimin e fundit të dr. R. Elsie (viti 1994), rrugëtimi i dorëshkrimit ka kaluar përmes debateve dhe problematikave të ndryshme, veçanërisht të përqëndruara rreth autorit, vëndit dhe kohës kur është hartuar dorëshkrimi.

Studiuesit që kanë trajtuar çështjen e autorësisë së dorëshkrimit kanë hasur vështirësi në përcaktimin e autorit, për shkak se emri i tij nuk figuronte mbi kapakun e librit. Por dhe mungesa e një libri të dytë të ngjashëm, i shkruar me të njëjtin alfabet si i pari, e ka vështirësuar gjetjen e autorit dhe të kohës. Për kohën se kur dhe për vëndin e ku është hartuar dorëshkrimi studiues të ndryshëm kanë pasur pretendime të ndryshme, të cilat, shpesh herë, kanë qenë kontraditore, duke e vendosur në kohë dhe në vënde të ndryshme.

Por, sa kohë që nuk do të kemi një raport shkencor nga specialistët e fushës, për moshën e pergamenit dhe të tekstit të dorëshkrimit, do të ketë përherë hamendësime dhe supozime të ndryshme. “Studimet e mëtejshme historike dhe gjuhësore, – shkruan prof. Zamputi, – do të vlejnë për të zgjidhë problemet e shumta e të koklavituara, por me randësi që dalin për historinë e gjuhës, të letërsisë dhe të kulturës sonë në përgjithësi, kur të përcaktohet me saktësi autorësia e dorëshkrimit, pra edhe e epokës dhe e vendit ku u hartue”.(15) Për të përcaktuar kohën e saktë, se kur është hartuar dorëshkrimi i librit “Psalltiko”, do kërkohet ndihma e specialistëve të fushave të tjera të shkencës, siç janë specialistët e gjuhësisë historike, të cilët merren me analizën e teksit të vjetër dhe studimin në zhvillim të gjuhës në kohë, si dhe ndihma e specialistëve të fizikës bërthamore, të cilët kryejnë analizën e pergamenit me metodën e karbonit C14, që përcakton moshën saktë të tij. Duke gjetur moshën e pergamenit, do të mund të gjëndej afërsisht edhe mosha e dorëshkrimit.

_________________________

1) Dh. Shuteriqi: “Në kërkim të origjinave të shqipes së shkruar”. Mbi Barletin dhe Shkrime të tjera, f. 26, Tiranë 1979.

2) Po aty, f. 24.

3) Po aty, f.26-27.

4) “Fano gl’uifficij della chieza secondo l’uso latino e Greco” (Ata i ndërtojnë zyrat e kishës sipas zakonit latin dhe grek). Shuteriqi 1979, f. 41

5) Po aty, f. 27.

6) Po aty.

7) Alcani 2018: “Psalltiko”. Përkthimi i parë shqip orthodoks i Biblës. “Gazeta Shqiptare”, 15 korrik 2018.

Shuteriqi 1979, f. 18.

9) Po aty.

10) Po aty, f. 22.

11) Po aty, f. 25.

12) Zamputi 1965, “Diskutim rreth kumtesës së prof. M. Domit”, Konferenca e Parë e Studimeve Albanologjike, Tiranë 1965, f. 400.

13) Po aty, f. 400.

14) Shuteriqi 1979, f. 34-35. Polisi “ishte kryeqendra e Gjergj Aranitit dhe e pasardhësve të tij, me kështjellën në Kryekorrë (Crepakore-Krepi i Korrës), midis Vilanit e Sopotit të sotëm”. Shuteriqi 1981: Aranitia në vitin 1467, Rev. Studime historike, f. 135; “S’ka asnjë dyshim se, më 1454, me emrin e Aranitisë kuptoheshin domenat e Aranitëve në viset e Librazhdit të sotëm… me kryeqendër Komnenovilin, “Qyteti i Komnenit” … që s’ishte tjetër veçse Polisi, apo Vilani i sotëm, lagje e Polisit”, Shuteriqi 1981: f. 130.

15) Zamputi 1965, f. 399.

NGA FUSHA E SPORTIT TE ARKITEKTURA E SHTETIT

March 30, 2026 by s p

Sporti, dhe në veçanti futbolli, duhet të lexohet si një mekanizëm kompleks i ndërtimit të identitetit dhe i promovimit të interesit shtetëror. Nga fushat e konfliktit të shekullit XX te stadiumet e shekullit XXI, rrëfimi i Kosovës ka kaluar nga tragjedia në afirmim, nga izolimi në përfaqësim. Sot, përmes këtyre sportistëve, ajo artikulon një gjuhë universal, gjuhën e meritës, profesionalizmit dhe dinjitetit.

Nga Prof.dr Skender Asani

Në horizontin e një rendi ndërkombëtar gjithnjë e më të ndërlikuar, ku shtetet e reja përballen me sfida të shumëfishta të legjitimitetit dhe dukshmërisë, ndeshja e fazës së eliminimit (play-off) ndërmjet Kosovës dhe Turqisë, e paraparë të zhvillohet më 31 mars për kualifikim në kampionatin botëror në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, tejkalon kufijtë e një eventi sportiv. Ajo shfaqet si një tekst i heshtur, por i fuqishëm, i diplomacisë publike, ku sporti artikulohet si një formë e rafinuar e ndikimit ndërkombëtar një manifestim konkret i konceptit të Soft power.

Në këtë plan, fusha e lojës nuk është më vetëm një hapësirë konkurrimi fizik, por një arenë simbolike ku projektohen aspiratat shtetërore dhe ndërtohet narrativa e sovranitetit. Përmes performancës, disiplinës dhe etikës së lojës, Kosova synon të afirmohet si një subjekt politik i besueshëm, duke e shndërruar reputacionin në kapital diplomatik. Kjo është një formë e komunikimit ndërkombëtar që nuk mbështetet në imponim, por në tërheqje; jo në forcë të ashpër, por në bindje përmes shembullit.

Në thelbin e kësaj narrative qëndron një gjeneratë futbollistësh që përfaqëson më shumë sesa një ekip kombëtar ata janë një trupë simbolike e një identiteti në formim. Të rritur dhe të formuar në akademitë dhe ligat e Perëndimit, këta sportistë mishërojnë një kulturë të re të profesionalizmit, meritokracisë dhe përgjegjësisë kolektive. Ata janë produkt i sistemeve funksionale, ku suksesi ndërtohet mbi rregulla të qarta dhe standarde të larta, por mbi të gjitha, ata janë dëshmi e një lidhjeje të pashkëputshme me origjinën.

Kjo lidhje shndërrohet në një akt të vetëdijshëm përfaqësimi: veshja e fanellës kombëtare nuk është thjesht një detyrim sportiv, por një deklaratë identitare. Në mungesë të një investimi të drejtpërdrejtë shtetëror në formimin e tyre, përkushtimi i tyre merr një dimension moral, duke dëshmuar se identiteti kombëtar nuk është produkt i strukturave, por i ndërgjegjes. Kësisoj, ata ndërtojnë një urë midis diasporës dhe shtetit, midis përvojës individuale dhe aspiratës kolektive.

Në këtë kontekst, sportistët e Kosovës duhet të lexohen si bartës të një etike të re shtetformuese. Ata ofrojnë një model funksional të bashkimit përtej fragmentarizimit politik dhe social. Në lojën e tyre, individualiteti nuk zhduket, por vihet në funksion të kolektivit; talenti nuk absolutizohet, por harmonizohet me disiplinën; suksesi nuk është rastësi, por rezultat i një vizioni të përbashkët. Kjo është pikërisht ajo që shpesh mungon në praktikën politike: koherenca midis qëllimit dhe veprimit.

Prandaj, dimensioni normativ i kësaj analize është i qartë dhe i pashmangshëm: elitat politike të Kosovës duhet të reflektojnë mbi këtë model. Në një kohë kur ndarjet e brendshme dhe mungesa e meritokracisë shpesh e dobësojnë funksionalitetin institucional, përvoja e kësaj gjenerate sportive ofron një leksion të drejtpërdrejtë. Bashkimi rreth një objektivi të përbashkët, ndërtimi i besimit të ndërsjellë dhe funksionimi mbi baza profesionale janë parime që në sport prodhojnë fitore dhe që në politikë do të mund të prodhonin stabilitet dhe zhvillim.

Në një rrafsh më të gjerë analitik, kjo ndeshje hap edhe një reflektim mbi pozicionimin e Kosovës në atë që mund të quhet “tregu global i shteteve”. Në këtë hapësirë konkurruese, ku shtetet matin veten jo vetëm përmes fuqisë ekonomike, por edhe përmes reputacionit diplomatik dhe kapitalit kulturor, hyrja në “ligën e madhe” kërkon më shumë sesa ekzistencë formale. Kërkon performancë të qëndrueshme, standarde të larta dhe aftësi për të ndërtuar besueshmëri në kohë.

Analogjia me futbollin është këtu më shumë se metaforë: ashtu si një ekip që synon të kualifikohet në një kampionat botëror, edhe një shtet që synon integrimin ndërkombëtar duhet të përmbushë kritere të qarta dhe të dëshmojë konsistencë në veprim. Në këtë kuptim, gjenerata aktuale e futbollistëve të Kosovës përfaqëson pikërisht këtë potencial: një kombinim të profesionalizmit, disiplinës dhe aftësisë për të konkurruar në mënyrë të barabartë me aktorë më të konsoliduar.

Kjo trajektore nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit historik dhe gjeopolitik që e ka formësuar Kosovën si subjekt politik. Roli i NATO’s dhe ndërhyrja vendimtare e Shteteteve të Bashkuara të Amerikës gjatë Luftës së Kosovës përbëjnë themelin mbi të cilin është ndërtuar liria dhe mundësia për afirmim ndërkombëtar. Nga një realitet i mbijetesës, Kosova ka kaluar në një fazë të re atë të konkurrencës, ku sfida nuk është më ekzistenca, por performanca.

Në përmbyllje, kjo analizë synon të artikulojë një tezë të qartë: sporti, dhe në veçanti futbolli, duhet të lexohet si një mekanizëm kompleks i ndërtimit të identitetit dhe i promovimit të interesit shtetëror. Nga fushat e konfliktit të shekullit XX te stadiumet e shekullit XXI, rrëfimi i Kosovës ka kaluar nga tragjedia në afirmim, nga izolimi në përfaqësim. Sot, përmes këtyre sportistëve, ajo artikulon një gjuhë universal, gjuhën e meritës, profesionalizmit dhe dinjitetit.

Kjo gjuhë nuk është vetëm për publikun ndërkombëtar; ajo është një thirrje e heshtur për vetë elitën politike. Sepse nëse shteti dëshiron të jetë i qëndrueshëm, dinjitoz dhe konkurrues në skenën globale, ai duhet të mësojë nga ata që, në heshtje dhe me përkushtim, tashmë po e përfaqësojnë atë në mënyrën më të mirë të mundshme.

Pasqyrimi i gjendjes në Kosovë në fund të viteve ’80 sipas dokumenteve të Arkivit të Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë

March 30, 2026 by s p

Instituti i Historisë “Ali Hadri” në Prishtinë ka publikuar vëllimin “Pasqyrimi i gjendjes në Kosovë në fund të viteve ’80 sipas dokumenteve të Arkivit të Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë” përgatitur nga Prof. as. Dr. Haxhi Ademi dhe bashkëpunëtorja e jashtme Dr. Lumturie Kurtishaj-Sopa.

Ky botim sjell për herë të parë një përmbledhje të dokumenteve arkivore origjinale që ndriçojnë periudhën më të tensionuar të historisë së afërt të Kosovës. Dokumentet, transkriptuar nga Arkivi i Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë, ofrojnë dëshmi të drejtpërdrejta për shqetësimet dhe përpjekjet institucionale të Shqipërisë ndaj zhvillimeve dramatike në Kosovë në fund të viteve ’80 dhe fillimin e viteve ’90.

Fund të viteve ’80 shënojnë një kapitull vendimtar për Kosovën, kur Federata Jugosllave po shpërbëhej dhe autoritetet serbe po forconin pushtetin represiv. Dokumentet pasqyrojnë shkeljet e të drejtave të njeriut, presionet politike dhe sociale, përpjekjet për kolonizimin e Kosovës, si dhe reagimin e institucioneve shqiptare për të ndërkombëtarizuar situatën dhe mbrojtur popullsinë shqiptare.

Botimi përfshin raporte diplomatike, analiza statistikore mbi shpërnguljet, raportime mbi represionin juridik dhe përdorimin e ligjeve penale ndaj shqiptarëve për shprehje paqësore të mendimit politik. Gjithashtu, trajtohen edhe propagandat mediatike serbe dhe gjendja ekonomike dhe sociale, duke ofruar një pamje të plotë të sfidave të kohës.

Ky vëllim u ofron studiuesve, historianëve dhe publikut burime autentike për të kuptuar situatën historike dhe diplomatike të Kosovës, duke dëshmuar angazhimin e Shqipërisë dhe qëndresën e popullit të Kosovës për liri, barazi dhe dinjitet kombëtar.

Fondacioni “Kalo” ringjall Luzatin e hershëm në Tepelenë

March 30, 2026 by s p

Selaudin Guma & Çerçiz Loloçi/

Luzati është një qendër e vjetër e banuar, që daton qysh nga fillimi i shekullit të XV. Toponimet e vjetra kristiane të vendit tregojnë për një jetë të lulëzuar të fshatit para dhe pas pushtimit otoman. Gojëdhënat rrëfejnë që fshati më përpara ka qenë vendosur në rrëzë të fushës në Batall. Më vonë është shpërngulur aty ku është sot. Në fshat ndodhen 3 toponime kristiane: Shën-Kolli, Shën-Todri dhe lagjja Lleshaj, të cilat flasin për ekzistencën e tre kishave në fshat. Interesant dhe kuptimplotë janë emërtimet shqip të shenjtorëve-Nikoll,Todër dhe Aleksandër-Lleshi. Prof. Çabej në librin “Etnogjeneza e kombit shqiptar”, kur përmend fshatrat arbëreshe në Italinë e Jugut në Kalabri, thekson faktin se në Santa-Xhiorxhia de Albanezi banorët i deklaruan faktin se janë nga fshati ‘Luxat”. Shën Gjergji ka qenë shenjti mbrojtës i shqiptarëve në mesjetë dhe banorët që u shpërngulën e morën me vete dhe u identifikuan në tokën e re me emrin e shenjtorit.

Në 1430 Luzati përmendet në regjistrat osmane si fshat rebel,dokument i cili ndodhet në muzeun historik kombëtar. Ky dokument nënvizon faktin se “kalorësit turq të spahiut shkuan në Luzat dhe nuk u kthyen më”. Në 1431 osmanët, pasi pushtuan pjesën më të madhe të territorit shqiptar, filluan regjistrimin e tokave dhe popullatës në sistemin e timareve. Noli në “Historinë e Skënderbeut” më 1921, përmend faktin se “shtresa e fshatarëve të lirë ishte pjesa më rezistente ndaj pushtuesve turq”. Kronikani turk Evlija Çelebi e përmend si vendbanim në veprën e vet në vitet 1660-1670, vite në të cilat ai udhëtoi në Shqipëri. Historiani grek Arivitanoi në librin “Ali Pashë Tepelenliu” nuk e radhit në radhën e çifligjeve të Aliut, siç bën me disa fshatra të tjerë si Veliqot, Hormovë e Lekël. Banorët e Luzatit morën pjesë aktive në dy kryengritjet e mëdha 1833 dhe 1847. Më 1833 në afërsi të fshatit Luzat në vendin e quajtur “Guri i taborrit” u zhvillua beteja e përgjakshme kundër forcave turke të Emin Pashës.

Forcat kryengritëse shqiptare udhëhiqeshin nga Tafil Buzi. Në këtë betejë u shqua dhe trimi luzatar Satedin Luzati, i përjetuar në këngë nga rapsodi popullor qe këndohen deri në ditët e sotme. Më 1914 Luzati u dogj nga forcat shoviniste greke,por popullsia shpëtoi nga një masakër si ajo e Hormovës, falë trimërisë dhe heroizmit të 5 luzatarëve: Aliko Koçi, Ali Beqiri, Selman Qibini, Jakup Skëndi dhe Haxhi Kasa. Një pjesë e madhe e luzatarve për t’i shpëtuar represionit grek emigruan fillimisht në Turqi e Misir dhe në fillimet e shekullit XX në Amerikë dhe Francë. Traditat demokratike të SHBA u përcollën në fshat me krijimin e shoqatës “Përparimi” nga Selim Kopelli, Remzi Kalo, Malo Mustafai, Fuat Shehu, Myrto Progonati etj. Fshati Luzat ka qenë gjithmonë arsimdashës. Në fillim ka ekzistuar mejtepi turqisht dhe më pas shkolla shqip e hapur më 1909. Fshati është vendlindja e patriotit Sulejman Luzati, mik dhe bashkëpunëtor i afërt i Ismail Qemalit, nënprefekt i parë i Tepelenës, deputeti i këtij qyteti në parlamentin demokratik 1921, mik dhe bashkëpunëtor i Fan Nolit, Avni Rustemit, Luigj Gurakuqit… Luzatarët morën pjesë në luftën kundër italianëve më 1920, nën komandën e Dervish Xhaferit dhe Baba Ahmet Turanit, iniciatorit të Komitetit “Mbrojtja Kombëtare”, i cili ishte nip në familjen Luzi në Luzat. Luzati duke qenë i vendosur në anë të rrugës nacionale Tepelenë-Gjirokastër- Janinë (Derveni) ka njohur një zhvillim kultural të konsiderueshëm për kohën. Ata jetonin duke ushtruar bujqësinë, blegtorinë dhe vreshtarinë.

Luzatarët ishin të pranishëm dhe në qytetin e Tepelenës ku ushtronin veprimtari të ndryshme si hotel-restorant, këpucari, berber, etj. Këtë proces e pengoi pushtimi italian i vendit të cilin luzatarët nuk e pëlqyen dhe e kundërshtuan. Më 1940 luzatarët kanë protestuar për dëmtimin e kanalit ujitës të fushës nga italianët që ndërtonin një rrugë strategjike për nevojat e luftës. Lufta Italo-Greke solli dëmtime të mëdha në fshat dhe shkatërrimin e ekonomive fshatare. Kjo është dhe një nga arsyet e rritjes së ndjenjës nacionaliste dhe urrejtje ndaj pushtuesve fashistë ndaj Luzati është një nga fshatrat që radhitet nga të parët në vend për rezistencë kundër Italisë fashiste. Mbi 50 djem morën pjesë në formacionet partizane,shumica dërmuese të rinj ndër ta dhe 4 vajza. Luzati i dha atdheut 12 dëshmorë dhe një heroine, Nimete Progonatin.

Në periudhën e demokracisë, si shumë zona të tjera shqiptare, në Veri dhe në Jug, Luzati u gjend në një lëvizje të pandërprerë të popullsisë, disa që largoheshin për një jetë më të mirë në Tepelenë e qytete të tjera, por edhe jashtë vendit, kryesisht në Greqi, Itali, por edhe në shumë shtete perëndimore, përfshi edhe SHBA. Pa qenë në listën e 100 fshatrave që do të merrnin mbështetje nga shteti për t’u ringritur, mjaftoi iniciativa e intelektualit të njohur Përparim Kalo që Luzatit t’i rikthehej lavdia e dikurshme. Fillimisht ngrihet një qendër kulturore me emrin “Vatra”, më pas një muze dhe për pak vjet fshati bëhet mikpritës i qindra vizitorëve vendas dhe të huaj, në ngjarje të ndryshme kulturore dhe jo vetëm. Ngjarja e fundit ishte 24 marsi 2026 ku atje bujtën dhjetra të pranishëm në përurimin e “Parkut të Harmonisë (një tyrbe bektashiane, një skulpturë për Nënë Terezën dhe tjetra për Haxhi Bektash Veliun, të dyja vepra të artistit Emanuel Koko), përfshi historianin e njohur Bernd Fischer, autor i disa librave për Shqipërinë dhe gazetarin e publicistin Ilir Ikonomi, autori i librave për Fan Nolin dhe Faik Konicën. Në ceremoni përshëndetën pedagogu Bashkim Qeli, kryebashkiaku i Tepelenës Gramoz Sako dhe presidenti I fondacionit “Kalo”, Përparim Kalo. Të pranishëm gjithashtu në këtë veprimtari, përveç të ftuarve nga Gjirokastra dhe Tirana, ishin edhe ish deputeti dhe ish Ministri i Financave Arben Malaj, ish kryebashkiaku i Tepenës dhe deputeti i këtij qyteti Tërmet Peçi.

Fondacioni “Kalo” me drejtues dy bashkëshortët Djana dhe Përparim Kalo, disa vite më parë i kthyen sytë nga ky fshat shumë pranë Tepelenës që po rrënohej vit pas viti. Ishte një dramë që i ndodhte shumë fshatrave të Shqipërise që u shpërngulën ku të mundin, brenda dhe jashtë vendit. Diçka duhej bërë për ta përmbysur këtë realitet të zymtë. Ata pak banorë që ende jetonin në fshat përpiqeshin për t’i ruajtur dhe ribërë shtëpitë e tyre, ca me kursimet në punët e përditshme bujqësore e blegtorale dhe ca me ndihmën që u vinte nga djemtë dhe vajzat emigrantë. Filimisht mjeku i njohur Isuf Kalo, bashkë me autoritetet lokale ribënë rrugën automobilistike dhe pikërisht ky investim tërhoqi edhe mjaft luzatas të tjerë për t’u kthyer në shtëpitë e hershme, për t’i rindërtuar, madje duke bërë edhe vila.

Një qendër kulturore, disa veprimtari të njëpasnjëshme me piktorë, shkrimtarë, publicistë, me përfaqësues të trupit diplomatik.