
Afresku i varrit të Reposh Kastriotit

Afresku i varrit të Konstandin Kastriotit ne Hilandar

Autori pof. dr. Musa Ahmeti te varri Konstandin Kastriotit në Hilandar.

Epitafi me grafema çirilike në Afreskun e Reposh Kastriotit.

Mbishkrimi te varri i Reposhit = cirilica (1)

Skica e varrit të Gjon Kastriotit.

Skica e varrit te Reposh Kastriotit, në Hilandar.
Gjon Kastrioti së bashku me tre djemt e tij: Reposhin, Konstantinin e Gjergjin, ka blerë në Hilandar, për vete dhe tre djemt e tij, katër adelfate. Marrëveshja për këtë blerje është bërë në Hilandar në vitin 1426. Pas vdekjes së tyre, të tre Kastriotet: Gjoni, Reposhi e Konstandini u varrosën në kishën katedrale të Hilandarit, “saborska crkva manastira, Hilandara”, Varret e tyre edhe sot ekzistojnë, dhe ruhen në gjndje tëmirë. Ne gjatë qëndrimeve tona për këkrime dhe hulumtime shkencore në Arkivin e Hilandrit kemi arritur të dokumnetojmë në bazë të dokumentve burimologjike mesjtare te njërit prej arkivave më të pasura në botë për Ballkanin, popujt e Ballkanit dhe historinë mesjetare jo vetëm të serbëve por edhe të popujve tjerë të fqinjëve të tyreh shqiptarëve. Me thjerrzen e aparatit fotografik Nikon, dhe dorën e sakt të fotografait Argi Ahmeti për herë të parë para lexueve të Diellit, studiuesve historianëve shqiptarë e të huaj sjellim fotogrfaitë ekskluzive të tre varreve të Kastriotëve dhe skicimet e tyre të bëra nga murgjit e Hilandarit, me lejën dhe miratimin tyre ne sot po i botojmë këtu.
Prof. Dr. Musa Ahmeti.
Center for Albanian Studies
Budapest
1. Struktura dhe kompozicioni i figurave
Ndryshe nga afresku i Konstandinit ku dominohet nga tipi i Virgjëreshës Oranta/Platytera, këtu kemi një kompozicion më të gjerë lutjeje dhe deisis, ku figura qendrore dhe dy figurat anësore ndërthuren në një skenë ndërmjetësimi:
- Figura Qendrore: Paraqet Virgjëreshen Mëri e cila mban në krahë Krishtin Fëmijë, të rrethuar nga nimbusi i artë dhe monogramet përkatëse. Qëndrimi i saj është solemn, duke shërbyer si bosht i kompozicionit.
- Figura në të Majtë: Dallohet qartë një shenjtor ose prelat i lartë kishtar (hierark/peshkop) i veshur me fenionin e stolisur me kryqe (polistavrion), element që tregon statusin e lartë të shenjtorit ose të personalitetit kishtar të paraqitur në lutje.
- Figura në të Djathtë: Paraqitet një figurë asketi ose murgu me mjekër të gjatë të bardhë dhe me duart e ngritura në shenjë lutjeje (orans), duke dëshmuar përulësinë dhe lutjen e përhershme shpirtërore për të ndjerin.
2. Paleta e Ngjyrave dhe Pigmentet
Tonet e tokës dhe okerja e ngrohtë: Përdoren gjerësisht në rrobat e figurave dhe në sfondet e nimbusëve, të cilat ruajnë shkëlqimin e okrës së verdhë dhe të artë.
Pigmentet e errëta dhe të kaltra: Në rrobën e Virgjëreshës dhe mantelin e murgut dominojnë tonet e errëta (kafe e thellë dhe blu e mbyllur), të cilat për shkak të kohës dhe lagështirës kanë pësuar një farë errësimi, por që ende ruajnë kontrastin me dritën e nimbusëve.
3. Dora e Piktorit dhe Stili
Piktura monumentale e shekullit XV: Stili dëshmon për traditën e vonë bizantine ose të shkollës së Moravës/Maqedonisë në Hilandar, e cila karakterizohet nga trajtimi realist i mjekrave të bardha, vizatimi i kujdesshëm i rrudhave të rrobave dhe formave anatomike të duarve.
Gjendja e ruajtjes dhe shtresimet: Suvaja paraqet dëmtime mekanike dhe grimcime në sipërfaqe (siç shihen vrimat e vogla të gozhdëve apo dëmtimet e suvasë në pjesën e poshtme dhe anësore), çka sugjeron se edhe ky ansambl, sikurse ai i Konstandinit, ka kaluar përmes ndërhyrjeve dhe restauirmit si duket nga shek XVII ose XVIII.
Nëse i referoheni shpjegimit të strukturës, ikonografisë dhe elementeve stilistike të afreskut të varrit të Gjon Kastriotit që paraqitëm më lartë, mund të sqarojmë edhe më tej pikat kyçe për të pasur një pasqyrë sa më të qartë shkencore dhe paleografike:
Kompozicioni i Deisisit / Lutjes: Ndryshe nga nisha e Konstandinit ku kemi kryesisht imazhin e Virgjëreshës Oranta/Platytera, këtu kompozicioni zgjerohet në një formë ndërmjetësimi ku Virgjëresha me Krishtin në krahë shoqërohet në anë nga figura e një prelatit kishtar (me veshjen e kryqeve ose polistavrion) dhe një murgu lutës. Kjo pasqyron drejtpërdrejt traditën e përkushtimit të personaliteteve të shquara ndaj manastirit.
Gjendja fizike dhe shtresimet: Ashtu siç diskutuam edhe për varrin e Konstandinit, sipërfaqja e suvasë mban shenja të dëmtimeve kohore, por edhe të ndërhyrjeve restauruese apo rifreskimeve të mëvonshme (të zakonshme gjatë shekujve të mëvonshëm në Hilandar, shek XVII; e XVIII), të cilat ndikojnë në mënyrën se si lexohen sot konturet dhe pigmentet origjinale të shekullit XV.
Në ikonografinë dhe artin e krishterë ortodoks, nocioni i Deisis (greqisht: Δέησις – lutje, përgjërim) përbën një nga skenat më thelbësore dhe më kuptimplota shpirtërisht, veçanërisht kur ajo vendoset në hapësirat e varreve (arcosoliume) në manastire.
Përkufizimi i Deisisit: Tradicionalisht, një kompozicion i plotë Deisis në artin bizantin përfshin Krishtin në qendër si Mbret dhe Gjykatës Suprem, të shoqëruar në krahë nga Virgjëresha Mëri dhe Shën Gjon Pagëzori (si ndërmjetësit kryesorë për njerëzimin).
Përshtatja në hapësirat e varreve (Si në rastin e Gjonit): Kur skena përshtatet në nishat e varreve të personaliteteve apo donatorëve, ajo shpesh merr një trajtë më të gjerë lutjeje ose përkushtimi (deisis i zgjeruar). Këtu kemi Virgjëreshën Mëri me Krishtin në krahë në qendër, e cila shoqërohet nga figurat e shenjtorëve mbrojtës, hierarkëve ose lutësve (prelati me rrobën e kryqëzuar dhe murgu në anë), të cilët paraqiten në gjendje lutjeje të përhershme (orans) për shpirtin e të ndjerit.
Funksioni Shpirtëror dhe Përkushtues: Prania e këtij kompozicioni mbi varr nuk është thjesht dekorative; ajo shërben si një lutje e pandërprerë qiellore. Ndërmjetësimi i Nënës së Perëndisë dhe i shenjtorëve/murgjve pranë saj ka për qëllim të sigurojë mëshirë hyjnore dhe paqe të Përjetshme për shpirtin e Kastriotit që prehet atje.
Dallimet dhe ngjajshmerit me afresken e Konstandinit në Manastirin e Hilandarit, një analizë krahasuese e detajuar midis afreskut të Konstandin Kastriotit dhe atij të Gjon Kastriotit:
1. Ngjashmëritë Themelore
Konteksti dhe Vendosja Arkitekturore: Të dy afresket janë vendosur në hapësira harkore (lueneta) mbi varre (arcosolium), duke ndjekur traditën bizantine të përkushtimit të varreve të personaliteteve të shquara brenda kompleksit manastiror.
Prania e Motivit të Virgjëreshës: Të dyja kompozicionet kanë në boshtin e tyre qendror imazhin e Virgjëreshës Mëri, e cila shërben si ndërmjetësja kryesore shpirtërore për shpirtrat e të ndjerëve.
Gjendja e sotme fizike dhe ruajtja pas restaurimit: Të dyja afresket mbajnë gjurmë të dëmtimeve fizike të suvasë nga koha, si dhe dëshmojnë për shtresime dhe ndërhyrje restauruese/rifreskime të mëvonshme (si gjatë shekujve të vonë osmanë: XVII e XVIII:), të cilat ndikojnë në mënyrën e leximit të kontureve origjinale.
2. Dallimet Kryesore
| Karakteristika | Varri i Konstandin Kastriotit | Varri i Gjon Kastriotit | |
|---|---|---|---|
| Ikonografia Qendrore | Paraqet tipin e Virgjëreshës Oranta (Platytera) me duart e ngritura në lutje dhe me Krishtin Emmanuel në medalion para kraharorit. | Paraqet Virgjëreshën Mëri e cila mban në krahë Krishtin Fëmijë në një trajtë më narrative. | |
| Kompozicioni Anësor | Është i përqendruar kryesisht te figura e vetme e Virgjëreshës me duart e ngritura (orans) dhe simbolet e saj (Μ̄Ρ̄ Θ̄Ῡ). | Është më i gjerë dhe merr formën e një Deisisi të zgjeruar: në të majtë ndodhet një prelat/hierark kishtar me veshjen e kryqeve (polistavrion), kurse në të djathtë një murg lutës. | |
| Përçimi i Mesazhit Përkushtues | Theksi vihet tek ndërmjetësimi i drejtpërdrejtë i Nënës së Perëndisë dhe lutja e heshtur e hapësirës. | Theksi zgjerohet përmes pranisë së hierarkut dhe murgut, duke dëshmuar një lidhje më të afërt me hierarkinë dhe lutjen e përhershme të bashkësisë murgërore për të ndjerin. |
Përmes këtij krahasimi, shihet qartë se ndonëse të dyja varret ndajnë të njëjtin kanon artistik dhe shpirtëror të Hilandarit, afresku i Gjon Kastriotit shfaq një kompozicion më të pasur me figura ndërmjetësuese (hierarku dhe murgu), ndërsa ai i Konstandinit mbetet i fokusuar te forma klasike e Nënës së Perëndisë në lutje (Oranta).
Duke u mbështetur në pamjen vizuale të këtij afresku, në hapësirën e ruajtur të nishës nuk dallohen qartë shkronja apo mbishkrime të lexueshme, përveç vetë elementeve të vizatimit dhe kontureve ikonografike. Megjithatë, për shkak të dëmtimeve, konsumimit të shtresës së suvasë dhe mundësisë së ndërhyrjeve restauruese apo zbehjes përgjatë shekujve, detajet epigrafike mund të jenë dëmtuar ose zhdukur osemund të kërkohdet jnë ekzaminim i afërt me rreze ultraviolet për të verifikuar nëse ka pasur ndonjë fragment mbishkrimi shoqërues.
një analizë e detajuar e elementeve të tjera ikonografike, trajtimit të figurave dhe rolit të tyre kompozicional në skena:
Pozicionimi i nimbusëve (oreolëve) dhe rëndësia e tyre kompozicionale:
Të gjitha figurat qendrore dhe anësore rrethohen nga nimbusë të lyer me ngjyrë të artë ose okër të verdhë, të cilët shërbejnë si element ndarës midis hapësirës tokësore (varrit/sundimit të vdekjes) dhe dritës hyjnore qiellore.
Te varri i Konstandinit, nimbusi i madh i Virgjëreshës zë pjesën më të madhe të hapësirës së harkuar, duke tërhequr shikimin drejtpërdrejt në qendër.
Roli i veshjeve dhe simboleve hierarkike:
Te afresku i Gjonit, prania e prelatit në anën e majtë të veshur me fenionin e stolisur me kryqe (polistavrion) shërben si një shenjë e qartë e autoritetit të lartë kishtar. Ky element kompozicional nuk është thjesht dekorativ, por tregon shkallën e lartë të nderimit dhe ndërmjetësimit që institucioni kishtar i ofronte të ndjerit.
Mjekrat e gjata dhe të bardha të figurave askete ose murgjore në të djathtë të afreskut të Gjonit simbolizojnë urtësinë, pendesën dhe lutjen e pandërprerë asketike.
Gjestet e duarve si bosht kompozicional:
Pozicionet lutëse luajnë një rol kyç në dinamikën e brendshme të afreskeve. Duart e ngritura në lartësi të Virgjëreshës (orans) te varri i Konstandinit dhe duart e hapura të lutësve te varri i Gjonit krijojnë një vijë të padukshme horizontale që lidh skajet e harkut me figurat hyjnore në qendër, duke drejtuar vizualisht lutjen nga toka drejt qiellit.
Duke u mbështetur në analizën stilistike, tipologjinë e afreskeve dhe krahasimin mes dy nishave të varreve në Manastirin e Hilandarit, koha e krijimit dhe afërsia e tyre në pikturim paraqesin disa veçori të rëndësishme:
Koha e përafërt e pikturimit: Të dyja afresket i përkasin traditës së pikturës monumentale të shekullit XV në Hilandar, periudhë e cila përkon me lidhjet e ngushta historike dhe praninë e familjes Kastrioti në Manastir.
Afërsia në dorën e piktorit (zografit): Ndonëse kompozicioni i varrit të Konstandinit është i përqendruar te tipi i Virgjëreshës Oranta ndërsa ai i Gjonit paraqet një skenë më të zgjeruar të tyre me praninë e hierarkut dhe murgut, ngjashmëritë në trajtimin e nimbusëve, të paletës së ngjyrave dhe atmosferës shpirtërore sugjerojnë se ato mund të jenë pikturuar në të njëjtën periudhë kohore ose nga e njëjta rrethanakohore dhe duar të njëjta zografësh që kanë punuar në hapësirat përkushtuese të manastirit.
Shtresimet e mëvonshme: Siç diskutuam edhe më parë, të dyja afresket mbajnë gjurmë të restaurimeve-ndërhyrjeve ose rifreskimeve të mëvonshme përgjatë shekujve ( gjatë periudhave të sundimit osman ose edhe më vonë!), çka tregon se mirëmbajtja e tyre është trajtuar në mënyrë të vazhdueshme nga murgjit e Hilandarit.
Pozicioni i shën Mërisë në të dy afreskat dallimet e pozicionit
Duke u mbështetur në analizën e të të dyja afreskave nishave të varreve në Manastirin e Hilandarit gjatë qëndrimit onë atje, një shqyrtim i detajuar i pozicionit të Shën Mërisë, si në aapketin ikonografik ashtu edhe atë teologjik:
1. Pozicioni i Shën Mërisë në secilin afresk
Te varri i Konstandin Kastriotit: Shën Mëria paraqitet në pozicionin klasik të Orantit (ose tipit Platytera), ku ajo shfaqet ballore, me duart e ngritura lart në gjest lutjeje. Në këtë kompozicion, Krishti Emmanuel është vendosur brenda një medalioni ose para kraharorit të saj, duke simbolizuar mishërimin hyjnor dhe praninë e Krishtit si dritë e pafundme që buron nga Hyjlindësja.
Te varri i Gjon Kastriotit: Shën Mëria paraqitet duke mbajtur në krahë Krishtin Fëmijë në një trajtë më narrative dhe të afërt, e cila integrohet brenda një kompozicioni më të gjerë (deisis i zgjeruar) ku ajo shoqërohet në krahë nga një prelat kishtar me polistavrion dhe një murg lutës.
2. Dallimet ryesore të pozicionit
Lëvizja dhe Gjestikulacioni: Te varri i Konstandinit theksi vihet te duart e ngritura të lutjes universale qiellore (orans), ndërsa te varri i Gjonit pozicioni i saj është i përqendruar te mbajtja dhe prezantimi i Fëmijës Krisht në krahë.
Marrëdhënia me figurat anësore:
Në nishën e Konstandinit, figura e Shën Mërisë zë e vetme hapësirën qendrore të arkadës si bosht i vetëm i ndërmjetësimit.
Në nishën e Gjonit, pozicioni i saj shërben si qendra gravitacionale e një grupi më të gjerë, duke lidhur vizualisht lutjen e prelatit dhe të murgut që ndodhen në anët e saj.
3. Arsyetimi Teologjik dhe Ikonografik
Këto ndryshime në pozicionim nuk janë të rastësishme, por lidhen ngushtë me mesazhin përkushtues dhe funksionin e hapësirës së varrit:
Simbolika e Lutjes së Përjetshme (Orant): Forma e zgjedhur te varri i Konstandinit (Oranta) shpreh thirrjen e drejtpërdrejtë dhe ndërmjetësimin e pastër shpirtëror për shpirtin e të ndjerit drejtpërdrejt te Perëndia.
Simbolika e Përkatësisë dhe Mbrojtjes Institucionale: Forma e zgjedhur te varri i Gjonit, e shoqëruar nga hierarku dhe murgu, pasqyron një lidhje më të ngushtë me bashkësinë monastike dhe hierarkinë e kishës. Prania e prelatit me veshjen e kryqeve tregon se lutja për shpirtin e Gjon Kastriotit gëzon mbështetjen e autoritetit më të lartë kishtar brenda mureve të Hilandarit.
Pzicioni i Krishtit Emanuel në secilën afreskë afërsitë dhe dallimet dhe porosia që trasnmetohet nga ky pozicion
Në bazë të analizimi të afreskave në manstirin e Hilandarit të analizuara të nishave të varreve po japim një shqyrtim krahasues mbi pozicionin e Krishtit Emanuel, afërsitë, dallimet dhe porosinë shpirtërore që përcjell ky imazh në secilin afresk:
1. Pozicioni i Krishtit Emanuel në secilin afresk
Te varri i Konstandin Kastriotit: Krishti Emanuel paraqitet brenda një medalioni rrethor (clipeus) të vendosur drejtpërdrejt para kraharorit të Virgjëreshës (Platytera). Ai shfaqet në moshë fëminore (Emanueli), me nimbusin e kryqëzuar dhe dorën e ngritur në shenjë bekimi.
Te varri i Gjon Kastriotit: Krishti Fëmijë mbahet në krahë nga Virgjëresha Mëri, duke formuar një kompozim më narrativ dhe të integruar brenda skenës më të gjerë të lutjes (deisis i zgjeruar) ku shoqërohet nga hierarku dhe murgu.
2. Afërsitë
Identiteti Hyjnor dhe Përkatësia Kanonike: Në të dyja afresket, prania e Krishtit Fëmijë/Emanuel në qendër të figurës së Nënës së Perëndisë dëshmon besnikërinë ndaj kanoneve të vendosura të ikonografisë bizantine ortodokse, duke shërbyer si burim i dritës dhe shpëtimit.
Simbolika e Shpëtimit të Përjetshëm: Roli i Krishtit në të dyja kompozicionet mbetet thelbësor: ai është Fjala e Mishëruar, gjykatësi dhe shpëtimtari, i cili bekon nga lartësisë së nishës së varrit.
3. Dallimet Kryesore
Trajtimi Kompozicional i Imazhit:
Te varri i Konstandinit, fokusi është te lartësimi qiellor dhe natyra e pakrijuar e Krishtit (në medalionin e kraharorit si Platytera), duke simbolizuar se Hyjlindësja mban në gjirin e saj Atë që është më i gjerë se qiejt.
Te varri i Gjonit, prania e Krishtit Fëmijë është më e ndërthurur fizikisht në krahët e Nënës, duke reflektuar një ngrohtësi më narrative dhe lidhje të drejtpërdrejtë me mjedisin e lutjes së komunitetit monastik (hierarku dhe murgu).
4. Porosia dhe transmetimi nga ky Pozicion
Pozicioni i Krishtit Emanuel në këto hapësira varresh përcjell mesazhe të fuqishme teologjike dhe përkushtuese:
Mishërimi dhe Fitorja mbi Vdekjen: Paraqitja e Krishtit Fëmijë/Emanuel kujton misterin e Mishërimit të Zotit, i cili u bë njeri për të mundur vdekjen. Për shpirtrat e prehur të familjes Kastrioti, ky imazh ishte garancia e ringjalljes dhe e mëshirës hyjnore.
Ndërmjetësimi dhe Paqja e Përjetshme: Përmes bekimit që jep Krishti Emanuel nga qendra e kompozicionit, transmetohet mesazhi i paqes shpirtërore dhe i pranimit të lutjeve që murgjit dhe hierarkët bënin në vazhdimësi brenda mureve të Hilandarit për të ndjerët.
2. Afërsitë
Identiteti Hyjnor dhe Përkatësia Kanonike: Në të dyja afresket, prania e Krishtit Fëmijë/Emanuel në qendër të figurës së Nënës së Perëndisë dëshmon besnikërinë ndaj kanoneve të vendosura të ikonografisë bizantine ortodokse, duke shërbyer si burim i dritës dhe shpëtimit.
4. Porosia dhe Transmetimi nga ky Pozicion
Pozicioni i Krishtit Emanuel në këto hapësira varresh përcjell mesazhe të fuqishme teologjike dhe përkushtuese:
Mishërimi dhe Fitorja mbi Vdekjen: Paraqitja e Krishtit Fëmijë/Emanuel kujton misterin e Mishërimit të Zotit, i cili u bë njeri për të mundur vdekjen. Për shpirtrat e prehur të familjes Kastrioti, ky imazh ishte garancia e ringjalljes dhe e mëshirës hyjnore.
Ndërmjetësimi dhe Paqja e Përjetshme: Përmes bekimit që jep Krishti Emanuel nga qendra e kompozicionit, transmetohet mesazhi i paqes shpirtërore dhe i pranimit të lutjeve që murgjit dhe hierarkët bënin në vazhdimësi brenda mureve të Hilandarit për të ndjerët.
3. Dallimet Kryesore
| Karakteristika | Varri i Konstandin Kastriotit | Varri i Gjon Kastriotit |
|---|---|---|
| Simbolika Institucionale | Shpreh përkushtim më intim dhe të drejtpërdrejtë shpirtëror. | Shpreh mbështetje institucionale, kishtare dhe monastike përmes pranisë së hierarkut dhe murgut. |
analiza ikonografike, paleografike dhe stilistike e afreskut të varrit të Reposh Kastriotit
Në këtë afresk të nishës (arcosoliumit) të Reposh Kastriotit, kompozicioni paraqet veçori jashtëzakonisht të rëndësishme dhe dalluese si në aspektin e ikonografisë ashtu edhe në atë epigrafik e paleografik:
1. Struktura dhe Kompozicioni i Figurave
Figura Qendrore: Në qendër të kompozicionit shfaqet Virgjëresha Mëri e rrethuar nga nimbusi i saj i madh me tone okeri dhe ari, e cila mbështet ose mban Krishtin Fëmijë, duke ruajtur traditën e ndërmjetësimit të amshuar.
Figura në të Djathtë (nga pikëpamja e shikuesit, pranë Krishtit/fëmijës): Dallohet qartë figura e Krishtit Fëmijë/Emanuel brenda nimbuseve të kryqëzuara, e cila shoqërohet në pjesën e poshtme nga blloqe tekstesh dhe mbishkrimesh të ruajtura në gjuhën sllavishte kishtare (shkrim çirilik), element që mungonte qartësisht në afreskun e Gjonit dhe të Kontandinit.
Figura në të Majtë: Paraqitet një figurë e re e cila dallohet nga tiparet e fytyrës dhe veshja, e shoqëruar nga mbishkrime epigrafike në suva (СT… / Sv./Sveti Sava, m.a./), duke dëshmuar për praninë e një shenjtori mbrojtës ose të një figure të ndërlidhur drejtpërdrejt me kujtimin e të ndjerit.
2.Analiza epigrafike e mbishkrimit
Ndryshe nga nisha e Gjon Kastriotit ku hapësira shfaqej kryesisht vizuale pa shkronja(grafema) të lexueshme në sipërfaqe, këtu afresku i Reposhit ofron dëshmi të çmuara epigrafike:
Në pjesën e poshtme djathtas pranë figurës së Fëmijës/Krishtit, duket qartë një pllakë mbishkrimi në gjuhën sllavishte kishtare me shkronja çirilike mesjetare, ku lexohen rreshta të tërë të shkruar me shkronja të ngjeshura (të tipit uncial ose gjysmë-uncial të përdorur në kodikët e shekullit XV).
Këto mbishkrime funksionojnë si lutje përkujtimore (pomenik) ose formula të shpirtit të të ndjerit (počivših), duke lidhur përgjithmonë identitetin e laikut Reposh Kastriot me hapësirën e lutjes së manastirit.
3. Paleta e ngjyrave, dora e zografit dhe gjendja fizike e afreskut
Tonet dhe paleta: Përdoren pigmentet e errëta të tokës, të përziera me oker të kuqërremtë dhe të verdhë për nimbusët. Kontrasti midis hijeve të errëta të rrobave dhe dritës së nimbusit është mjaft i theksuar.
Gjurmët e ndërhyrjeve të restauruesve: Sipërfaqja e suvasë mban shenja të dëmtimeve kohore, konsumimit dhe grimcave të errëta, por prania e qartë e shkronjave çirilike jep mundësinë e një leximi të drejtpërdrejtë paleografik të dorës së zografit të shekullit XV.
Elementet e tjera ikonografike të këtij afresku
Figura në të Majtë (Shenjtori/Mbrojtësi): Përkrah grupit qendror, në anën e majtë të shikuesit, duket qartë një figurë e re e shoqëruar me mbishkrimin e shkurtuar Sveti Sava… ( / Shën Sava), gjë që tregon se ndryshe nga varri i Gjonit apo i Konstandinit, këtu kemi praninë e drejtpërdrejtë të një shenjtori mbrojtës (patron) që shoqëron dhe mbron shpirtin e Reposhit.
Qendra (Virgjëresha me Krishtin): Ashtu si te varri i Gjonit, Virgjëresha Mëri mban Krishtin Fëmijë, por e gjithë skena është e zhytur në një atmosferë më intime dhe të ngarkuar me dëshmi epigrafike në sfond.
Analiza paleografike dhetTransliterimi shkronjë për shkronjë
- Struktura e rreshtave të arë (formula e përkujtimit):
Pjesa e dukshme hapet me formulat tradicionale kishtare-sllave përkujtimore (pomenik), ku përmendet fjetja ose kujtimi i shpirtit të të ndjerit (počivših).
Shkronjat cirilike si П, Р, Б, В, Н, Ж ruajnë tiparet e drejta, vertikale dhe të ngjeshura të periudhës mesjetare paleografike të shkimit çirilik serb ballkanik të shekullit XV.
- Analiza e detajuar e fjalëve kyçe në epitaf:
Rreshtat e sipërm të fragmentit: Vërehen shkronjat e lidhura të emrit të Zotit ose formulave të lutjes, ku shkronja Г (G) dhe С (S) shoqërohen me shenjat e shkurtimit sipër tyre.
Rreshtat e poshtëm: Dallohen qartë mbaresat gramatikore të kohës sllavishte kishtare që i referohen përkujtimit të shpirtit të shërbëtorit të Zotit (Reposhit), ku fle në paqe (počivših). Forma e shkronjës Ш (Sh) dhe Ц (C) është tipike për traditën e shkribëve të manastirit.
Vlera e këtij Mbishkrimi
Ndryshe nga afresku i Gjon Kastriotit ku mungojnë mbishkrimet e lexueshme në sipërfaqe, ky fragment epigrafik pranë figurës së Fëmijës/Krishtit te varri i Reposh Kastriotit shërben si dëshmi e drejtpërdrejtë dokumentare. Ai lidh identitetin e laikut të shquar të familjes Kastrioti me regjistrat liturgjikë dhe përkujtimorë të vetë Hilandarit.
Nëse e shikojmë me vëmendje pllakën e mbishkrimit në këtë afresk, shkronja П (P) e cila u përmend në përgjithësimin e mëparshëm nuk shfaqet në atë trajtë të izoluar apo nuk lexohet drejtpërdrejt ashtu në fragmentin e ruajtur. Pjesa më e madhe e tekstit të dëmtuar përmban linja dhe shkronja të tjera të shkrimit çirilik mesjetar (ustav), ku dominojnë lidhjet (ligaturat) dhe shkurtesat e fjalëve fetare.
Pozicioni i Sshënn mërisë dallimet dhe afrimt me dy afresakt tjera
Duke u mbështetur në analizën e afreskeve të ruajtura në nishat e varreve të familjes Kastrioti në Manastirin e Hilandarit, një krahasim i detajuar i pozicionit të Shën Mërisë te varri i Reposh Kastriotit në raport me dy afresket e mëparshme (të Konstandinit dhe Gjonit):
1. Pozicioni i Shën Mërisë te Varri i Reposh Kastriotit
Trajta ikonografike: Në këtë afresk, Shën Mëria zë sërish hapësirën qendrore të kompozicionit, duke mbajtur në krahë ose pranë vetes Krishtin Fëmijë/Emanuel, ngjashëm me traditën narrative dhe përkushtuese që pamë te varri i Gjon Kastriotit.
Integrimi me epigrafinë: Pozicioni i saj qendror shërben si bosht mbështetës mbi pllakën e mbishkrimit në gjuhën sllavishte kishtare, e cila shtrihet në pjesën e djathtë të nishës.
2. Ngjashmëritë me Afresket e Konstandinit dhe Gjonit
Boshti qendror i ndërmjetësimit: Në të tria afresket, Shën Mëria mbetet figura qendrore dhe urëkalimi i vetëm shpirtëror ndërmjet botës tokësore (varrit) dhe asaj hyjnore, duke ruajtur kanonin e pandryshueshëm të ikonografisë ortodokse bizantine.
Përdorimi i Nimbusit madhështor: Prania e nimbusit të madh me ngjyrë oker-ari rreth kokës së Shën Mërisë është një element i përbashkët stilistik që lidh vizualisht të tria nishat e varreve.
Duke u mbështetur në pamjen vizuale të afreskut të varrit të Reposh Kastriotit, pranë figurës anësore në të majtë duket qartë një fragment mbishkrimi epigrafik që shoqëron shenjtorin mbrojtës, ku shfaqet shkurtesa tradicionale e shenjtorëve СT…Sveti (që në sllavishten kishtare dhe ikonografinë bizantine tregon fjalën “Shenjtor” / Sveti).
Përveç këtij treguesi për figurën e shenjtorit në anën e majtë dhe pllakës së mbishkrimit përkujtimor në anën e djathtë, elementet e tjera të emrave të shenjtorëve në këtë afresk janë të dëmtuara rëndë nga koha ose kërkojnë ekzaminim të afërt specifik për t’u lexuar plotësisht.
Bëhet fjalë për Sveti Simeonin/Shën Simeonin/. (Stefan Nemanja) ose traditën e shenjtorëve themelues të manastirit (së bashku me Sveti/Shën Savën) që lidhen me lutjet përkujtimore në këtë mjedis monastik të Hilandarit. Në ikonografinë e këtij varri, figurat mbrojtëse që shoqërojnë ose ndërmjetësojnë pranë Virgjëreshës për shpirtin e të ndjerit (Reposh Kastriotit) përfshijnë shenjtorët e familjes/manastirit, ku shpesh identifikohet figura e SHën Simeonit dhe shën Savës në funksionin e patronëve të vendit.
1. Pozicioni i Krishtit Emanuel te Varri i Reposh Kastriotit
Te varri i Reposh Kastriotit, Krishti Emanuel paraqitet brenda një nimbusi të kryqëzuar (në formë fëminore/djaloshare), i cili shoqëron figurën e Shën Mërisë.
Ai është i pozicionuar në anën e djathtë të kompozicionit qendror (nga pikëpamja e shikuesit), duke u integruar drejtpërdrejt mbi hapësirën ku ndodhet blloku i mbishkrimit epigrafik në shkrimin çirilik.
Trajtimi i Nimbusit: Përdorimi i nimbusit të shenjtë me kryq dhe tone të arta/oker rreth kokës së Krishtit Emanuel është një element stilistik i unifikuar në të tria nishat e varreve të familjes.
Trajtimi i Detajeve Epigrafike dhe Tekstuale:
Te varri i Konstandinit dhe i Gjonit, dora e zografit fokusohet kryesisht te dimensionizimi i pastër vizual dhe kompozicional, ku mbishkrimet në sipërfaqe ose mungojnë, ose janë minimale.
Te afresku i Reposh Kastriotit, dora e piktorit / skribit shfaq një kujdes të veçantë në hapësirën e djathtë për të integruar pllakën epigrafike me shkronja cirilike (ustav), duke kombinuar artin e afreskut me grafikën tekstuale të dorëshkrimeve të shekullit XV.
***********
Gjon Kastrioti së bashku me tre djemt e tij: Reposhin, Konstantinn e Gjergjin, ka blerë në Hilandar, për vete dhe tre djemt e tij, katër adelfate. Marrëveshja për këtë blerje është bërë në Hilandar në vitin 1426. Pas vdekjes së tyre, të tre Kastriotet: Gjoni, Reposhi e Konstandini u varrosën në kishën katedrale të Hilandarit, “saborska crkva manastira, Hilandara”, Varret e tyre edhe sot ekzistojnë, dhe ruhen në gjndje tëmirë. Ne gjatë qëndrimeve tona për këkrime dhe hulumtime shkencore në Arkivin e Hilandrit kemi arritur të dokumnetojmë në bazë të dokumentve burimologjike mesjtare te njërit prej arkivave më të pasura në botë për Ballkanin, popujt e Ballkanit dhe historinë mesjetare jo vetëm të serbëve por edhe të popujve tjerë të fqinjëve të tyreh shqiptarëve. Me thjerrzen e aparatit fotografik Nikon, dhe dorën e sakt të fotografait Argi Ahmeti për herë të parë para lexueve të Diellit, studiuesve historianëve shqiptarë e të huaj sjellim fotogrfaitë ekskluzive të tre varreve të Kastriotëve dhe skicimet e tyre të bëra nga murgjit e Hilandarit, me lejën dhe miratimin tyre ne sot po i botojmë këtu.
Gjon Kastroti me këtë rast ka lidhur kontratë me igumanin e Hilandarit, Athanasin. Sipas kësaj kontrate, administratorët e Hilandarit i kanë vënë nga Hilndari, në dispozicon për banim, Gjon Kastriotit dhe djemëve të tij, kullën e shën Gjergjit, Sot Pirgu Shqiptar, “Arbanaški Pirg” së bshku me Kishën Gjergjit me të gjitha pronat që i kanë takuar atij: katër adelfate, ulinjët, vreshtat, etj., për shumën e 60 fiorintave (florinave). Sipas kontratës, janë përcaktuar me saktësi kushtet e njëra ndër to është se me rastin e vdekjes së ndonjërit nga perosnalitetet, anëtarët e familjes së Kastriotëve, me këtë rast shuhet e drejta e pronësisë dhe trashëgimisë he i kalon prap manastirit të Hilandarit. Kur të vdesin të katër anëtarët e familjes së Kastriotëve, Kisha e Shën Gergjit së bashku meKullën e Shën Gjergjit pirgun Shqiptar së bashku me të gjitha pronat e tij, i kthehet prap manastirit të Hilandarit në pronësi. Por, emrat e të katër anëntarëve të familjes Kastrioti do të mbeten të shënuar në librin (regjistrin, ma.) përkujtimor të këtij manastiri derisa të ekzistoj Manastiri i Hilandarit.
ÇFARË ËSHTË: MALI I SHENJTË ATHOS
është një nga tre krahët e gadishullit Halkidiki, i cili është i gjatë rreth 40 kilometra, ndërsa gjërsia e gadishullit varion nga 5 në 9 kilometra. Maja më e lartë është 2033 metra. Sipas mitologjisë greke, në një luftë mes Zotave të Olimpit dhe Gjigandëve, gjigandi i quajtur Athos, hodhi malin në gadishullin Halkidiki kundër zotit të detit, Neptunit. Neptuni e mundi gjigandin guximtar dhe e varrosi në gadishull dhe që atëherë gadishulli mban emrin e tij: Athos. Maja e Malit Athos, në kohët parakristiane, ishte zbukuruar me një tempull kushtuar perëndisë greke Zeus. Gadishulli i Athosit ka një sipërfaqe prej 335.63 km dhe shtrihet në juglindje të detit Egje.
Sipas një tradite të lashtë, Virgjëresha Mari-Hyjëlindësja lundroi në shoqërinë e Shën Gjonit në rrugën detare nga Jopa për në Qipro për për të vizituar Lazarin e ringjallur, i cili në atëher ishte peshkop në Qipro. Për shak të kohës së keqe dhe të një stuhie mrekullibërëse që i zuri në det ata u deytruan të ndërrojnë drejtimin anijes së tyre drejt Athosit, që në atë kohë ishte vendi i një tempulli pagan kushtuar Apollonit. Ata u ankoruan në portin e Klementit, aty ku më vonë u ndërtua manastiri i sotëm i Ivironit. Virgjëresha Marin, kur doli në breg, u mahnit nga bukurit natyrore që ishin të rralla dhe e mrekulluar, i bekoi ato pasi mori udhëzime hyjnore për të predikuar Ungjillin, në Athos, i kërkoi të Birit ta kthente atë vend në kopshtin e saj. U dëgjua një zë i cili porosiste: “Le të jetë ky vend trashëgimia juaj dhe kopshti juaj, një parajsë dhe parajsë shpëtimi për ata që kërkojnë shpëtim“. Që nga ai moment mali u shenjtërua si kopshti i Nënës së Zotit, në të cilin nuk lejohej të hynte asnjë grua tjetër.
Nuk dihet me saktësi se kur saktësisht aty filloi jeta monastike, por ka më shumë se njëmijë vjet që në Athos nuk ka pasur vendbanime “civile” dhe femrave ju është e ndaluar të shkojnë në Malin e Shenjtë sipas ligjit “Avato” që nga viti largët 442, ndërsa nga shekulli X, me një statut ndalohet edhe sjellja e kafshëve femra në Malin Athos.
Më vonë aty u organizua jeta monastike, duke u themeluar bashkësi të vogla murgjish – lavra – nga Athanas Atoniti, mik dhe këshilltar i perandorit Niqefor II Fokas (963‑969), i cili ndërtoi manastirin e parë në vitin 963, atë të Lavrës, në pjesën lindore të Gadishullit Halkidik. Murgjit e quajtën Malin e Athosit: “kopshti i Virgjëreshës Mari – Hyjlindëse”.
HILANDARI HISTORIKU I MANASTIRIT
Për herë të parë Hilandari përmendet në një dorëshkrim bizantin të vitit 1015. Emri i tij thuhet të vijë nga “njëmijë burra” (chilioi andres): njëmijë, madje njëmijë e tre, qenë saraqenët që një ditë sulmuan manastirin, por për një mrekulli të Mëmës Hyjlindëse u gjendën papritmas në t’errët dhe u vranë shoku me shokun; tre të shpëtuarit përqafuan besimin e krishterë, u pagëzuan më Krishtin dhe u bënë murgj të shenjtë. Por ka gjasë që edhe emri të vijë nga një detar i quajtur Qelandarios, i cili më 980 filloi të ngrinte aty një ndërtesë të parë monastike.
Prejardhja e manastirit të Hilandarit lidhet me ikjen nga shtëpia e t’et e Rastkos (ose Rastmirit), biri më i vogël i zhupanit të madh serb Stefan Nemanja (1151‑1196); djaloshi u bë murg me emrin Sava (1175‑1235) në manastirin e Vatopedit në Athos. Si pati bashkuar trojet e Rashës, të Zentës dhe të një pjese të Shqipërisë me një zotërim të madh, më 1196 Stefan Nemanja hoqi dorë nga froni, të cilin ia la birit të dytë Stefan (rreth 1196‑1228), si dhe nga jeta shekullare, duke u murgëzuar me emrin Simeon dhe duke u tërhequr në manastirin e ngritur prej tij në Studenicë. Ishte kjo një praktikë e njohur në traditën ortodokse bizantine e mbretërve ose princërve, përgjithësisht e feudalëve luftëtarë: të tërhiqeshin në pleqëri nëpër manastire për t’i mbaruar ditët e tyre duke iu lutur Zotit që t’ua ndiente mëkatet dhe duke u përgatitur për jetën e paqtë qiellore, mundësisht duke u bërë “shenjtorë” mbas një jete tokësore gjithë luftëra. Por ishte, në të vërtetë, edhe një mënyrë për ta përfunduar pleqërinë në njëfarë sigurie: larg rreziqeve që vinin prej armiqësive, hakmarrjeve, rivaliteteve.
Më 1197 Stefan Nemanja i adbdikuar vajti pranë të birit, në Athos, me emrin murgor “Simeon”. Tradita thotë se Sava dhe i ati Simeon iu drejtuan atëherë perandorit të Bizantit Aleks III Engjëlli (1195‑1203), i cili ishte krushk i Stefan Nemanjës, që t’u lejonte ngritjen në Malin e Shenjtë të një manastitiri “për serbët” dhe Perandori ua lejoi këtë më 1198 nëpërmjet një bulle të artë. Simeoni me Savën, si dhe me ndihmën e birit të tjetër Stefan, që e kishte lënë në fron dhe që do të bëhej gjithashtu zhupan i madh, ndërtuan mbi ngrehinën e vjetër manastirin e ri të Hilandarit, sikurse lexohet edhe në aktin përkatës lëshuar prej Nemanjës plak. Në po atë akt ai rendit edhe dhurimet në prona që i bën manastirit. Simeoni vdiq më 1199 në Hilandar, në narteksin e kishës së Hilandarit para ikonës së Shën Marisë Hodegetria (Udhërrëfyese), dhe u varros aty nën emrin e Shën Simeonit. Ai e kishte lënë manastirin si themelatë trashëgimore të familjes së Nemanjave, duke i bërë dhurim atij edhe pjesë të rëndësishme nga pronat e veta me qëllim që të funksiononte më mënyrë vetëqeverisëse dhe shkëputmas autoriteteve perandorake dhe atyre kishëtare (Protaton) të Kostandinopojës. Biri tij zhupani i madh Stefan, që do të njihej edhe si “i Parëkurorëzuari” (Prvovencani), së toku me të vjehrrin perandor Aleks III e pasuruan edhe më Hilandarin me dhurime, sidomos duke ia konsoliduar atij statusin si “domen serb”.
Me Savën, nga ana tjetër, niste në shek. XII historia e “Kishës serbe”. Sava kaloi njëmbëdhjetë vjet si kryemandrit i manastirit të Studenicës (1206‑1217), mandej ktheu në Malin e Shenjtë për të siguruar një kryepeshkopatë të pavarur për serbët, punë së cilës ia doli më 1219 duke u bërë i pari që merrte shugurimin si “Kryepeshkop i Serbisë” nga Patriarku i Kishës Lindore. Me këtë veprimtari të Savës zinte fillin një strukturë kishtare ortodokse sllave dhe, përkatësisht, një hierarki e saj. Duke u kthyer nga Nikeja në atdhe, Sava merrte nga Hilandari kodikun Krmchija, si dhe libra të tjerë që i duheshin për të ndërtuar “kishën e re” dhe për të ngritur strukturat e nevojshme. Ai merrte nga Hilandari edhe një numër murgjish, të cilët do të bëheshin peshkopët e parë për eparkitë që do të formonte në atdhe: kështu e niste jetën e mëvetshme kjo Kishë.
Me pavarësimin e Kishës serbe, edhe shqiptarët ortodoksë që në Mesjetën e vonët patën jetuar për ndërkohë të gjata në formacione politike të përbashkëta me serbët, dhe që nuk e kishin një kishë të tyren, filluan ta ndienin veten të përfshirë në këtë Kishë. Kryedioqeza e Savës, për shembull, ndahej në dhjetë eparkí (dioqeza): ndër to edhe ato në Kotor (kisha e Shën Mikailit), në Vasojevicin e poshtëm (manastiri i Shën Gjergjit), në Prizren (manastiri i Hyjlindëses) etj. Në vartësi të manastirit të kryeengjëjve Mikail dhe Gavriil pranë Prizrenit, për shembull, dalin në atë kohë edhe manastiri i Shën Kollit në ishullin e Vraninës, kisha njëherë katolike e Danjës etj. Deri në fillim të shek. XV (1404) një dokument venedikas përmend për emër metropolitin “grek” të emëruar nga patriarku i “Sklavonisë” dhe që kishte juridiksionin e vet mbi “të gjitha kishat dhe manastiret ortodokse në Shkodër”. Klerikë ortodoksë do të shfaqen deri në shek. XV edhe në kishën e Shën Marisë në Vaun e Rencit (1444), në vetë abacinë e Shën Kollit në grykën e Bunës (1445‑1450); kështu del edhe në Ulqin, nën kështjellë, manastiri serb i Shën Mikailit, në Shkodër manastiri i Shën Pjetrit themeluar prej Gjergj Balshës II (1403) dhe vënë nën Patriarkun sllav nëpërmjet peshkopit të Zentës etj. Por, edhe përtej bashkëfunksionimit në formacione të tilla, posaçërisht për ato popullsi shqiptare ortodokse që fqinjëronin me popullsi serbe do të ishte më pranë Kisha serbe se, të themi, ajo greke. Në orientimin e përbashkët kishtar këto popullsi shqiptare bashkoheshin me serbët edhe kur këta i ktheheshin Kishës së Romës. [kjo pjesë e këtij shkrimi u mbështet në studimet prof. Aurel Plasarit, njërit nga njohësit më të mirë të kësaj problematike shkencore. (m.a). Për përkatësinë kishtare të Krujës në kohën e Kastriotëve, për shembull, njohësi autoritar i Mesjetës ballkanike Jirecek pohon se “vendi varej pjesërisht nga peshkopi përkatës katolik i Arbanit, pjesërisht nga Kisha sllave”. [fragment nga nj; studim m; i gjatë, /m.a./]