• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

ANALIZË E PËRGJITHSHME DHE E STRUKTURUAR  AFRESKAVE NË VARRET KASTRIOTËVE NË MANASTIRIN E HILANDARIT

November 21, 2026 by s p

Afresku i varrit të Reposh Kastriotit

Afresku i varrit të Konstandin Kastriotit ne Hilandar

Autori pof. dr. Musa Ahmeti te varri Konstandin Kastriotit në Hilandar.

Epitafi me grafema çirilike në Afreskun e Reposh Kastriotit.

Mbishkrimi te varri i Reposhit = cirilica (1)

Skica e varrit të Gjon Kastriotit.

Skica e varrit te Reposh Kastriotit, në Hilandar.

Gjon Kastrioti së bashku me tre djemt e tij: Reposhin, Konstantinin e Gjergjin, ka blerë në Hilandar, për vete dhe tre djemt e tij, katër adelfate. Marrëveshja për këtë blerje është bërë në Hilandar në vitin 1426. Pas vdekjes së tyre, të tre Kastriotet: Gjoni, Reposhi e Konstandini u varrosën në kishën katedrale të Hilandarit, “saborska crkva manastira, Hilandara”, Varret e tyre edhe sot ekzistojnë, dhe ruhen në  gjndje  tëmirë. Ne gjatë qëndrimeve tona për këkrime dhe hulumtime shkencore në Arkivin e Hilandrit kemi arritur të dokumnetojmë në bazë të dokumentve burimologjike mesjtare te njërit prej arkivave më të pasura në botë për Ballkanin, popujt e Ballkanit dhe historinë mesjetare jo vetëm të serbëve por edhe të popujve tjerë të fqinjëve të tyreh shqiptarëve. Me thjerrzen e  aparatit fotografik Nikon, dhe dorën e sakt të fotografait Argi Ahmeti për herë të parë para lexueve të Diellit, studiuesve historianëve shqiptarë e të huaj sjellim fotogrfaitë ekskluzive të tre varreve të Kastriotëve dhe skicimet e tyre të bëra nga murgjit e Hilandarit, me lejën  dhe miratimin  tyre ne sot po i botojmë këtu.

Prof. Dr. Musa Ahmeti.

Center for Albanian Studies

Budapest

1. Struktura dhe kompozicioni i figurave

Ndryshe nga afresku i Konstandinit ku dominohet nga tipi i Virgjëreshës Oranta/Platytera, këtu kemi një kompozicion më të gjerë lutjeje dhe deisis, ku figura qendrore dhe dy figurat anësore ndërthuren në një skenë ndërmjetësimi:

  1. Figura Qendrore: Paraqet Virgjëreshen Mëri e cila mban në krahë Krishtin Fëmijë, të rrethuar nga nimbusi i artë dhe monogramet përkatëse. Qëndrimi i saj është solemn, duke shërbyer si bosht i kompozicionit. 
  2. Figura në të Majtë: Dallohet qartë një shenjtor ose prelat i lartë kishtar (hierark/peshkop) i veshur me fenionin e stolisur me kryqe (polistavrion), element që tregon statusin e lartë të shenjtorit ose të personalitetit kishtar të paraqitur në lutje. 
  3. Figura në të Djathtë: Paraqitet një figurë asketi ose murgu me mjekër të gjatë të bardhë dhe me duart e ngritura në shenjë lutjeje (orans), duke dëshmuar përulësinë dhe lutjen e përhershme shpirtërore për të ndjerin. 

2. Paleta e Ngjyrave dhe Pigmentet

Tonet e tokës dhe okerja e ngrohtë: Përdoren gjerësisht në rrobat e figurave dhe në sfondet e nimbusëve, të cilat ruajnë shkëlqimin e okrës së verdhë dhe të artë. 

Pigmentet e errëta dhe të kaltra: Në rrobën e Virgjëreshës dhe mantelin e murgut dominojnë tonet e errëta (kafe e thellë dhe blu e mbyllur), të cilat për shkak të kohës dhe lagështirës kanë pësuar një farë errësimi, por që ende ruajnë kontrastin me dritën e nimbusëve. 

3. Dora e Piktorit dhe Stili

Piktura monumentale e shekullit XV: Stili dëshmon për traditën e vonë bizantine ose të shkollës së Moravës/Maqedonisë në Hilandar, e cila karakterizohet nga trajtimi realist i mjekrave të bardha, vizatimi i kujdesshëm i rrudhave të rrobave dhe formave anatomike të duarve.

Gjendja e ruajtjes dhe shtresimet: Suvaja paraqet dëmtime mekanike dhe grimcime në sipërfaqe (siç shihen vrimat e vogla të gozhdëve apo dëmtimet e suvasë në pjesën e poshtme dhe anësore), çka sugjeron se edhe ky ansambl, sikurse ai i Konstandinit, ka kaluar përmes ndërhyrjeve dhe restauirmit si duket nga shek XVII ose XVIII.

Nëse i referoheni shpjegimit të strukturës, ikonografisë dhe elementeve stilistike të afreskut të varrit të Gjon Kastriotit që paraqitëm më lartë, mund të sqarojmë edhe më tej pikat kyçe për të pasur një pasqyrë sa më të qartë shkencore dhe paleografike: 

Kompozicioni i Deisisit / Lutjes: Ndryshe nga nisha e Konstandinit ku kemi kryesisht imazhin e Virgjëreshës Oranta/Platytera, këtu kompozicioni zgjerohet në një formë ndërmjetësimi ku Virgjëresha me Krishtin në krahë shoqërohet në anë nga figura e një prelatit kishtar (me veshjen e kryqeve ose polistavrion) dhe një murgu lutës. Kjo pasqyron drejtpërdrejt traditën e përkushtimit të personaliteteve të shquara ndaj manastirit. 

Gjendja fizike dhe shtresimet: Ashtu siç diskutuam edhe për varrin e Konstandinit, sipërfaqja e suvasë mban shenja të dëmtimeve kohore, por edhe të ndërhyrjeve restauruese apo rifreskimeve të mëvonshme (të zakonshme gjatë shekujve të mëvonshëm në Hilandar, shek XVII; e XVIII), të cilat ndikojnë në mënyrën se si lexohen sot konturet dhe pigmentet origjinale të shekullit XV. 

 Në ikonografinë dhe artin e krishterë ortodoks, nocioni i Deisis (greqisht: Δέησις – lutje, përgjërim) përbën një nga skenat më thelbësore dhe më kuptimplota shpirtërisht, veçanërisht kur ajo vendoset në hapësirat e varreve (arcosoliume) në manastire.

Përkufizimi i Deisisit: Tradicionalisht, një kompozicion i plotë Deisis në artin bizantin përfshin Krishtin në qendër si Mbret dhe Gjykatës Suprem, të shoqëruar në krahë nga Virgjëresha Mëri dhe Shën Gjon Pagëzori (si ndërmjetësit kryesorë për njerëzimin).

Përshtatja në hapësirat e varreve (Si në rastin e Gjonit): Kur skena përshtatet në nishat e varreve të personaliteteve apo donatorëve, ajo shpesh merr një trajtë më të gjerë lutjeje ose përkushtimi (deisis i zgjeruar). Këtu kemi Virgjëreshën Mëri me Krishtin në krahë në qendër, e cila shoqërohet nga figurat e shenjtorëve mbrojtës, hierarkëve ose lutësve (prelati me rrobën e kryqëzuar dhe murgu në anë), të cilët paraqiten në gjendje lutjeje të përhershme (orans) për shpirtin e të ndjerit. 

Funksioni Shpirtëror dhe Përkushtues: Prania e këtij kompozicioni mbi varr nuk është thjesht dekorative; ajo shërben si një lutje e pandërprerë qiellore. Ndërmjetësimi i Nënës së Perëndisë dhe i shenjtorëve/murgjve pranë saj ka për qëllim të sigurojë mëshirë hyjnore dhe paqe të Përjetshme për shpirtin e  Kastriotit që prehet atje.

Dallimet dhe ngjajshmerit me afresken e Konstandinit në Manastirin e Hilandarit,  një analizë krahasuese e detajuar midis afreskut të Konstandin Kastriotit dhe atij të Gjon Kastriotit: 

1. Ngjashmëritë Themelore

Konteksti dhe Vendosja Arkitekturore: Të dy afresket janë vendosur në hapësira harkore (lueneta) mbi varre (arcosolium), duke ndjekur traditën bizantine të përkushtimit të varreve të personaliteteve të shquara brenda kompleksit manastiror. 

Prania e Motivit të Virgjëreshës: Të dyja kompozicionet kanë në boshtin e tyre qendror imazhin e Virgjëreshës Mëri, e cila shërben si ndërmjetësja kryesore shpirtërore për shpirtrat e të ndjerëve. 

Gjendja e sotme fizike dhe ruajtja pas restaurimit: Të dyja afresket mbajnë gjurmë të dëmtimeve fizike të suvasë nga koha, si dhe dëshmojnë për shtresime dhe ndërhyrje restauruese/rifreskime të mëvonshme (si gjatë shekujve të vonë osmanë: XVII e XVIII:), të cilat ndikojnë në mënyrën e leximit të kontureve origjinale. 

2. Dallimet Kryesore

KarakteristikaVarri i Konstandin KastriotitVarri i Gjon Kastriotit
Ikonografia QendroreParaqet tipin e Virgjëreshës Oranta (Platytera) me duart e ngritura në lutje dhe me Krishtin Emmanuel në medalion para kraharorit. Paraqet Virgjëreshën Mëri e cila mban në krahë Krishtin Fëmijë në një trajtë më narrative. 
Kompozicioni AnësorËshtë i përqendruar kryesisht te figura e vetme e Virgjëreshës me duart e ngritura (orans) dhe simbolet e saj (Μ̄Ρ̄ Θ̄Ῡ). Është më i gjerë dhe merr formën e një Deisisi të zgjeruar: në të majtë ndodhet një prelat/hierark kishtar me veshjen e kryqeve (polistavrion), kurse në të djathtë një murg lutës. 
Përçimi i Mesazhit PërkushtuesTheksi vihet tek ndërmjetësimi i drejtpërdrejtë i Nënës së Perëndisë dhe lutja e heshtur e hapësirës. Theksi zgjerohet përmes pranisë së hierarkut dhe murgut, duke dëshmuar një lidhje më të afërt me hierarkinë dhe lutjen e përhershme të bashkësisë murgërore për të ndjerin. 

Përmes këtij krahasimi, shihet qartë se ndonëse të dyja varret ndajnë të njëjtin kanon artistik dhe shpirtëror të Hilandarit, afresku i Gjon Kastriotit shfaq një kompozicion më të pasur me figura ndërmjetësuese (hierarku dhe murgu), ndërsa ai i Konstandinit mbetet i fokusuar te forma klasike e Nënës së Perëndisë në lutje (Oranta). 

Duke u mbështetur në pamjen vizuale të këtij afresku, në hapësirën e ruajtur të nishës nuk dallohen qartë shkronja apo mbishkrime të lexueshme, përveç vetë elementeve të vizatimit dhe kontureve ikonografike. Megjithatë, për shkak të dëmtimeve, konsumimit të shtresës së suvasë dhe mundësisë së ndërhyrjeve restauruese apo zbehjes përgjatë shekujve, detajet epigrafike mund të jenë dëmtuar ose zhdukur osemund të  kërkohdet jnë ekzaminim i afërt me rreze ultraviolet për të verifikuar nëse ka pasur ndonjë fragment mbishkrimi shoqërues. 

 një analizë e detajuar e elementeve të tjera ikonografike, trajtimit të figurave dhe rolit të tyre kompozicional në skena: 

Pozicionimi i nimbusëve (oreolëve) dhe rëndësia e tyre kompozicionale:

Të gjitha figurat qendrore dhe anësore rrethohen nga nimbusë të lyer me ngjyrë të artë ose okër të verdhë, të cilët shërbejnë si element ndarës midis hapësirës tokësore (varrit/sundimit të vdekjes) dhe dritës hyjnore qiellore. 

Te varri i Konstandinit, nimbusi i madh i Virgjëreshës zë pjesën më të madhe të hapësirës së harkuar, duke tërhequr shikimin drejtpërdrejt në qendër. 

Roli i veshjeve dhe simboleve hierarkike:

Te afresku i Gjonit, prania e prelatit në anën e majtë të veshur me fenionin e stolisur me kryqe (polistavrion) shërben si një shenjë e qartë e autoritetit të lartë kishtar. Ky element kompozicional nuk është thjesht dekorativ, por tregon shkallën e lartë të nderimit dhe ndërmjetësimit që institucioni kishtar i ofronte të ndjerit. 

Mjekrat e gjata dhe të bardha të figurave askete ose murgjore në të djathtë të afreskut të Gjonit simbolizojnë urtësinë, pendesën dhe lutjen e pandërprerë asketike. 

Gjestet e duarve si bosht kompozicional:

Pozicionet lutëse luajnë një rol kyç në dinamikën e brendshme të afreskeve. Duart e ngritura në lartësi të Virgjëreshës (orans) te varri i Konstandinit dhe duart e hapura të lutësve te varri i Gjonit krijojnë një vijë të padukshme horizontale që lidh skajet e harkut me figurat hyjnore në qendër, duke drejtuar vizualisht lutjen nga toka drejt qiellit. 

Duke u mbështetur në analizën stilistike, tipologjinë e afreskeve dhe krahasimin mes dy nishave të varreve në Manastirin e Hilandarit, koha e krijimit dhe afërsia e tyre në pikturim paraqesin disa veçori të rëndësishme: 

Koha e përafërt e pikturimit: Të dyja afresket i përkasin traditës së pikturës monumentale të shekullit XV në Hilandar, periudhë e cila përkon me lidhjet e ngushta historike dhe praninë e familjes Kastrioti në Manastir. 

Afërsia në dorën e piktorit (zografit): Ndonëse kompozicioni i varrit të Konstandinit është i përqendruar te tipi i Virgjëreshës Oranta ndërsa ai i Gjonit paraqet një skenë më të zgjeruar të tyre me praninë e hierarkut dhe murgut, ngjashmëritë në trajtimin e nimbusëve, të paletës së ngjyrave dhe atmosferës shpirtërore sugjerojnë se ato mund të jenë pikturuar në të njëjtën periudhë kohore ose nga e njëjta rrethanakohore dhe duar të njëjta zografësh që kanë punuar në hapësirat përkushtuese të manastirit. 

Shtresimet e mëvonshme: Siç diskutuam edhe më parë, të dyja afresket mbajnë gjurmë të restaurimeve-ndërhyrjeve ose rifreskimeve të mëvonshme përgjatë shekujve ( gjatë periudhave të sundimit osman ose edhe më vonë!), çka tregon se mirëmbajtja e tyre është trajtuar në mënyrë të vazhdueshme nga murgjit e Hilandarit. 

Pozicioni i shën Mërisë në të dy afreskat dallimet e pozicionit

Duke u mbështetur në analizën e të të dyja afreskave nishave të varreve në Manastirin e Hilandarit gjatë qëndrimit onë atje,  një shqyrtim i detajuar i pozicionit të Shën Mërisë, si në aapketin ikonografik  ashtu edhe  atë teologjik: 

1. Pozicioni i Shën Mërisë në secilin afresk

Te varri i Konstandin Kastriotit: Shën Mëria paraqitet në pozicionin klasik të Orantit (ose tipit Platytera), ku ajo shfaqet ballore, me duart e ngritura lart në gjest lutjeje. Në këtë kompozicion, Krishti Emmanuel është vendosur brenda një medalioni ose para kraharorit të saj, duke simbolizuar mishërimin hyjnor dhe praninë e Krishtit si dritë e pafundme që buron nga Hyjlindësja. 

Te varri i Gjon Kastriotit: Shën Mëria paraqitet duke mbajtur në krahë Krishtin Fëmijë në një trajtë më narrative dhe të afërt, e cila integrohet brenda një kompozicioni më të gjerë (deisis i zgjeruar) ku ajo shoqërohet në krahë nga një prelat kishtar me polistavrion dhe një murg lutës. 

2. Dallimet ryesore të pozicionit

Lëvizja dhe Gjestikulacioni: Te varri i Konstandinit theksi vihet te duart e ngritura të lutjes universale qiellore (orans), ndërsa te varri i Gjonit pozicioni i saj është i përqendruar te mbajtja dhe prezantimi i Fëmijës Krisht në krahë. 

Marrëdhënia me figurat anësore:

Në nishën e Konstandinit, figura e Shën Mërisë zë e vetme hapësirën qendrore të arkadës si bosht i vetëm i ndërmjetësimit. 

Në nishën e Gjonit, pozicioni i saj shërben si qendra gravitacionale e një grupi më të gjerë, duke lidhur vizualisht lutjen e prelatit dhe të murgut që ndodhen në anët e saj. 

3. Arsyetimi Teologjik dhe Ikonografik

Këto ndryshime në pozicionim nuk janë të rastësishme, por lidhen ngushtë me mesazhin përkushtues dhe funksionin e hapësirës së varrit:

Simbolika e Lutjes së Përjetshme (Orant): Forma e zgjedhur te varri i Konstandinit (Oranta) shpreh thirrjen e drejtpërdrejtë dhe ndërmjetësimin e pastër shpirtëror për shpirtin e të ndjerit drejtpërdrejt te Perëndia. 

Simbolika e Përkatësisë dhe Mbrojtjes Institucionale: Forma e zgjedhur te varri i Gjonit, e shoqëruar nga hierarku dhe murgu, pasqyron një lidhje më të ngushtë me bashkësinë monastike dhe hierarkinë e kishës. Prania e prelatit me veshjen e kryqeve tregon se lutja për shpirtin e Gjon Kastriotit gëzon mbështetjen e autoritetit më të lartë kishtar brenda mureve të Hilandarit.

Pzicioni i Krishtit Emanuel në secilën afreskë afërsitë dhe dallimet dhe porosia që trasnmetohet nga ky pozicion

Në bazë të analizimi të afreskave në manstirin e Hilandarit të analizuara të nishave të varreve  po japim një shqyrtim krahasues mbi pozicionin e Krishtit Emanuel, afërsitë, dallimet dhe porosinë shpirtërore që përcjell ky imazh në secilin afresk: 

1. Pozicioni i Krishtit Emanuel në secilin afresk

Te varri i Konstandin Kastriotit: Krishti Emanuel paraqitet brenda një medalioni rrethor (clipeus) të vendosur drejtpërdrejt para kraharorit të Virgjëreshës (Platytera). Ai shfaqet në moshë fëminore (Emanueli), me nimbusin e kryqëzuar dhe dorën e ngritur në shenjë bekimi. 

Te varri i Gjon Kastriotit: Krishti Fëmijë mbahet në krahë nga Virgjëresha Mëri, duke formuar një kompozim më narrativ dhe të integruar brenda skenës më të gjerë të lutjes (deisis i zgjeruar) ku shoqërohet nga hierarku dhe murgu. 

2. Afërsitë

Identiteti Hyjnor dhe Përkatësia Kanonike: Në të dyja afresket, prania e Krishtit Fëmijë/Emanuel në qendër të figurës së Nënës së Perëndisë dëshmon besnikërinë ndaj kanoneve të vendosura të ikonografisë bizantine ortodokse, duke shërbyer si burim i dritës dhe shpëtimit.

Simbolika e Shpëtimit të Përjetshëm: Roli i Krishtit në të dyja kompozicionet mbetet thelbësor: ai është Fjala e Mishëruar, gjykatësi dhe shpëtimtari, i cili bekon nga lartësisë së nishës së varrit. 

3. Dallimet Kryesore

Trajtimi Kompozicional i Imazhit:

Te varri i Konstandinit, fokusi është te lartësimi qiellor dhe natyra e pakrijuar e Krishtit (në medalionin e kraharorit si Platytera), duke simbolizuar se Hyjlindësja mban në gjirin e saj Atë që është më i gjerë se qiejt. 

Te varri i Gjonit, prania e Krishtit Fëmijë është më e ndërthurur fizikisht në krahët e Nënës, duke reflektuar një ngrohtësi më narrative dhe lidhje të drejtpërdrejtë me mjedisin e lutjes së komunitetit monastik (hierarku dhe murgu). 

4. Porosia dhe transmetimi nga ky Pozicion

Pozicioni i Krishtit Emanuel në këto hapësira varresh përcjell mesazhe të fuqishme teologjike dhe përkushtuese:

Mishërimi dhe Fitorja mbi Vdekjen: Paraqitja e Krishtit Fëmijë/Emanuel kujton misterin e Mishërimit të Zotit, i cili u bë njeri për të mundur vdekjen. Për shpirtrat e prehur të familjes Kastrioti, ky imazh ishte garancia e ringjalljes dhe e mëshirës hyjnore.

Ndërmjetësimi dhe Paqja e Përjetshme: Përmes bekimit që jep Krishti Emanuel nga qendra e kompozicionit, transmetohet mesazhi i paqes shpirtërore dhe i pranimit të lutjeve që murgjit dhe hierarkët bënin në vazhdimësi brenda mureve të Hilandarit për të ndjerët. 

2. Afërsitë

Identiteti Hyjnor dhe Përkatësia Kanonike: Në të dyja afresket, prania e Krishtit Fëmijë/Emanuel në qendër të figurës së Nënës së Perëndisë dëshmon besnikërinë ndaj kanoneve të vendosura të ikonografisë bizantine ortodokse, duke shërbyer si burim i dritës dhe shpëtimit.

4. Porosia dhe Transmetimi nga ky Pozicion

Pozicioni i Krishtit Emanuel në këto hapësira varresh përcjell mesazhe të fuqishme teologjike dhe përkushtuese:

Mishërimi dhe Fitorja mbi Vdekjen: Paraqitja e Krishtit Fëmijë/Emanuel kujton misterin e Mishërimit të Zotit, i cili u bë njeri për të mundur vdekjen. Për shpirtrat e prehur të familjes Kastrioti, ky imazh ishte garancia e ringjalljes dhe e mëshirës hyjnore.

Ndërmjetësimi dhe Paqja e Përjetshme: Përmes bekimit që jep Krishti Emanuel nga qendra e kompozicionit, transmetohet mesazhi i paqes shpirtërore dhe i pranimit të lutjeve që murgjit dhe hierarkët bënin në vazhdimësi brenda mureve të Hilandarit për të ndjerët. 

3. Dallimet Kryesore

KarakteristikaVarri i Konstandin KastriotitVarri i Gjon Kastriotit
Simbolika InstitucionaleShpreh përkushtim më intim dhe të drejtpërdrejtë shpirtëror. Shpreh mbështetje institucionale, kishtare dhe monastike përmes pranisë së hierarkut dhe murgut. 


analiza ikonografike, paleografike dhe stilistike e afreskut të varrit të Reposh Kastriotit

Në këtë afresk të nishës (arcosoliumit) të Reposh Kastriotit, kompozicioni paraqet veçori jashtëzakonisht të rëndësishme dhe dalluese si në aspektin e ikonografisë ashtu edhe në atë epigrafik e paleografik: 

1. Struktura dhe Kompozicioni i Figurave

Figura Qendrore: Në qendër të kompozicionit shfaqet Virgjëresha Mëri e rrethuar nga nimbusi i saj i madh me tone okeri dhe ari, e cila mbështet ose mban Krishtin Fëmijë, duke ruajtur traditën e ndërmjetësimit të amshuar. 

Figura në të Djathtë (nga pikëpamja e shikuesit, pranë Krishtit/fëmijës): Dallohet qartë figura e Krishtit Fëmijë/Emanuel brenda nimbuseve të kryqëzuara, e cila shoqërohet në pjesën e poshtme nga blloqe tekstesh dhe mbishkrimesh të ruajtura në gjuhën sllavishte kishtare (shkrim çirilik), element që mungonte qartësisht në afreskun e Gjonit dhe të Kontandinit. 

Figura në të Majtë: Paraqitet një figurë e re e cila dallohet nga tiparet e fytyrës dhe veshja, e shoqëruar nga mbishkrime epigrafike në suva (СT… / Sv./Sveti Sava, m.a./), duke dëshmuar për praninë e një shenjtori mbrojtës ose të një figure të ndërlidhur drejtpërdrejt me kujtimin e të ndjerit. 

2.Analiza epigrafike e mbishkrimit

Ndryshe nga nisha e Gjon Kastriotit ku hapësira shfaqej kryesisht vizuale pa shkronja(grafema) të lexueshme në sipërfaqe, këtu afresku i Reposhit ofron dëshmi të çmuara epigrafike: 

Në pjesën e poshtme djathtas pranë figurës së Fëmijës/Krishtit, duket qartë një pllakë mbishkrimi në gjuhën sllavishte kishtare me shkronja çirilike mesjetare, ku lexohen rreshta të tërë të shkruar me shkronja të ngjeshura (të tipit uncial ose gjysmë-uncial të përdorur në kodikët e shekullit XV). 

Këto mbishkrime funksionojnë si lutje përkujtimore (pomenik) ose formula të shpirtit të të ndjerit (počivših), duke lidhur përgjithmonë identitetin e laikut Reposh Kastriot me hapësirën e lutjes së manastirit. 

3. Paleta e ngjyrave, dora e zografit dhe gjendja fizike e afreskut

Tonet dhe paleta: Përdoren pigmentet e errëta të tokës, të përziera me oker të kuqërremtë dhe të verdhë për nimbusët. Kontrasti midis hijeve të errëta të rrobave dhe dritës së nimbusit është mjaft i theksuar.

Gjurmët e ndërhyrjeve të restauruesve: Sipërfaqja e suvasë mban shenja të dëmtimeve kohore, konsumimit dhe grimcave të errëta, por prania e qartë e shkronjave çirilike jep mundësinë e një leximi të drejtpërdrejtë paleografik të dorës së zografit të shekullit XV. 

Elementet e tjera ikonografike të këtij afresku

Figura në të Majtë (Shenjtori/Mbrojtësi): Përkrah grupit qendror, në anën e majtë të shikuesit, duket qartë një figurë e re e shoqëruar me mbishkrimin e shkurtuar Sveti Sava… ( / Shën Sava), gjë që tregon se ndryshe nga varri i Gjonit apo i Konstandinit, këtu kemi praninë e drejtpërdrejtë të një shenjtori mbrojtës (patron) që shoqëron dhe mbron shpirtin e Reposhit. 

Qendra (Virgjëresha me Krishtin): Ashtu si te varri i Gjonit, Virgjëresha Mëri mban Krishtin Fëmijë, por e gjithë skena është e zhytur në një atmosferë më intime dhe të ngarkuar me dëshmi epigrafike në sfond. 

Analiza paleografike dhetTransliterimi shkronjë për shkronjë

  1. Struktura e rreshtave të arë (formula e përkujtimit):

Pjesa e dukshme hapet me formulat tradicionale kishtare-sllave përkujtimore (pomenik), ku përmendet fjetja ose kujtimi i shpirtit të të ndjerit (počivših).

Shkronjat cirilike si П, Р, Б, В, Н, Ж ruajnë tiparet e drejta, vertikale dhe të ngjeshura të periudhës mesjetare paleografike të shkimit çirilik serb ballkanik të shekullit XV.

  1. Analiza e detajuar e fjalëve kyçe në epitaf:

Rreshtat e sipërm të fragmentit: Vërehen shkronjat e lidhura të emrit të Zotit ose formulave të lutjes, ku shkronja Г (G) dhe С (S) shoqërohen me shenjat e shkurtimit sipër tyre.

Rreshtat e poshtëm: Dallohen qartë mbaresat gramatikore të kohës sllavishte kishtare që i referohen përkujtimit të shpirtit të shërbëtorit të Zotit (Reposhit), ku fle në paqe (počivših). Forma e shkronjës Ш (Sh) dhe Ц (C) është tipike për traditën e shkribëve të manastirit.

Vlera e këtij Mbishkrimi

Ndryshe nga afresku i Gjon Kastriotit ku mungojnë mbishkrimet e lexueshme në sipërfaqe, ky fragment epigrafik pranë figurës së Fëmijës/Krishtit te varri i Reposh Kastriotit shërben si dëshmi e drejtpërdrejtë dokumentare. Ai lidh identitetin e laikut të shquar të familjes Kastrioti me regjistrat liturgjikë dhe përkujtimorë të vetë Hilandarit. 

Nëse e shikojmë me vëmendje  pllakën e mbishkrimit në këtë afresk, shkronja П (P) e cila u përmend në përgjithësimin e mëparshëm nuk shfaqet në atë trajtë të izoluar apo nuk lexohet drejtpërdrejt ashtu në fragmentin e ruajtur. Pjesa më e madhe e tekstit të dëmtuar përmban linja dhe shkronja të tjera të shkrimit çirilik mesjetar (ustav), ku dominojnë lidhjet (ligaturat) dhe shkurtesat e fjalëve fetare. 

Pozicioni i Sshënn mërisë dallimet dhe afrimt me dy afresakt tjera

Duke u mbështetur në analizën e afreskeve të ruajtura në nishat e varreve të familjes Kastrioti në Manastirin e Hilandarit, një krahasim i detajuar i pozicionit të Shën Mërisë te varri i Reposh Kastriotit në raport me dy afresket e mëparshme (të Konstandinit dhe Gjonit): 

1. Pozicioni i Shën Mërisë te Varri i Reposh Kastriotit

Trajta ikonografike: Në këtë afresk, Shën Mëria zë sërish hapësirën qendrore të kompozicionit, duke mbajtur në krahë ose pranë vetes Krishtin Fëmijë/Emanuel, ngjashëm me traditën narrative dhe përkushtuese që pamë te varri i Gjon Kastriotit. 

Integrimi me epigrafinë: Pozicioni i saj qendror shërben si bosht mbështetës mbi pllakën e mbishkrimit në gjuhën sllavishte kishtare, e cila shtrihet në pjesën e djathtë të nishës. 

2. Ngjashmëritë me Afresket e Konstandinit dhe Gjonit

Boshti qendror i ndërmjetësimit: Në të tria afresket, Shën Mëria mbetet figura qendrore dhe urëkalimi i vetëm shpirtëror ndërmjet botës tokësore (varrit) dhe asaj hyjnore, duke ruajtur kanonin e pandryshueshëm të ikonografisë ortodokse bizantine. 

Përdorimi i Nimbusit madhështor: Prania e nimbusit të madh me ngjyrë oker-ari rreth kokës së Shën Mërisë është një element i përbashkët stilistik që lidh vizualisht të tria nishat e varreve. 

Duke u mbështetur në pamjen vizuale të afreskut të varrit të Reposh Kastriotit, pranë figurës anësore në të majtë duket qartë një fragment mbishkrimi epigrafik që shoqëron shenjtorin mbrojtës, ku shfaqet shkurtesa tradicionale e shenjtorëve СT…Sveti (që në sllavishten kishtare dhe ikonografinë bizantine tregon fjalën “Shenjtor” / Sveti). 

Përveç këtij treguesi për figurën e shenjtorit në anën e majtë dhe pllakës së mbishkrimit përkujtimor në anën e djathtë, elementet e tjera të emrave të shenjtorëve në këtë afresk janë të dëmtuara rëndë nga koha ose kërkojnë ekzaminim të afërt specifik për t’u lexuar plotësisht. 

Bëhet fjalë për Sveti Simeonin/Shën Simeonin/. (Stefan Nemanja) ose traditën e shenjtorëve themelues të manastirit (së bashku me Sveti/Shën Savën) që lidhen me lutjet përkujtimore në këtë mjedis monastik të Hilandarit. Në ikonografinë e këtij varri, figurat mbrojtëse që shoqërojnë ose ndërmjetësojnë pranë Virgjëreshës për shpirtin e të ndjerit (Reposh Kastriotit) përfshijnë shenjtorët e familjes/manastirit, ku shpesh identifikohet figura e SHën Simeonit dhe shën Savës në funksionin e patronëve të vendit.

1. Pozicioni i Krishtit Emanuel te Varri i Reposh Kastriotit

Te varri i Reposh Kastriotit, Krishti Emanuel paraqitet brenda një nimbusi të kryqëzuar (në formë fëminore/djaloshare), i cili shoqëron figurën e Shën Mërisë. 

Ai është i pozicionuar në anën e djathtë të kompozicionit qendror (nga pikëpamja e shikuesit), duke u integruar drejtpërdrejt mbi hapësirën ku ndodhet blloku i mbishkrimit epigrafik në shkrimin çirilik. 

Trajtimi i Nimbusit: Përdorimi i nimbusit të shenjtë me kryq dhe tone të arta/oker rreth kokës së Krishtit Emanuel është një element stilistik i unifikuar në të tria nishat e varreve të familjes. 

Trajtimi i Detajeve Epigrafike dhe Tekstuale:

Te varri i Konstandinit dhe i Gjonit, dora e zografit fokusohet kryesisht te dimensionizimi i pastër vizual dhe kompozicional, ku mbishkrimet në sipërfaqe ose mungojnë, ose janë minimale. 

Te afresku i Reposh Kastriotit, dora e piktorit / skribit shfaq një kujdes të veçantë në hapësirën e djathtë për të integruar pllakën epigrafike me shkronja cirilike (ustav), duke kombinuar artin e afreskut me grafikën tekstuale të dorëshkrimeve të shekullit XV.

***********

Gjon Kastrioti së bashku me tre djemt e tij: Reposhin, Konstantinn e Gjergjin, ka blerë në Hilandar, për vete dhe tre djemt e tij, katër adelfate. Marrëveshja për këtë blerje është bërë në Hilandar në vitin 1426. Pas vdekjes së tyre, të tre Kastriotet: Gjoni, Reposhi e Konstandini u varrosën në kishën katedrale të Hilandarit, “saborska crkva manastira, Hilandara”, Varret e tyre edhe sot ekzistojnë, dhe ruhen në  gjndje  tëmirë. Ne gjatë qëndrimeve tona për këkrime dhe hulumtime shkencore në Arkivin e Hilandrit kemi arritur të dokumnetojmë në bazë të dokumentve burimologjike mesjtare te njërit prej arkivave më të pasura në botë për Ballkanin, popujt e Ballkanit dhe historinë mesjetare jo vetëm të serbëve por edhe të popujve tjerë të fqinjëve të tyreh shqiptarëve. Me thjerrzen e  aparatit fotografik Nikon, dhe dorën e sakt të fotografait Argi Ahmeti për herë të parë para lexueve të Diellit, studiuesve historianëve shqiptarë e të huaj sjellim fotogrfaitë ekskluzive të tre varreve të Kastriotëve dhe skicimet e tyre të bëra nga murgjit e Hilandarit, me lejën  dhe miratimin  tyre ne sot po i botojmë këtu.

Gjon Kastroti me këtë rast ka lidhur kontratë me igumanin e Hilandarit, Athanasin. Sipas kësaj kontrate, administratorët e Hilandarit i kanë vënë nga Hilndari, në dispozicon për banim, Gjon Kastriotit dhe djemëve të tij, kullën e shën Gjergjit, Sot Pirgu Shqiptar, “Arbanaški Pirg” së bshku me Kishën Gjergjit me të gjitha pronat që i kanë takuar atij: katër adelfate, ulinjët, vreshtat, etj., për shumën e 60 fiorintave (florinave). Sipas kontratës, janë përcaktuar me saktësi kushtet e njëra ndër to është se me rastin e vdekjes së ndonjërit nga perosnalitetet, anëtarët e familjes së Kastriotëve, me këtë rast shuhet e drejta e pronësisë dhe trashëgimisë he i kalon prap manastirit të Hilandarit. Kur të vdesin të katër anëtarët e familjes së Kastriotëve, Kisha  e Shën Gergjit së bashku meKullën e Shën Gjergjit pirgun Shqiptar së bashku me të gjitha pronat e tij, i kthehet prap manastirit të Hilandarit në pronësi. Por, emrat e të katër anëntarëve të familjes Kastrioti do të mbeten të shënuar në librin (regjistrin, ma.) përkujtimor të këtij manastiri derisa të ekzistoj Manastiri i Hilandarit.

ÇFARË ËSHTË: MALI I SHENJTË ATHOS

është një nga tre krahët e gadishullit Halkidiki, i cili është i gjatë rreth 40 kilometra, ndërsa gjërsia e gadishullit varion nga 5 në 9 kilometra. Maja më e lartë është 2033 metra. Sipas mitologjisë greke, në një luftë mes Zotave të Olimpit dhe Gjigandëve, gjigandi i quajtur Athos, hodhi malin në gadishullin Halkidiki kundër zotit të detit, Neptunit. Neptuni e mundi gjigandin guximtar dhe e varrosi në gadishull dhe që atëherë gadishulli mban emrin e tij: Athos. Maja e Malit Athos, në kohët parakristiane, ishte zbukuruar me një tempull kushtuar perëndisë greke Zeus. Gadishulli i Athosit ka një sipërfaqe prej 335.63 km dhe shtrihet në juglindje të detit Egje.

Sipas një tradite të lashtë, Virgjëresha Mari-Hyjëlindësja lundroi në shoqërinë e Shën Gjonit në rrugën detare nga Jopa për në Qipro për për të vizituar Lazarin e ringjallur, i cili në atëher ishte peshkop në Qipro. Për shak të kohës së keqe dhe të një stuhie mrekullibërëse që i zuri në det ata u deytruan të ndërrojnë drejtimin anijes së tyre drejt Athosit, që në atë kohë ishte vendi i një tempulli pagan kushtuar Apollonit. Ata u ankoruan në portin e Klementit, aty ku më vonë u ndërtua manastiri i sotëm i Ivironit. Virgjëresha Marin, kur doli në breg, u mahnit nga bukurit natyrore që ishin të rralla dhe e mrekulluar, i bekoi ato pasi mori udhëzime hyjnore për të predikuar Ungjillin, në Athos, i kërkoi të Birit ta kthente atë vend në kopshtin e saj. U dëgjua një zë i cili porosiste: “Le të jetë ky vend trashëgimia juaj dhe kopshti juaj, një parajsë dhe parajsë shpëtimi për ata që kërkojnë shpëtim“. Që nga ai moment mali u shenjtërua si kopshti i Nënës së Zotit, në të cilin nuk lejohej të hynte asnjë grua tjetër. 

Nuk dihet me saktësi se kur saktësisht aty filloi jeta monastike, por ka më shumë se njëmijë vjet që në Athos nuk ka pasur vendbanime “civile” dhe femrave ju është e ndaluar të shkojnë në Malin e Shenjtë sipas ligjit “Avato” që nga viti largët 442, ndërsa nga shekulli X, me një statut ndalohet edhe sjellja e kafshëve femra në Malin Athos.

Më vonë aty u organizua jeta monastike, duke u themeluar bashkësi të vogla murgjish – lavra –  nga Athanas Atoniti, mik dhe këshilltar i perandorit Niqefor II Fokas (963‑969), i cili ndërtoi manastirin e parë në vitin 963, atë të Lavrës, në pjesën lindore të Gadishullit Halkidik. Murgjit e quajtën Malin e Athosit: “kopshti i Virgjëreshës Mari – Hyjlindëse”.

HILANDARI HISTORIKU I MANASTIRIT

Për herë të parë Hilandari përmendet në një dorëshkrim bizantin të vitit 1015. Emri i tij thuhet të vijë nga “njëmijë burra” (chilioi andres): njëmijë, madje njëmijë e tre, qenë saraqenët që një ditë sulmuan manastirin, por për një mrekulli të Mëmës Hyjlindëse u gjendën papritmas në t’errët dhe u vranë shoku me shokun; tre të shpëtuarit përqafuan besimin e krishterë, u pagëzuan më Krishtin dhe u bënë murgj të shenjtë. Por ka gjasë që edhe emri të vijë nga një detar i quajtur Qelandarios, i cili më 980 filloi të ngrinte aty një ndërtesë të parë monastike. 

Prejardhja e manastirit të Hilandarit lidhet me ikjen nga shtëpia e t’et e Rastkos (ose Rastmirit), biri më i vogël i zhupanit të madh serb Stefan Nemanja (1151‑1196); djaloshi u bë murg me emrin Sava (1175‑1235) në manastirin e Vatopedit në Athos. Si pati bashkuar trojet e Rashës, të Zentës dhe të një pjese të Shqipërisë me një zotërim të madh, më 1196 Stefan Nemanja hoqi dorë nga froni, të cilin ia la birit të dytë Stefan (rreth 1196‑1228), si dhe nga jeta shekullare, duke u murgëzuar me emrin Simeon dhe duke u tërhequr në manastirin e ngritur prej tij në Studenicë. Ishte kjo një praktikë e njohur në traditën ortodokse bizantine e mbretërve ose princërve, përgjithësisht e feudalëve luftëtarë: të tërhiqeshin në pleqëri nëpër manastire për t’i mbaruar ditët e tyre duke iu lutur Zotit që t’ua ndiente mëkatet dhe duke u përgatitur për jetën e paqtë qiellore, mundësisht duke u bërë “shenjtorë” mbas një jete tokësore gjithë luftëra. Por ishte, në të vërtetë, edhe një mënyrë për ta përfunduar pleqërinë në njëfarë sigurie: larg rreziqeve që vinin prej armiqësive, hakmarrjeve, rivaliteteve. 

Më 1197 Stefan Nemanja i adbdikuar vajti pranë të birit, në Athos, me emrin murgor “Simeon”. Tradita thotë se Sava dhe i ati Simeon iu drejtuan atëherë perandorit të Bizantit Aleks III Engjëlli (1195‑1203), i cili ishte krushk i Stefan Nemanjës, që t’u lejonte ngritjen në Malin e Shenjtë të një manastitiri “për serbët” dhe Perandori ua lejoi këtë më 1198 nëpërmjet një bulle të artë. Simeoni me Savën, si dhe me ndihmën e birit të tjetër Stefan, që e kishte lënë në fron dhe që do të bëhej gjithashtu zhupan i madh, ndërtuan mbi ngrehinën e vjetër manastirin e ri të Hilandarit, sikurse lexohet edhe në aktin përkatës lëshuar prej Nemanjës plak. Në po atë akt ai rendit edhe dhurimet në prona që i bën manastirit. Simeoni vdiq më 1199 në Hilandar, në narteksin e kishës së Hilandarit para ikonës së Shën Marisë Hodegetria (Udhërrëfyese), dhe u varros aty nën emrin e Shën Simeonit. Ai e kishte lënë manastirin si themelatë trashëgimore të familjes së Nemanjave, duke i bërë dhurim atij edhe pjesë të rëndësishme nga pronat e veta me qëllim që të funksiononte më mënyrë vetëqeverisëse dhe shkëputmas autoriteteve perandorake dhe atyre kishëtare (Protaton) të Kostandinopojës. Biri tij zhupani i madh Stefan, që do të njihej edhe si “i Parëkurorëzuari” (Prvovencani), së toku me të vjehrrin perandor Aleks III e pasuruan edhe më Hilandarin me dhurime, sidomos duke ia konsoliduar atij statusin si “domen serb”.

Me Savën, nga ana tjetër, niste në shek. XII historia e “Kishës serbe”. Sava kaloi njëmbëdhjetë vjet si kryemandrit i manastirit të Studenicës (1206‑1217), mandej ktheu në Malin e Shenjtë për të siguruar një kryepeshkopatë të pavarur për serbët, punë së cilës ia doli më 1219 duke u bërë i pari që merrte shugurimin si “Kryepeshkop i Serbisë” nga Patriarku i Kishës Lindore. Me këtë veprimtari të Savës zinte fillin një strukturë kishtare ortodokse sllave dhe, përkatësisht, një hierarki e saj. Duke u kthyer nga Nikeja në atdhe, Sava merrte nga Hilandari kodikun Krmchija, si dhe libra të tjerë që i duheshin për të ndërtuar “kishën e re” dhe për të ngritur strukturat e nevojshme. Ai merrte nga Hilandari edhe një numër murgjish, të cilët do të bëheshin peshkopët e parë për eparkitë që do të formonte në atdhe: kështu e niste jetën e mëvetshme kjo Kishë. 

Me pavarësimin e Kishës serbe, edhe shqiptarët ortodoksë që në Mesjetën e vonët patën jetuar për ndërkohë të gjata në formacione politike të përbashkëta me serbët, dhe që nuk e kishin një kishë të tyren, filluan ta ndienin veten të përfshirë në këtë Kishë. Kryedioqeza e Savës, për shembull, ndahej në dhjetë eparkí (dioqeza): ndër to edhe ato në Kotor (kisha e Shën Mikailit), në Vasojevicin e poshtëm (manastiri i Shën Gjergjit), në Prizren (manastiri i Hyjlindëses) etj. Në vartësi të manastirit të kryeengjëjve Mikail dhe Gavriil pranë Prizrenit, për shembull, dalin në atë kohë edhe manastiri i Shën Kollit në ishullin e Vraninës, kisha njëherë katolike e Danjës etj. Deri në fillim të shek. XV (1404) një dokument venedikas përmend për emër metropolitin “grek” të emëruar nga patriarku i “Sklavonisë” dhe që kishte juridiksionin e vet mbi “të gjitha kishat dhe manastiret ortodokse në Shkodër”. Klerikë ortodoksë do të shfaqen deri në shek. XV edhe në kishën e Shën Marisë në Vaun e Rencit (1444), në vetë abacinë e Shën Kollit në grykën e Bunës (1445‑1450); kështu del edhe në Ulqin, nën kështjellë, manastiri serb i Shën Mikailit, në Shkodër manastiri i Shën Pjetrit themeluar prej Gjergj Balshës II (1403) dhe vënë nën Patriarkun sllav nëpërmjet peshkopit të Zentës etj. Por, edhe përtej bashkëfunksionimit në formacione të tilla, posaçërisht për ato popullsi shqiptare ortodokse që fqinjëronin me popullsi serbe do të ishte më pranë Kisha serbe se, të themi, ajo greke. Në orientimin e përbashkët kishtar këto popullsi shqiptare bashkoheshin me serbët edhe kur këta i ktheheshin Kishës së Romës. [kjo pjesë e këtij shkrimi u mbështet  në studimet  prof. Aurel Plasarit, njërit nga njohësit më të mirë të kësaj problematike shkencore. (m.a). Për përkatësinë kishtare të Krujës në kohën e Kastriotëve, për shembull, njohësi autoritar i Mesjetës ballkanike Jirecek  pohon se “vendi varej pjesërisht nga peshkopi përkatës katolik i Arbanit, pjesërisht nga Kisha sllave”. [fragment nga nj; studim m; i gjatë, /m.a./]

Filed Under: Histori Tagged With: Prof.Dr. Musa Ahmeti

GJERGJ BASTA – GJENERALI I SHQUAR STRADIOT DHE SHQIPTARËT SI MJESHTËR TË ARTIT USHTARAK NË SHEK XV-XVI

October 21, 2021 by s p

Gjergj Basta njëri prej gjeneralëve më të shquar të epokës së tij. – Stradiotët shqiptarë, paraqitja e tyre dhe bëmat e shumta në fushëbeteja. – Emrat e disa prej stradiotëve më të shquar të shek. XV-XVI. – Basta si autor i disa veprave dhe traktave ushtarake. – Përshkrimi i personalitetit të Gjergj Bastës sipas autorëve të kohës. Stradiot shqiptar që lanë gjurmë në histori: Ferrante Kastrioti (nip i Vrana Kontit), Alfons Kastrioti, Thedor Krisma, Adrian e Nikollë Muzaka, Theodor Bukali, Mërkur Bua, Manuel, Kostandin, Gjergj e Nikollë Bokali (martuar me motrën e gruas së Gj. K. Skënderbeut), Konstandin Araniti, Leonida dhe Françesk Maria ( të dy bijtë e Kostandin Aranitit), Theodor Bischietto, Gjin Golemi, Gjergj Karisesa, Gjon Sheqeri, Nikollë Masi i mbiquajtur Mëzi, Lazër Mati, Gjon dhe Engjell Lazër Mati, Dhimitër, Qezar e Gjergj Kapuçmadhi, Pjetër e Dhimitër Basta, Teodri nga Sparta, Pjetër Petani, Gjon Volasi, Nikollë, Lekë, Martin, Andrea, Teodro e Martin Peta, Aleks Bua, Gjergj Gërbeshi, Pjetër, Domenik, Vetor, Gjergj dhe Reposh Busikioti, etj.

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Është e zakonshme kur shfleton kronikat e shkeujve XV dhe XVI, për luftëtar shqiptar, menjëher të gjesh një mori stradiotësh, komandantë e kapitenë trima, të cilat arritën edhe gradat më të larta ushtarake, ato të gjenerlaëve në armata shumë të njohura të kohës. Të gjithë këta, pa përjashtim identifikohen si shqiptarë ose me origjinë shqiptare. Natyrisht, stradiot, ushtarë mercenarë, më pak të shquar kishte dhe nga kombësi tjera si grek, dalmatinas, hungarez, sllav, vllehë etj.

Dalja e stradiotëve në skenën luftarake të Evropës së shekujve XV e XVI, nuk mund të shënohet me saktësi, pasiqë për një gjë të tillë, deri me sot, nuk është zbuluar asnjë dokument që mund të konfirmonte një gjë të tillë, por, as kronikat e shumta të kohës, nuk na japin një vit preçiz. Edhepse disa studiues, shënojnë vitin 1414, si vit të trupave stradiote, kur në një dokument venedikas përmendet për herë të parë termi Stradiot, ky fakt nuk është aq bindës, për shkak se edhe më herët, në shërbim të Vendikut, kishte ushtarë shqiptarë me kuaj, përkatësisht që nga viti 1402. Mendimi se stradiotët i ndeshim si reparte luftarake pas fushatës së Karlit VIII, është i gabuar, sepse, të dhënat më të reja qoftë nga burimet arkivore, qoftë nga studimi i literaturës së botura [kronikat e shumta dhe vëllimet e panumërta me dokumneta] na ofrojnë të dhëna të freskëta. Sipas këtyre burimeve, në vitin 1481, stradiotët përmendën në Friuli, pastaj në vitin 1487 në Dolomite, në luftën e Venedikut me Austriakët si dhe në betejën në mes Ludovikut të Zi dhe zviceranëve të Valezës. Natyrisht, tashmë është e njohur se është pikërisht fushata e Karlit VIII, ajo që nxjerr në pah, fuqinë dhe namin e stradiotëve shqiptarë, duke ndërkombëtarizuar rolin dhe ndikimin e tyre në shumë beteja, që jo në pak raste, ata kanë luftuar edhe kundër njëri tjetrit. Për bëmat e tyre, ne kemi të dhëna të shumta në territoret e Fancës, Spanjës, Gjermanisë, Vendeve të Ulta, Hungraisë, etj.

I kësaj periudhe është njëri prej figurave më të shquara stradiote, për të cilin janë shkruar vepra, monografi dhe studime të shumta, qoftë si komandat dhe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë i betejave, qoftë si teoricien dhe njohës i jashtëzakonshëm i artit luftarak të kohës kur jetoi e veproi, pra, Gjergj Basta.

Emri i Gjergj Bastës është i nderuar, por, pothujase të barabartë me të, për nga trimërit dhe betejat janë edhe shumë emra stradiotësh shqiptarë. Pa dashur të bëjmë një listë të plotë të tyre, ne po përmendim vetëm disa nga më kryesorët, të cilët i citon në një studim të tij edhe at Zef Valentini. Këta janë: Ferrante Kastrioti (nip i Vrana Kontit), Alfons Kastrioti, Thedor Krisma, Adrian e Nikollë Muzaka, Theodor Bukali, Mërkur Bua, Manuel, Kostandin, Gjergj e Nikollë Bokali (martuar me motrën e gruas së Gj. K. Skënderbeut), Konstandin Araniti, Leonida dhe Françesk Maria ( të dy bijtë e Kostandin Aranitit), Theodor Bischietto, Gjin Golemi, Gjergj Karisesa, Gjon Sheqeri, Nikollë Masi i mbiquajtur Mëzi, Lazër Mati, Gjon dhe Engjell Lazër Mati, Dhimitër, Qezar e Gjergj Kapuçmadhi, Pjetër e Dhimitër Basta, Teodri nga Sparta, Pjetër Petani, Gjon Volasi, Nikollë, Lekë, Martin, Andrea, Teodro e Martin Peta, Aleks Bua, Gjergj Gërbeshi, Pjetër, Domenik, Vetor, Gjergj dhe Reposh Busikioti, etj.

Po kush ishte Gjergj Basta? Ai lindi më 30 janar të vitit 1544 në Roccaforzata, (atëher Rocca), provinca e Tarantos dhe vdiq më 26 gusht 1607 (rreth vitit të vdekjes ka disa paqartësi, sepse sipas disa të dhënave tjera, mund të ketë vdekur në vitin 1612 në Kurté /Belgjikë/?) në Vjenë. Duke qenë nga një familje fisnike shqiptare, i ati Dhimitri kishte lindur në Shqipërinë e Jugut, në qytezën e Basta, të cilën e kishin në zotërim dhe e cila ndodhej në mes të Butrintit dhe Sarandës. Si qytezë ishte ndërtuar nga venedikasit. Duke mos duruar pushtimin osman, ai me familje dhe disa bashkëqytetar fisnik ishte shpërngulur në provincën e Tarantos, pas vdekjse së Gjergj Kastritoit Skenderbut, më 1468, (ku gjyshi i Gjergj Bastës, Andrea Basta ishte bashkëluftëtar i heroit tonë kombëtar) si mercenar, kishte hyrë në shërbim ushtarak, në forcat kalorsiake të mbretit të Napolit. Sipas burimeve dokumentare dhe literaturës së shumtë për Gjergj Bastën e cila është botuar në gjuhë të ndryshme dhe mund të konsultohet, pos studimeve të veçanta edhe në shumë enciklopedi, fjalorë e leksikone biografike, studimet e para i mbaroi në Asti të Piemontes. Duke treguar zgjuarsi dhe aftësi të rralla në artin luftarak, dërgohet për studime të mëtejshme në akeminë ushtarake të Hollandës, ku tregoi rrezultate të shkëlqyera. 

Me të marrë pushtetin në Vendet e Ulta, miku i famlijes Basta, Aleksander Farnesi, e emron Gjergjin si komisar të përgjithëm të reparteve kalorsiake për tërë Vendet e Ulta, (viti 1580), pasiqë më parë, kishte qenë gjithashtu student në akademinë e A. Farnesit. Ndërsa në vitin 1579, Gjergj Basta ishte komand i një trupe (regjmenti) kalorësie prej 200 luftëtarësh të stërvitur mirë dhe të gjithë shqiptarë të ikur nga trojet shqiptare, në Itali.Gjatë kohës sa ishte komisar i përgjithshëm ai shumë herë me trupat e tija përballoi me sukses sulmet e bëra nga Henriku i Navarrës. Në vitin 1584 e gjejmë duke luftuar në rrethinat e Anversit (Holandë); ndërsa në vitin 1588, ishte ndër komandantët më meritor për fitoren famëmadhe të pushtimit të Bonit. Pjesmarrja ne beteja ishte e shpeshtë, në fronte shumë të vështira. Në vitin 1590 shkon në Farnezin të Francës, në ndihmë të Lidhjes Krishterë, duke korrur një fitore të shkëlqyer, kurse në vitin 1593 merr pjesë në fushatën e Manofeldit po në Francë. Pas vdekjes së mikut të tij, A. Farnesi, Gj. Basta duke vërejtur se nuk nderohej dhe respektohej ashtu siç e meritonte, nga ana e pushtetarëve spanjol, të Madridit, vendos të kaloi në shërbim të perandorisë Austro-Hungareze në vitin 1596, duke u vendosur me ushtarët e tij kryesisht shqiptar në zonën e Danubit. Fati deshi që të korrte fitore të shumta kundër ushtrive osmane, tatare, vllehe, transilvaneze dhe kundër protestantëve hungarez. Këto fitore i mundësuan që të kishte funksione shumë të larta, derisa u bë kryekomandant i ushtrisë së perandorisë Austro-Hungareze për Hungari e Transilvani dhe njëherit u emrua edhe guvernator i përgjithëshm për këto dy krahina, duke fituar edhe gradën më lartë të mundshme ushtarake, atë të gjenealit (generalisimus). Duhet cekur se kronikat e kohës, sidomos ato hungareze, ofrojnë të dhëna të shumta për luftërat e tij, ku pothuajse njëzëri pohohet se ishte njëri ndër komandantët më të njohur të kohës së tij. Por, gjithashtu në ato kronika, ka të dhëna tjera për shkatërrime të pamëshirshme të viseve të cilat i pushtoi, nga ushtarët e tij, të cilët, ishin mercenarë dhe pos shqiptarëve, në radhët e stradiotëve të tij, kishte edhe hungarez, italianë, grekë, sllavë, italianë, bohemë etj. 

Në fillim të shekullit XVII, i ftuar nga perandori gjerman Rudolfi II (1599-1605), Gjegj Basta, emrohet njëri prej komandantëve kryesorë përkrah Michaelit të Vllahisë, për Siebenbürgen (Hungari), pasiqë princi i këtij qyteti, Sigismund Barthóry, kishte prishur traktatin e lidhur me perandorin gjerman duke mos pranuar që territori i sundimit të tij, të jetë pjesë e perandorisë së Habsburgëve, por kërkonte autonomi dhe të njihej si një Provincë e vetme e administruar nga ai, ngase në një taktat të fsheht, fronin e Siebenbürgit, ia kishte premtuar kushërit të tij, kardinalit Andreas Barthóry-t. Në vitin 1599, Michaeli i Vllahisë, pushton Siebenbürgen dhe kështu bëhet kundërshtar i perandorit gjerman Rudolfit II dhe njëkohësisht edhe Gjegj Bastës, edhepse më parë ata ishin miq dhe kishin luftuar krah njëri tjetrit në disa beteja. Gj. Basta, armikun e tij të ri, Michaelin e Vllahisë, që kishte për aleat Sigismund Barthóry-n i mund në fushëbetejën e Mirislós-ë me 18 shtaor të vitit 1600. Pëkundër disfatës, pas një viti, Michaeli i Vllahisë, prap forcohet dhe më 3 gusht të vitit 1601 e sulom Gjergj Bastën. Ky i fundit, duke treguar mjeshtri të jashtëzakonshme dhe manevrime të suksesëshme, humbjen e kthen në fitore, duke e zënë të gjallë Michaelin e Vllahisë, të cilin po atë ditë e vret, dhe komandantin tjetër, armikun e vjetër Sigismund Barthóry-n i cili ishte aleatë me Michaelin e Vllahisë. Në këtë betejë, Gj. Bastës ju vranë 300 luftëtarë ndërsa armiqëve të tij rreth 10 mijë; ai si pre lufte mori 110 flamuj, 40 topa dhe shumë plaçka tjera të ushtrive të mundura armike. Pas vrasjes së Michael-it, Gjergj Basta arriti të bashkoi Moldavinë, Transilvaninë dhe Vllahinë nën perandorinë Austro-Hungareze. 

Duke ju shtuar nami si komandat i pathyeshëm i stradiotëve, me 1604, perandori gjerman Rudolfi II, e fton përsëri në ndihmë Gjergj Bastën me luftëtarët e tij, por kësaj radhe në luftë kundër perandorisë Osamne. Gjergji Basta udhëhoqi më shumë se 100 beteja në vende të ndryshme si: Spanjes, Flander, (Belgjike) Holandë, France, Gjermani, Hungari, Transilvani, Itali, etj. Për merita të shquara ushtarake duke qenë i pathyeshëm, ai arriti gradën e lartë ushtarake të gjeneralit (generalisimus). Perandori gjerman Rudolfi II (1599-1605), në vitin 1605 e emëroi “Kont të Perandorisë së Shenjtë Romake.” 

Pas një karriere shumë të sukseshme, ku njihte vetëm fitore, Gjergj Basta në fillim të vitin 1606 (fundi i janarit) tërhiqet nga jeta aktive ushtarake. Perandori e shpërbleu me prona të mëdha të Husit e Maramureshit të cilat më vonë i shkëmbeu me ato të Tropaut, për shkak të cilësisë dhe bonitetit më të lartë. Më parë, Gjergj Basta kishte blerë në vitin 1594 feudin e San Martinos dhe në vitin 1606, para se të largohej nga jeta aktive ushtarake, kishte blerë edhe feudin tjetër të Monteparanos.

Përkundët angazhimeve të shumta në fushëbeteja, ai gjeti kohë të merret me shkrime dhe krijime nga fusha e artit luftarak, duke botuar disa vepra. Por, si duket, ato më kryesoret i shkroi pasi u tërhoq nga jeta aktive ushtarake. Ne na janë të njohura tre nga ato, të cilat i kemi konsultuar në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit dhe atë Venedikut, Marciana. Veprat e Gj. Bastës, mund të quhet edhe traktate të artit luftarak. Ato mbajnë titujt: Il maestro di campo generale /Udhëheqësi i veprimeve të përgjithëshme luftarake/, botuar në Venedik, në vitin 1606; vepër kjo që çmohet shumë dhe sipas specialistëve të artit ushtarak cilësohet si “ungjill i vërtet i komandantit në luftë.” Është përkthyer në disa gjuhë dhe atë në: gjermanisht, frengjisht, dhe ribotuar dy herë në italisht; vepra e dytë është: Il governo della cavaleria leggiera /Drejtimi i kalorsisë së lehtë/. Botuar italisht, në Venedik, në vitin 1612. U përkthye në frengjisht tre herë radhazi në: Bruksel, Hanódhe Ruán, si dhe gjermanisht në Frankfurt dhe spanisht, Madrid. Në artin luftarak, kjo vepër konsiderohet si “rrgullorja” elementare mbi organizimin e kalorësisë së lehtë. Kjo vepër botohet post mortum nga ana e bashkëluftëtarëve të tij stradiot: Pjetër Armitatit dhe Jeronim Sirtorit, me disa plotësime nga botuesit. Pos rregullave themelore, autori, këtu lavdëron aftësitë e rralla të oficierëve shqiptarë, trimërinë e tyre dhe traditën luftarake, duke përmendur edhe fitoret e shkëlqyera të heroit tonë kombëtar Gjegj Kastriotit Skenderbut, si dhe komandantëve stradiotë: Gjin Golemit, Gjergj Karisesë dhe gjyshit (Andresë), të atit (Dhimitrit) dhe vëllait të tij Nikollës. Ndërsa vepra e tretë është: Del governo dell’artiglieria. /Mbi drejtimin e artilierisë/. Këto vepra, për shekuj me radhë u përdorën si tekste studimi në akademitë ushtarake të Evropës, duke u cilësuar si të shkëlqyera nga specialistë të fushave prëkatëse si: Gabriel Nodé (1600-1653); Pierr Baile (1647-1706); Zhan Sharlou-Folardi (1669-1752), etj.

Janë mjaftë interesante përshkrimet që i bëjnë biografët portetit dhe vetive të tija fizike, jo vetëm ata që kishin dëgjuar për të, por edhe të tjerë që e kishin njohur dhe takuar në shumë raste. Psh. C. Spontoni, i cili edhe e kishte takuar në Venedik, në veprën e tij: Historia della Transilvania, të botuar në Venedik më 1638, e përshkruan: nga pamja paraqitej i zymtë dhe i trishtuar, por pas bisedave me të, ndryshonte kjo përshtypje dhe ai ishte i dashur dhe shumë i qeshur, veçanërisht me bautat e tija të lezetçme për ndodhitë në fushëbeteja dhe atyre në jetën e përditshme. Ndërsa një autor tjetë, L. Crasso, në veprën e tij:  Elogi di capitan illustri, botuar poashtu në Venedik më 1683, shkuran: stradioti me origjinë shqiptare, Gjergj Basta kishte fëtyrë të plotë, me tipare të rrepta, hundë shqiponjë, sy të mëdhenjë, ishte shtatlartë dhe esmer, me gjymtyrë të shëndoshta dhe trup atleti; ishte sypatrembur në beteja, dhe mjeshtër i vërtet në përdorimin e armëve, i etur për fitore dhe lavdi. Shquhej si besimtar në fe, dhe ishte njeri i fjalës, armik i përbetuar i tradhëtisë dhe pabesisë, ishte i pakorruptueshëm dhe zemërohej lehtë, ishte shumë dyshues dhe kishte një shpirt hakmarrës dhe kishte shumë zili lavdinë e tjerëve, nuk përtonte kurrë të ishte i pari në betejë dhe të tërhiqej i fundit nga ajo.”

Me vlera të konsiderueshme janë dorëshkrimet dhe letërkëmbimet e Gjergj Bastës, një pjesë e mirë e të cilave ruhen të shpërndara në: Arkivin Sekret të Vatikanit; Bibliotekën Apostolike të Vatikanit; Arkvin e Qytetit të Venedikut; Bibliotekën Nacionale Qendrore Marciana të Venedikut; Bibliotekën Civico të Muzeut Korrer të Venedikut; Arkvin Shtetëror Hungarez; Bibliotekën Kombëtare Szecheny të Budapestit, Bibliotekën Kombëtare të Vjenës, Bibliotekën Nacionale të Katalunjës, etj. Botimi i tyre, pas një studimi dhe shqyrtimi kritik, do të plotësonte këtë figurë të shquar të artit luftarak, jo vetëm si pjesmarrës të drejtëpëdrejtë në fushëbeteja, por edhe në teorinë e artit ushtarak, veçanërisht për fusha të kalorësisë së lehtë, drejtimin e betejave dhe artilierisë, në mesjetë, duke nxjerrë në dritë ngjajshmëritë dhe shembujt e luftëtarëve dhe komandantëve të tjerë shqiptarë, që i kanë shërbyer Gjergj Bastës në veprat e tija në dorëshkrim.

Filed Under: Featured Tagged With: Prof.Dr. Musa Ahmeti

DUKAGJINËT SIPAS BURIMEVE ARKIVORE TË DUBROVNIKUT NË SHEKULLIN XIV

September 9, 2021 by s p

Ilustrimi 1 – Diploma origjinale nga viti 1387 – f. 1r e Lekë Dukagjinit

Edhe pse i shkruar vetëm në pesë rreshta tekst, ky është një ndër dokumentet (aktet diplomatike) më të rëndësishme të shekullit XIV për familjet fisnike feudale shqiptare, origjinali i të cilit ruhet në Dubrovnik. Raportet diplomatike me Raguzën dhe pozitat e qendrueshme ekonomike të Dukagjinëve në shek. XIV janë në qendër të vëmendjes. Dëshmi për zhvillimin e një kancelarie shumëgjuhëshe pranë kësaj familje, ngjashëm me familjet e tjera shqiptare dhe europiane.

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Njëra ndër familjet fisnike shqiptare më të fuqishme dhe më të njohura në mesjetë është familja e Dukagjinëve. Për historinë, gjenealogjinë, origjinën dhe shtrirjen e sundimit, marrëdhëniet diplomatike me familjet e tjera fisnike shqiptare dhe me fisnikët fqinjë jo-shqiptarë: sllavë, grekë, bullgarë, rumunë, etj., si dhe me komunat (shtetet) e kohës, qofshin ato shqiptare, dalmatine, italiane, spanjolle, frënge apo të tjera, gjatë shekujve të mesjetës janë shkruar disa studime, por asnjëherë shteruese. Befason fakti se shumë studiues kopjojnë njëri-tjetrin (këtu duhen theksuar dy apo tre studiues shqiptarë që kanë provuar të shkruajnë për këtë familje fisnike) pa përmendur se kanë shfrytëzuar veprat e mëparshme të botuara apo burimet arkivore origjinale, si dorëshkrime, literaturë mesjetare apo burime të tjera. 

Ilustrimi 2 – Diploma origjinale nga viti 1387 – f. 1v e Lekë Dukagjinit
Transkripti i origjinalit ne sllavisht dhe perkthimi ne shqip.
Ilustrimi 3 – Diversa Cancellariae (1387-1389), vëll. 27, f. 69v – shënimi i datës së dokumentit

Duke u mbështetur në burimologjinë arkivore, si dorëshkrime, dokumente, dipoma, akte dipomatike, bula papnore apo informacione të tjera të sakta, është i pamohueshëm fakti që kjo familje ishte shumë e fuqishme në shekujt XIV e XV duke zotëruar një territor mjaft të gjërë sundimi, në kohën kur familja e Kastriotëve ende nuk kishte dalë në skenën politike, ushtarake dhe shoqërore të kohës. Natyrisht politika e ndjekur nga Dukagjinët gjatë epokës skenderbegiane kërkon një studim të specializuar, të thellë, profesional, duke analizuar rrethanat e kohës si dhe duke ballafaquar burimet dokumentare arkivore me literaturën e kohës, duke shmangur tendenciozitetin dhe njëanshmërinë, që sot shfaqet te amatorët e historisë në forma të ndryshme, deri në skajshmëri ekstreme.

Kësaj radhe nuk kemi për qëllim të debatojmë me të gjithë këta të “ashtuquajtur autorë”, por, po botojmë një diplomë (akt diplomatik) origjinale nga Arkivi Historik i Dubrovnikut.

Diploma që po botojmë me këtë rast është e njohur nga studiuesit dhe historianët, por për herë të parë ajo botohet së bashku me faksimile cilësore, të cilat specialistët e medievistikës dhe paleografisë së sllavishtes së vjetër mund t’i lexojnë lehtësisht (shih ilustrimet nr. 1 dhe 2). Përveç kësaj, botimi është shoqëruar edhe me aparat kritik, përkthim në gjuhën shqipe e transliterim e transkriptim të dorëshkrimit të diplomës (akt diplomatik). Logjika e studimit përcjellës, e bazuar në të gjitha këto elemente shkencore mund të ndiqet lehtësisht jo vetëm nga studiuesit, historianët, medievistët, por edhe nga amatorët e interesuar në këtë fushë dhe historidashësit. Ky botim nxjerr në pah njëherë e mirë botimet joprofesionale dhe joserioze të bëra nga studiues të ndryshëm, e veçanërisht përkthimet në gjuhën shqipe, të cilat lënë shumë për të dëshiruar, sidomos për pasaktësitë dhe perifrazimet e origjinalit, gjë që e kanë shtrembëruar dhe dëmtuar në masë të madhe vlerën historike të kësaj diplome (akt diplomatik).

Diploma origjinale sot ruhet në Arkivin Historik të Dubrovnikut në Dubrovnik me signaturë P. Nr. IV a 67, pra si diplomë e veçantë (me signaturë të vjetër 792), ndërsa më parë (deri në fillim të shek. XX) ruhej në kuadër të fondit: Diversa Cancellarie 1387-1389, P. II, 38, dhe këtu si shtesë nr. 27. Kjo diplomë tani është e regjistruar me titullin: “Lekë Dukagjini fton dubrovnikasit që të bëjnë tregti nëpër tokën e tij“.

Përshkrimi fizik i diplomës (aktit diplomatik)

Diploma (akti diplomatik) është i shkruar në letër gjysëm-karton. Dimensionet e diplomës janë: 19.6 x 8.9 cm ndërsa dimensioent e tekstit janë: 17.7 x 6 cm.

Për herë të parë, kjo diplomë është botuar në vitin 1862. Pas këtij botimi kanë pasuar ribotime të shumta (shih: Puciq 1862, Mijatoviq 1881, Novakoviq 1912, Shuflaj 1918, Shllaku 1940, Burime 1962), po asnjëherë korrekte dhe me gabime e lëshime të ndjeshme. 

Transkriptimi [tejshkronjëzimi] i diplomës

Transkriptimi [tejshkronjëzimi] i diplomës origjinale me signaturë: Wiena 792 ose P. nr. IV a 67, është shumë i vështirë jo vetëm për studiuesit, medievistët, historianët e paleografët e cirilikës, e sidomos për ata që nuk janë specialistë të paleografisë sllave, asaj cirilike e glagolike, por edhe për ata që kanë përvojë të gjatë në transkriptime të këtij lloj shkrimi. Shkurtesat e shumta dhe grafia e imët dhe në disa raste, shenjat e veçanta të logofetit ose scribes-it, vështirësojnë edhe më shumë transkriptimin. Pra, teksti i diplomës lexohet me vështirësi për shkak të shkurtesave të shumta si dhe gjuhës e drejtshkrimit jo të saktë të përdorur nga logofeti/scribes-i, që ka shkruar këtë diplomë. Ky fakt lë të kuptohet se logofeti/scribes-i nuk ka qenë sllav, po shqiptar që ka punuar në kancellarinë e familjes Dukagjini, që ka njohur gjuhën sllave si dhe shkrim-leximin e saj. Kjo diplomë me karakterin e një dokumenti publik (akti diplomatik) mban në vetvete të gjitha karakteristikat e dokumenteve të kësaj epoke historike. 

Teksti i diplomës

Teksti i diplomës është shkruar në pesë rreshta ngjyrë kafe, e cila i ka përballuar një kohe të gjatë tashmë prej 631 vjetëve. Në të djathtë poshtë me laps plumbi është shënuar në fund të shek. XIX: h. si D. Cancellar. 1388-1389, (numri 8 te viti 1388 ka të shënuar numrin 7 që lë të kuptohet se logofeti/scribes-i, e ka shkruar gabimisht vitin, gjë që vërehet edhe nga datimi i diplomës /aktit diplomatik/).

Vula e diplomës

Në të majtë të diplomës, poshtë tekstit, vërehen gjurmët e vulës prej dylli të kuq, që për fat të keq tani nuk është më! Vula ka qenë e vendosur në anën e pasme (verso) të diplomës. Dimensionet e gjurmës së vulës janë: 1.6 x 1.8 cm. Kurse perimetri është 5.2 cm. (Këto të dhëna na i ka saktësuar dr. Niksha Selmani nga Arkivi i Dubrovnikut, të cilin e falenderojmë publikisht). Siç mund të vërehet në diplomën origjinale, vula ka qenë e tipit të shtypur në letër, sipër së cilës ka qenë një letër e bardhë e hollë e ngjitur nëpërmjet shpimit të letrës bazë (shih ilustrimin 1 dhe 2), ngjashëm me vulat e fisnikëve të tjerë shqiptarë: Balshajve, Topiasve, Spanëve, Muzakëve, Kastriotëve… etj.

Diploma në verso

Në verso, në pjesën e pasme të diplomës, diploma ka të shënuar në dy rreshta një tekst me këtë përmbajtje: “/1/ † Vlastelome čestenoga /2/ grad Dubrovenika” ndërsa në mes të fjalëve grad () Dubrovnika vërehet se ka qenë e vendosur vula prej dylli të kuq. Në mes të faqes verso është vula e Arkivit Historik të Dubrovnikut nga fundshekulli XIX.

Diploma ka qenë e palosur katër herë: një herë horizontalisht dhe tre herë vertikalisht, gjë që vërehet në ilustrimin nr. 2. Në pjesën e tretë të thyerjes nga palosja vërehet gjurma e vulës, e cila lë të kuptohet se kjo letër ka qenë e mbyllur me vulë. Diploma është në gjendje të mirë dhe nuk ka pasur nevojë të restaurohet. 

Filigranes

Duke analizuar me kujdes letrën e diplomës, poshtë në të djathtë mund të vërehet një pjesë e filigranes (shenjës së ujit), që është e pamjaftueshme për të kuptuar të gjithë shenjën (figurën) përkatëse të filigranit. 

Në vijim po sjellim tanskriptimin e diplomës. Me numrat në kllapa të drejta kemi shënuar fillimin e rreshtit sipas origjinalit të tekstit në diplomë. Kurse në përkthim, në kllapa të vogla, me shkronja të pjerrëta (italike), kemi shënuar fjalët e origjinalit të tekstit sllavisht, por që ia humbin kuptimin fjalisë po të përkthehen fjalë për fjalë. Pra kemi shënuar të dyja variantet e mundshme: atë të përkthimit fjalë për fjalë sipas origjinalit dhe përkthimin sipas kuptimit.

Tranksriptimi i origjinalit në sllavisht:

/1/ † Ode Leke Dukagin i Pavla brat mu vlasteome čestioga grad Dubrovni –

/2/ ka pišu vera vi moja i moga brat gerdet slobodno po moei zemli ne boite se niša 

/3/ a ere e za carinu davaite si zakonenu carinu šo ste i prege davli ineme

vlastelome 

/4/ koi su prege nastojeki na teme meste bil a inedoga strah se ne boite ere se

umirihe 

/5/ s tureci i boga vi vesli

Ne verso:

 /1/ † Vlaste lome čestenoga 

/2/grad Dubrovenika

Die penultimo Dec. 1387

Përkthimi në gjuhën shqipe:

† Nga Lekë Dukagjini e Pali vëllai i tij. 

Fisnikërisë së nderuar të qytetit të Dubrovnikut. 

Ju shkruaj në besën time dhe të vëllait tim të kaloni lirisht nëpër tokën time pa iu frikësuar asgjëje dhe për doganë duhet të jepni (paguani, m.a.) sipas ligjit doganën (taksën doganore, m.a.) që ua keni dhënë edhe më parë atyre fisnikëve që më parë kanë banuar (sunduar, m.a.) në këtë vend dhe pa asnjë frikë dhe pa asnjë dyshim, sepse jam pajtuar me turqit dhe në Zotin ju gëzuar (Zoti ju gëzoftë, m.a.).

Në verso:

† Fisnikërisë së lartësuar (nderuar, m.a.) 

të qytetit të Dubrovnikut

30 dhjetor 1387

Paraqitja paleografiko-diplomatike e diplomës

Duke qenë se editimi ynë bëhet sipas kritereve bashkëkohore shkencore, ne po sjellim një studim paleografiko-diplomatik të kësaj diplome mesjetare, përkatësisht të fundit të shek. XIV.

Në fillim të diplomës është i shënuar invokacioni simbolik, që në këtë rast na paraqitet në formën e një kryqi të tejzgjatur deri në rreshtin e dytë të tekstit, që është tregues i nënshtrimit të pushtetit real të Dukagjinëve ndaj atij kishtar, duke treguar besnikëri absolute ndaj kishës.

Invokacioni verbal që përdoret në këtë diplomë, është karakteristikë e shpeshtë e përdorimit në diploma të tilla të lëshuara nga kancelaria sllave. Me këtë i rritej vlera diplomës (aktit diplomatik) duke dëshiruar që të arrihej qëllimi për destinimin e tij. Në këtë rast, invokacioni verbal është i shprehur në formën: “në besën time dhe të vëllait tim të kaloni lirisht nëpër tokën time”. 

Menjëherë në vijim është intitulacioni që është i shkurtër fare: “Nga Lekë Dukagjini e Pali, vëllai i tij”. Kjo është një shprehje e zakonshme e kohës për fisnikët shqiptarë, të cilët, kur u drejtohen fisnikëve të tjerë apo komunave (shteteve) të kohës, shkruajnë emrin personal të tyre dhe pothuajse çdo herë të shoqëruar edhe nga një person i dytë i familjes, vëllai, xhaxhai, kurshëriri i parë, e në raste të rralla, gruaja ose motra. Në këtë rast, te kjo diplomë, Lekë Dukagjini, që mendohet të jetë i pari me këtë emër, përkrah emrit të tij shënon edhe emrin e të vëllait Palit. Më këtë rast duhet të theksojmë se nuk është fjala për Lekë Dukagjinin e kohës së Skenderbeut, por për të atin e tij, ose ndoshta gjyshin e tij.

Në vijim, Lekë Dukagjini i siguron dubrovnikasit në formën e njohur të së drejtës zakonore shqiptare, se ai është garant për kalimin e tyre nëpër territorin ku ai sundon, me kusht që ata të respektojnë obligimet e tyre, pra të paguajnë doganën. Ky pohim në dukje të parë nuk duket shumë i rëndësishëm, por nëse e studiojmë me kujdes do të vërejmë se është një dëshmi e pakundërshtueshme se familja fisnike feudale e Dukagjinasve ka rrënjë të lashta fisnikërie shqiptare dhe se ata ishin krenarë për këtë gjë.

Kurse dispozicioni, si pjesa më e rëndësishme e diplomës (aktit diplomatik), i cili në vete ngërthen objektin moral dhe atë material, që i dedikohet pranuesit, na paraqitet në formën ku Leka në mënyrë bindëse i siguron dubrovnikasit se ata mund të vijnë në territoret që ai sundon “pa asnjë frikë dhe pa asnjë dyshim, sepse jam pajtuar me turqit”, shprehet ai.

  Në ekspozicion (narracion) janë sqaruar rrethanat aktuale për vendimin e shkrimit të një akti të tillë diplomatik ku Leka pohon: “kaloni lirisht nëpër tokën time pa iu frikësuar asgjëje dhe për doganë duhet të jepni sipas ligjit doganën që ua keni dhënë edhe më parë atyre fisnikëve që më parë kanë sunduar (…) sepse jam pajtuar me turqit”. Me sundues të mëparshëm, Lekë Dukagjini nënkupton sunduesit serbë, përkatësisht carin Dushan, gjatë kohës që kishte pushtuar Shqipërinë mesjetare.

Kjo diplomë (akt diplomatik) nuk e ka të shënuar datën e lëshimit të saj. Rreth datimit kemi një përshtjellim, që përfundimisht u zgjidh duke shfrytëzuar fondin e dokumenteve origjinale ku ruhej kjo diplomë më herët. Edhe më parë është shënuar data 30 dhjetor 1387, por pa u saktësuar dhe sqaruar se nga është nxjerrë kjo datë. Duke mos pasur datën e lëshimit, të gjithë që janë marrë me këtë diplomë kanë shënuar si datë të lëshimit, datën e pranimit, përkatësisht të regjistrimit si diplomë e pranuar pranë kancelarisë raguzane, që është data 30 dhjetor 1387. Kjo nuk  është data e lëshimit të kësaj diplome nga Lekë Dukagjini, përkatësisht data e shkrimit të diplomës nga logofeti/scribes-i i Lekës. 

Duke mos qenë në gjendje të saktësojmë datën e lëshimit, edhe ne kemi pranuar si datë të kësaj diplome datën e lartcekur, edhe pse të vetëdijshëm se kjo diplomë (akt diplomatik) është shkruar të paktën 15-30 ditë më herët. Në fondin Diversa Cancellariae (1387-1389), vëll. 27, f. 69v të Arkivit Historik të Dubrovnikut është shënimi i pranimit të letrës së Lekë e Pal Dukagjinit në kancelarinë zyrtare të Raguzës. Shënimi është i treti me radhë, pra kryerreshti i tretë, në fund të faqes dhe ka gjithsej 3 rradhë tekst (shih ilustrimin nr. 3) me këtë përmbajtje (transkriptimi në latinisht): “Ista littera sclavica fuit hic posita, de mandato domini rectoris et consilii que continet quod merchatores Ragusini possint ire securi per terrenum dominorum Leche et Pauli Ducadini ut patet in littera”. Përkthimi në shqip i këtij teksti është: “Kjo letër sklavike (sic! lexo: çirilike) u vendos këtu me urdhër të z. rektor dhe të këshillit, e cila përmban që tregtarët e Raguzës mund të shkojnë të sigurt nëpër territorin e zotërinjve Lekë e Pal Dukadini (sic! lexo: Dukagjini, në origjinal është: Dukadini), siç shënohet në letër”. Nga diploma që po botojmë, pohohet se: “me urdhër të rektorit po rregjistrojmë letrën e depozituar”. Ne kemi konsultuar edhe diploma të tjera të familjes Dukagjini në sllavisht që ruhen në Arkivin Historik të Dubrovnikut, po nuk kemi arritur të nxjerrim informacione të sakta në lidhje me këtë çështje.

E pazbardhur mbetet edhe çështja e autorit të shkrimit të diplomës – logofetit/scribes-it, i cili nuk e shënon në fund emrin e tij, sikurse nuk ka shënuar as datën dhe as vendin e lëshimit. Pra, ne nuk kemi njohuri se në cilin qytet apo pjesë të sundimit të Lekë Dukagjinit është lëshuar kjo diplomë.

Kësaj diplome i mungon edhe elementi i përforcimit, që është i zakonshëm pothuajse në të gjitha diplomat e tjera të kësaj periudhe në gjuhën sllave që njohim deri me sot.

Përveç elementeve të përmendura, këtij akti diplomatik i mungojnë edhe disa pjesë standarte apo klishe, të cilat i ndeshim në diploma të ngjashme nga e njëjta periudhë. Megjithatë këto mungesa nuk e zvogëlojnë rëndësinë dhe autenticitetin e kësaj diplome.

Sipas burimeve arkivore që ruhen në Arkivin Historik të Dubrovnikut, familja Dukagjini përmendet për herë të parë në histori në shek. IX. Natyrisht që ky burim duhet studiuar, verifikuar dhe ballafaquar edhe me burime e literaturë tjetër për të vërtetuar saktësinë e tij. Kjo familje, si të gjitha familjet fisnike feudale shqiptare kishte ngritjet e rëniet e saj. Po ashtu kjo familje gjithnjë sipas burimeve të shkruara arkivore është me rrënjë të mirëfillta shqiptare. Ajo ka luftuar kundër armiqve e pushtuesve të huaj bizantinë, sllavë e osmanë, por ka bërë edhe luftëra lokale kundër feudalëve shqiptarë, për zgjerim territoresh, për rritje ndikimi apo edhe për të “ruajtur nderin” siç ishte rasti me Lekë Zaharinë. Ajo ka pasur marrëdhënie diplomatike me shumë komuna (shtete) e njësi të tjera politike të kohës në Europë, Dalmaci e me fisnikë shqiptarë si dhe me fqinjë të tjerë jo-shqiptarë. Ajo ka njohur në më shumë se një rast vasalitetin e sundimtarëve të huaj, si të Republikës së Venedikut, Perandorisë Osmane, mbretit Alfonsi V etj., ngjashëm me fisnikët e tjerë shqiptarë. Dukagjinasit ishin besimtarë të devotshëm, por kemi rastin kur kërcënohen me çkishërim nga papa në rastin e konfliktit me Gj. K. Skënderbeun. Ata patën më shumë se një pinjoll që pranoi fenë islame, dhe që u ngritën në hierakinë sunduese të Perandorisë Osmane, ashtu si shumë fisnikë të tjerë shqiptarë, siç ishte edhe rasti i p.sh. Gjergj Kastriotit Skenderbeut, nipit të tij Hamzait, Ballaban Pashës, ose Topiasit, Spanët, Muzakajt etj. Ata lanë gjurmë të pashlyeshme në historinë tonë kombëtare, sidomos me “Kanunin e Lekë Dukagjinit”, i cili bashkë me kanunet e tjera si  “Kanunin e Skenderbeut”, përbëjnë një kontribut të paçmueshëm për të drejtën zakonore, por edhe të drejtën në përgjithësi në trojet shqiptare.

Filed Under: Featured Tagged With: Arkivi i Dubrovnikut, Dukagjinet, Prof.Dr. Musa Ahmeti

Artikujt e fundit

  • ANALIZË E PËRGJITHSHME DHE E STRUKTURUAR  AFRESKAVE NË VARRET KASTRIOTËVE NË MANASTIRIN E HILANDARIT
  • SHQIPTARËT KANË SHEMBUJ PËR T’U NDJEKUR — MJAFTON TË SHIKOJMË KONGRESIN E MANASTIRIN!
  • Në peizazhin shpirtëror të Shqipërisë së viteve ’30
  • Ndre Mjeda, kontributori i zellshëm i shqipshkrimit dhe liriku buzëhollë, shërbestari i devotshëm atdhetar
  • Rasih Bej Dino, diplomat dhe bashkëpunëtor i shquar i Ismail Qemalit
  • Mustafa Kruja për Esat Pashë Toptanin
  • Ismail Qemali dhe diplomacia e pavarësisë shqiptare në nëntorin e vitit 1912
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – GOLD SPONSOR PËR PATRIOTIN RRUSTEM GECAJ “NDERI I KOMBIT”, DHUROI 5 MIJË DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • RREZIQET E REALITETIT JOARTIFICIAL
  • SHQIPËRIA NË HARTOGRAFINË EVROPIANE TË SHEKUJVE XVII–XVIII: ANALIZË HISTORIKO-GJEOGRAFIKE DHE TOPONIMIKE E NJË HARTE TË HERSHME MODERNE
  • FALËNDERIM I VEÇANTË – SILVER SPONSOR PËR CUBI REALTY, DHUROI 2.500 DOLLARË PËR FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR
  • Vizita ime e parë nē Dardhë të Korçës
  • KLERI KATOLIK NË AFIRMIMIN E IDENTITETIT DHE MBROJTJEN KOMBËTARE, GJATË BETEJAVE BALLKANIKE
  • Rrok Zojzi dhe studimet e tij mbi Kanunet dhe ndarjen krahinore në Shqipëri
  • PROBLEMET E SHQIPËRISË INDIPENDENTE

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT