Nga Dr. Nelson R. Cabej

Pjesa e dytë

Engrama si bazë e proceseve njohëse dhe e të menduarit

Vërtetimi eksperimental i ekzistencës së engramës së kujtesës

Njohja shkencore e engramës është një nga detyrat themelore të së sotme. Biologët sot besojnë se engrama është njësia elementare e ruajtjes së informacionit  rreth përvojave individuale dhe kompjutacionit³. Ndryshimet specifike që pësojnë neuronet engramë-mbajtëse janë: forcimi i lidhjeve sinaptike midis neuroneve, shtimi i kreshtave të dendriteve dhe shtimi i ndjeshmërisë së atyre neuroneve. Me rëndësi thelbësore për konsolidimin e engramës së kujtesës është sinteza e proteinës, siç provohet nga fakti që ndalimi eksperimental i sintezës së proteinës e fut engramën në një gjendje “të fjetur” (inaktive).  

Eksperimentet gjatë dekadës së parë të këtij shekulli kanë konfirmuar se një përvojë e të mësuarit (stërvitja e minjve për të hyrë e dalë nga një labirinth, të mësuarit e diçkaje të re, krijimi i një refleksi të kondicionuar, etj.), kodohet në formën e një informacioni neurogjenik në një grup neuronesh specifikë, që përbëjnë engramën, dhe kur kafsha ose njeriu stimulohet të kujtojë atë që ka mësuar reaktivohet po ajo engramë, po ato neurone. Reaktivimi i neuroneve engram-mbajtëse provonte ekzistencën e engramës por për të vërtetuar bindshëm se engrama ishte përgjegjëse për kujtesën duhej të shkatërroheshin neuronet që bënin pjesë në engramë dhe të shihej në se kujtesa ruhej ende. Për studimin eksperimental të engramave të kujtesës në këto dy dekadat e fundit janë përdorur fshirja e engramës, riaktivimi optogjenetik (me rreze drite) i engramës dhe krijimi i engramave artificiale. 

Fshirja e engramave

Verifikimi i funksionit të engramës si baza qelizore e kujtesës mund të provohej duke eliminuar neuronet që marrin pjesë në formimin dhe/ose në reaktivimin e saj. Në qoftë se pas këtij operacioni kujtesa të zhdukej, kjo do të tregonte se engrama ishte me të vërtetë mbajtëse e kujtesës. Kjo u arrit të bëhej për herë të parë në vitin 2009 nga një grup biologësh në laboratorin e Sheena Josselyn në Toronto, Kanada. Duke shfrytëzuar një engramë të identifikuar që kodonte në amigdalë (një pjesë e trurit në formën e bajames) frikën që shkaktonte një tingull në trurin e minjve, ata shkatërruan neuronet që merrnin pjesë në atë engramë dhe vunë re se minjtë nuk reagonin, gjw qw tregonte se kishin humbur kujtesën ndaj atij tingulli; kur ata shkatërruan një numër të njëjtë neuronesh që nuk bënin pjesë në engramë minjtë e ruanin kujtesën.

Riaktivimi i engramave me metoda optogjenetike 

Rruga normale e riaktivimit të engramës është ekspozimi i kafshës ndaj stimulit që shpuri në formimin e saj. Por kohët e fundit biologët kanë arritur të “zgjojnë” ose aktivojnë engrama “të fjetura” edhe në mungesë të stimulit që bëri të mundur formimin e tyre, vetëm nëpërmjet metodave optogjenetike, duke përdorur dritën e lëshuar me precision vetëm mbi neuronet engramë-mbajtëse. Ky rrezatim stimulonte aktivimin e neuroneve të engramës dhe “zgjimin” e kujtesës përkatëse. Në këto eksperimente u provua se drita e fokusuar me precision në neuronet engram-mbajtëse mund të zëvendësojë stimulin e kondicionuar.  

Kur minjve u shkaktohej eksperimentalisht sëmundja e Alzheimer-it, vihej re se engramat e heshtura të minjve kujtesë-humbur nuk mund të riaktivoheshin as në prani të stimuluesve natyrorë të tyre, por mund të aktivoheshin artificialisht, në mënyrë optogjenetike (me rezatim të përqëndruar në neuronet e engramës), i cili, duke nxitur shtimin e dëndësisë së kreshtave në dendritet (zgjatime në njerin pol të neuroneve) dhe forcimin e lidhjeve midis neuroneve, riaktivon engramën e heshtur të kujtesës⁴. Thuajse një dekadë më parë një grup studiuesish të Howard Hughes Institute në MIT (Boston, MA) mundën të krijojnë engrama artificiale.

Nga engrama te të menduarit

Njohja e mekanizmave të formimit të engramës na ndihmon për të kuptuar shkallët e mëtejshme të evolucionit të aftësive njohëse, instinkteve, aftësive përgjithësuese, arsyetimit logjik, deri te të menduarit e njeriut.

Pasi përshkruam mekanizmat e krijimit, rinxjerrjes, heshtjes dhe humbjes së engramave si mbartëse të informacionit neurogjen mbi gjërat, ngjarjet dhe dukuritë e rrethinës në të cilën jetojnë kafshët, le të shohim shkurtimisht lidhjen e mundshme të tyre me aftësitë njohëse dhe të menduarit.  

Dihet përgjithësisht se kafshët mendojnë. Mjafton të kujtojmë një shëmbull të thjeshtë, kërcimin e sigurtë të ketrit nga një degë në tjetrën. Fakti që ai e bën këtë pa u rëzuar tregon se ai, duke u mbështetur në përvojën e vet (pas dështimeve të mëparshme), para se ta kryejë kërcimin ka llogaritur largësinë e vet nga dega në të cilën do të kërcejë, largësinë që mund të kërcejë ai nga lart-poshtë, nga posht-lartë dhe horizontalisht, pa rezikuar që të bjerë, madhësinë e degës më të vogël që mund ta mbajë peshën e tij në rënie, duke përfshirë vlerësimin e rezikut të rënies aksidentale. Tani besohet se të gjitha këto përvoja janë regjistruar në engrama të veçanta në trurin e tij. Para se të marrë vendimin për të kërcyer, në trurin e ketrit ndodh edhe lidhja e tërë engramave të mësipërme, por edhe të tjerave, të cilat procesohen dhe integrohen kryesisht në koren frontale të trurit dhe/ose në hipotalamus ku edhe merret vendimi. Kërcimi i suksesshëm i ketrit tregon bindshëm se ai ka integruar dhe kalkuluar të tërë parametrat e mësipërme para se të mirrte vendimin per të kërcyer në degën tjetër. 

Evolucioni i botës së kafshëve bëri të mundur edhe kalimin në një formë më të lartë të aftësive njohëse të disa gjitarëve deri te ndërgjegjësimi për ekzistencëen e vetes si një individ i grupit. Kështu kur një qeni i vihet ushqimi para pasqyrës që i lejon të shohë fytyrën dhe kokën e tij, brenda fare pak ditësh ai kupton se në pasqyrë është duke parë veten sepse sapo t’i vihet në kokë pak pluhur i bardhë ose i zi, ai përpiqet ta heqë me këmbë pluhurin nga koka.

Një shimpanze mëson të përdorë gurin për të çarë arrët, të qëroje frutat, të përdorë shkopin për të rrëzuar frutat nga pema, etj. ose deri të krijojë “vegla” primitive guri, por një formë më e lartë cilësisht e ndryshme e aftësis njohëse u arrit me daljen e njeriut në skenën e historisë natyrore.   

Jetesa në grup dhe sidomos gjuha e folur dhe të shkruarit ndihmuan shumë në atë kërcim të madh që bëri njeriu në zhvillimin e aftësive njohëse deri në atë që sot njihet si “të menduarit e ri”, të menduarit logjik, gjatë evolucionit relativisht të shkurtër të tij dhe bënë të mundur zhvillimin e jashtëzakonshëm të shkencës dhe kulturës njerëzore, si dhe transformimin kolosal që i bëri njeriu natyrës për të përmirësuar jetën e tij.

Në fund të fundit, lidhja e engramave të ndryshme në indin nervor qëndron në bazën e zhvillimit të njohjes njerëzore, krijimit të koncepteve dhe përgjithësimeve shkencore. Nga kjo pikëpamje edhe idetë dhe zbulimet e reja, duke përfshirë ato më gjenialet, janë rezultat i lidhjeve të reja ose të kombinimeve të reja të engramave të ndryshme në trurin e njeriut. 

Këshilli i Ambasadorëve Shqiptarë/

Këshilli i Ambasadorëve Shqiptarë shpreh keqardhje të thellë për ndarjen nga jeta, para kohe, të njërit prej anëtarëve të saj krenarë dhe të çmuar, Ambasador Anton Berisha.

Anton Berisha i përkiste gjeneratës së parë të ambasadorëve të karrierës të Republikës së Kosovës, i emëruar në vitin 2009.

Ai shërbeu si ambasadori i parë i Kosovës në Slloveni dhe më pas mbajti disa pozita të tjera të rëndësishme diplomatike, përfshirë atë të zëvendësministrit të Punëve të Jashtme, këshilltar diplomatik i kryeministrit dhe përfaqësues diplomatik në Selinë e Shenjtë.

Ambasador Berisha ishte një figurë e shquar brenda Lidhjes Demokratike të Kosovës, ku dha një kontribut të çmuar në fushën e politikës së jashtme dhe integrimeve evropiane.

Ai ishte një mbështetës i madh i Këshillit të Ambasadorëve Shqiptarë dhe një zë i fuqishëm për çështjen kombëtare shqiptare. Në çdo detyrë që mori përsipër, ai e përfaqësoi Republikën e Kosovës me dinjitet dhe përkushtim, duke dëshmuar dashurinë e tij të madhe për vendin.

Këshilli i Ambasadorëve Shqiptarë shpreh ngushëllimet më të sinqerta për familjen e tij të dashur, miqtë dhe bashkëpunëtorët e shumtë.

Prehu në paqe, miku ynë i nderuar

Skënder KARAÇICA/

Në fshatin Baicë të Drenicës, ka vdekur i burgosuri politik i viteve 1981,Sejdi (Sadri) Leku,i cili tërë jetën ishte në krah të frymës kombëtare për Liri dhe Pavarësi të Kosovës. Me punën  e tij të ndershme ai në punëtorinë e tij bënte dyer e dritare për shtëpitë e reja në Drenicë. Në punë dhe në veprimzarinë e tij prej veprimtari e burrit të odës, nuk e hoqi plisin e bardhë nga koka. E kishte për nder e për kujtim të traditës e të porosisë së babait Sadri Leku, njeriu i përkushtuar për tokën e bukës dhe për rritjen e fëmijëve, të djemëve dhe të vajzave në Drenicën e halleve të kohës…

Ishte viti 1981 kur tërë Kosova vlonte nga brohortijet e demonstratave të rinisë,të studentëve dhe të popullit,në kërkim të Lirisë dhe Pavarësisë së Kosovës. Regjimi shekullor i Serbisë  e kishte mbushur kupën me kurthat ,hilet ,vrasjet dhe skenarët e varfërisë dhe të shfarosjes për shqiptarët në tokën e vet. Kosova në këto vite ishte pjesa më e varfër e ish-Jugosllavisë dhe, për këtë nuk i prishej rahatia regjimit antishqiptar të Serbisë.Për shqiptarët në Drenicë, edhe kur shkonin në arat e bukës për të punuar, jetën e kishin luftë me regjimin serbo-jugosllav.

Sejdi (Sadri) Leku, në Gllogofc të kohës punoi si mjeshtër i mirë për dyer e dritare të reja. Ai gëzohej kur shihte që në fshatrat e Drenicës ndërtoheshin shtëpitë e reja dhe, mjeshtria e tij e vyer, bëhej pjesë e kulmeve të kuqe të shtëpive të reja, ku, bëhej dasmë e gëzime të familjes shqiptare nën vëzhgimin e pa rreshtur të regjimit se çfarë po bëjnë në Drenicë…?!Djali i Baicës, djali i Sadri Lekut, njeriut të vuajtur të udhëve të jetimit, e kishin burrëruar para kohe djalin e madh të tij Sajdiun, që me plis të bardhë,më ballin e hapur punoi natë e ditë për të mbajtur familjen me shumë anëtarë. Sejdiu u bë i njohur si mjeshtër për dyer e dritare në Drenicë dhe, përmes ,,fabrikës,, së tij ai mbijetoi kundër regjimit të kohës, vrastare dhe antishqiptare…

Në kronikën e jetë së tij ai kujtohet kur në demonstratat e rinisë shkollore në Gllogofc (1981)e mbylli duqanin e tij dhe u bashkua me turmën  e shpirtit liridashës në Drenicë, me thirrjen e zëshme përtej maleve ,,Kosova Republikë,, ! Nuk u ndal vetëm me kaq, përditë Sejdiu në krah të rinisë e të demonstratave…Pushteti serb dhe udbashët e kishin  përcjellë hap pas hapi burrin  nga Baica dhe,në fund të udhës të shpirtit kryengritës të rinisë së Drenicës, e ndalin Sejdi (Sadri) Leku dhe ia vëjnë hekurat në duart e tij për të dërguar prapa grillave të burgut në Prishtinë. Aty nis kalvari i vuajtjeve, të maltertimeve,të rrahjes me hekurat shkopinj të policisë për të kërkuar fjalën e tij: Se kush qëndrona pas turmës së madhe të historisë më të re të Drenicës kundër regjimit serbo-jugosllav dhe për parollën me motive të platformës kombëtare ,,Kosova Republikë,,!

Në burgun e Prishtinës  dhe më vonë në burgjet e Serbisë, i denuar për veprimtari armiqësore sipas ligjeve të kohës, Sejdi (Sadri) Leku në tërë kalvarin e përgjakjes së trupit të tij, nuk e hoqi nga koka plisin e bardhë ,shenjë e traditës të maleve për liri të Drenicës…!Kështu mbeti tërë jetën burri dhe kryengritësi me frymën e lëvizjes së madhe,deri në kohën kur në Drenicë, doli para regjimit vrastar të Serbisë dhe para botës UÇK-ja në varrimin e mësuesit të vrarë në shkollën e Llaushës.

Tashti në vitin 1998 në Gllogofc,kishin ardhur forca të shumëta policore,ushtarake dhe paramilitare për të vrarë, për të djegur e shfarosur Drenicën. Në udhëkryqin Gllogofc-Skenderaj gjëndej shtëpia e vëllait të tij Gani Leku dhe,për shkak të rethimit e të bombardimit me armat më të rënda serbe,shumë familje shqiptare ia mësyen qendrës së Gllogofcit,që të shpetojnë nga skenarët e Serbisë të njohur për kohën,,Patkoj,,! Çaste të rënda,kishin ardhur për këtë anë të njohur në luftëra të prëgjakura,ku,në historinë shekullore të pushtimit e të ripushtimit nga Serbia,nuk ia ndali pushkën në malet kazerma të Ahmet Delisë, të Azem Bejtës, të Shaban Palluzhës dhe së fundi kryengritja e kthesës së madhe të historisë të Komandantit Legjendar të UÇK-së të Adem Jasharit.

Gllogofci në vitin 1998 ishte i rrethuar nga të katër anët nga forcat serbe.Sejdi (Sadri)Leku kishte dalur tek shkallët e shtëpisë dhe kishte filluar të grinte pak duhat(kaçak)për kutinë e burrërisë së tij.Në këto çaste po i thonë Sejdiut,hajde më shpejtë se jemi të rrfethuar e,hasmi nuk na pret…!Paksa si me humor,Sejdiu ua kthej fjalën:Pa e gri duhanin,nuk e kam ndërmend me e lshua shëtpinë…!Hjade me shpejt se ata erdhën në oborrin tonë,i thanë ata të shtëpisë përseri. Sejdiu nguli këmbë dhe,forcat armike të Serbisë i priti në tokën e vet,me plis të bardhë e para vdekjes…!

Përseri pas torturave të përgjakura, Sejdiu  për herë të dytë u gjënd në burgjet e Serbisë,i dërmuar para vdekjes…!Dhe,në katrahurën deri në shkallë të gjenocidit,Kosova dhe shqiptarët,në vitin 1999, në krah të ndërhyrjes së forcave ushtarake(NATO) të aleatëve të udhëhequr nga Amerika,rrezet e diellit të lirisë së Kosovës erdhën me Lirinë dhe Pavarësinë.Në odat e Drenicës,historia shqiptare është shpjeguar se qyshse nga viti 1912-1999,shqiptarët asnjëherë nuk e kanë pranuar për shtet të vetin Jugosllavinë e aq më shumë Serbinë fashiste.

Sejdi (Sadri) Leku, kohën e Lirisë e të Pavarësisë së Kosovës e pati pritur ne zemër hapur dhe, shpeshherë thoshte: Të qofshin falë plagët dhe gjaku im, Kosova e Lirë!

Prof. Dr. Lush Culaj/

Programi i gazetës “Dielli” ishte i qartë dhe patriotik. Programi i “Diellit” ishte një zë që e ftonte emigrantin shqiptar të armatosej dhe ta shpëtonte vendin e tij të lindjes nga robëria e huaj. Hartuesi i programit ishte Fan S. Noli, njeri i lindur jashtë Shqipërisë, por që kërkoi një Shqipëri për shqiptarët. Fan Noli, themeluesi dhe editori i parë i “Diellit”, e udhëhoqi këtë gazetë deri në tetor të vitit 1909. Pas tij udhëheqjen e mori Faik Konica.

Më 29 dhjetor të vitit 1918, Federata Panshqiptare “Vatra” mbajti mbledhje ku u morën këto vendime: 1. Fan Noli u emërua delegat në Paris, por realisht ky emërim nuk u realizua. 2. Kostë Çekrezi e zuri vendin e Fan Nolit si delegat i “Vatrës” në Amerikë dhe editor i “Revistës Adriatic”, Aubrey Herbert (anglez), Teoford Erikson, Faik Konica, Sotir Peci u caktuan si delegatë në Evropë. 4. Kuvendi zgjodhi një këshill kombëtar për ta zënë vendin e Kuvendit në rast krize politike. Këshilli përbehej prej 13 vetash.

Ndërtesa ku botohej gazeta “Dielli” çdo ditë kishte vizita të shpeshta. Dhjetëra atdhetarë hynin e dilnin nga ato zyra, që i ngjanin një familjeje të madhe. Qëllimi dhe apeli kryesor i gazetës ishte që të bënte mobilizimin e të gjithë shqiptarëve për t’i bërë ballë rrezikut të madh që i kanosej atdheut. Ashtu siç ishte misioni historik i diasporës shqiptare në Amerikë, po atë mision e kishte edhe gazeta “Dielli”: kryerjen e detyrave që u kishte ngarkuar atdheu dhe kombi. Gazeta ishte një ndër mjetet kryesore për të komunikuar me botën e jashtme dhe për t’ua bërë të njohura kërkesat shqiptare Fuqive të Mëdha dhe shteteve shoviniste fqinje. Ajo arriti të shprehte me forcë vrullin patriotik të qytetarëve shqiptarë dhe pikëpamjet antishoviniste e demokratike të botuesve të saj. Edhe Konferenca e Paqes, që i zhvillonte punimet në Paris, ishte e natyrshme se do të tërhiqte vëmendjen e saj në mënyrë të vazhdueshme. Në atë Konferencë botuesit e gazetës “Dielli”, si dhe mbarë diaspora shqiptare e Amerikës, kishin pasur shpresa të mëdha.

Më 6 mars të vitit 1919 drejtuesit e gazetës duke qenë të vetëdijshëm për situatën e vendimeve të mëdha historike, pasqyron përpjekjet për kompletimin e delegacionit shqiptar duke e informuar opinionin se Mithat Frashëri, Luigj Bumçi e Faik Konica ishin ftuar të vinin menjëherë në Paris. Ajo informonte se Mithat Frashëri ishte kthyer nga Roma dhe gjendej në Lozanë. “I përndritshmi Erikson është këtu prej kohe. Z. Anselmo Lorecchio dhe Nikollë Kasneci janë të lirë të vijnë gjithashtu”. Gazeta informonte edhe për përpjekjet për ta sjellë në Paris edhe z. Sotir Peci. Opinioni njoftohej se Luigj Gurakuqi dhe Mustafa Kruja ishin prej kohe në Paris si ndihmës të delegacionit zyrtar.

Dielli pasqyron qëndrimin e përfaqësuesve shqiptarë në Konferencë që SHBA-të të jenë fuqi mandatorë për një vit në trojet shqiptare

“Dielli” që më 8 mars të vitit 1919 pasqyron politikën e përfaqësuesve tanë në Paqen e Versajës. “Dielli” pasqyron, në mënyrë shumë të qartë dhe qëndrimin e përfaqësuesve shqiptarë në këtë konferencë, ku kërkojnë që SHBA-të të jenë si fuqi mandatore për një vit në trojet shqiptare. Kërkesat shqiptare përmblidheshin kryesisht mbi një shtrirje etnike shqiptare në jug Çamërinë, kurse në veri tokat shqiptare të pushtuara nga serbo-malazeztë.

Përse u kërkua një mandat i tillë dhe nga kush u kërkua një mandat i tillë?

Mungesa e forcave ushtarake të Shqipërisë, prapambetja e madhe ekonomike dhe kulturore-arsimore, si pasojë e robërisë shumë shekullore osmane, pretendimet territoriale të vendeve fqinje bënë që një pjesë e qarqeve patriotike shqiptare të mendojnë se sovraniteti i Shqipërisë mund të sigurohej vetëm nën mandatin e ndonjë shteti të madh. Kjo ide u mbështet në mënyrë të veçantë në radhët e mërgatës shqiptare në SHBA.

Pikërisht për këtë Konferencë, e cila ishte jetike për çështjen shqiptare, u mobilizua në forma të ndryshme diaspora shqiptare në SHBA. Ata u përpoqën që në Konferencë të angazhojnë edhe ekspertë nga miqtë amerikanë për mbrojtjen e drejtë të çështjes shqiptare në ketë Konferencë.

Më 10 shkurt të 1919-s gazeta shkruante se miku i madh i shqiptarëve, koloneli Aubrey Herbert, shkon në Paqen e Versajës në mbrojtje të drejtave të shqiptarëve.

Faqet e gazetës “Dielli” përpiqeshin që ta pasqyronin para opinionit në mënyrë sa më objektive veprimtarinë e delegacionit shqiptar në Paqen e Versajës. Më 12 mars 1919, duke folur për problemin e shqiptarëve në Jugosllavi e për Kosovën në veçanti, gazeta “Dielli” do të shkruante: “Po të jetë që Konferenca e Paqes lë një pëllëmbë të Kosovës në Jugosllavi, atëherë koha e sotme nuk ka asnjë ndryshim nga koha e mëparshme, por nuk besojmë kurrë në një padrejtësi kaq të madhe të Konferencës së Paqes”.

Gazeta kritikonte atdhetarët çamë

Më 13 mars 1919, kjo gazetë, duke i kritikuar atdhetarët çamë, shpreh mendimin se atdhetarët çamë nuk vepruan drejt dhe në vend që të dërgonin disa delegatë nga krahina e Çamërisë, sikur bënë edhe të vetëquajturit vorioepirotë, ata emëronin delegatë që të përfaqësonin tërë shqiptarët. Duke e gjykuar ketë veprim si jo të shkathët diplomatik dhe si mungesë të përvojës diplomatike, gazeta do të theksonte: “Jemi informuar se partia politike emëroi për delegatë të saj Aqif Pashë Elbasanin dhe Hasan Prishtinën. Askush nuk dyshon në përcaktimin atdhetar të tyre, por delegatët duhet të përcaktoheshin nga ana e çamërve.”

Bashkëpunëtorët e gazetës “Dielli” kishin arritur, në një kuptim shumë të drejtë të shkaqeve thelbësore, interesave dhe kontradiktave të thella ekonomike, politike dhe diplomatike ndërmjet shteteve të mëdha. Ata, me të drejtë, mbështetur në këto interesa, shprehnin frikën për një zgjidhje jo të drejtë të çështjes shqiptare. Në faqet e kësaj gazete do të shkruhej jo rastësisht se: “në Ballkan gjenden gjashtë kombe dhe politika e sotme e aleatëve nuk tregon se dëshirojnë të bëjnë një vendosje të drejtë për një paqe të qëndrueshme, por, përkundrazi, përpiqen t’i zmadhojnë serbët, grekët e rumunët, në kurriz të turqve e bullgarëve të mundur dhe në kurriz të shqiptarëve neutralë. Baza e kësaj politike duket që ishte pjesërisht urrejtja e aleatëve kundër shteteve të mundura e pjesërisht simpatia ndaj shteteve që kërkojnë pjesë të Shqipërisë dhe pjesërisht mosdija e atyre që u zgjodhën në komision të cilët ranë dhe bien pre e statistikave greke dhe serbe.”

Duke u përpjekur që të analizojë raportet ndërmjet përfaqësuesve kryesorë në Konferencë, të cilët i përfaqësonin Fuqitë e Mëdha vendimmarrëse në këtë konferencë, gazeta “Dielli” e datës 31 mars 1919 theksonte ndër të tjera se: “E vërteta është se një mos marrëveshje mbretëron në mesin e katër të mëdhenjve. Kjo do të thotë se Presidenti Wilson, Kryeministri Klemanso, Kryeministri Lloyd George dhe Kryeministri Orlando nuk janë në marrëveshje në mes tyre. Tërë java vajti kot. Programi për të shpëtuar paqen është vetëm një ëndërr vere. Puna po vete sa mbarë sa prapë”.

Të njëjtën ditë gazeta informonte opinionin se Shoqëria “Chameria” e Worcesterit i kishte emëruar për delegatë në Paris atdhetarët e shquar Rasim Dino dhe Mithat Frashërin, kurse sipas gazetës për zëvendës të tyre u rekomanduan Dr. Tortulli dhe Fuad Dibra.

Dielli shkruan edhe për rezistencën shqiptare në terren

Gazeta, në këto momente tejet të vështira për fatet e atdheut, nuk i anashkalon edhe zhvillimet e ngjarjeve në terren në territoret shqiptare. Rezistenca shqiptare në trojet e veta kishte marrë edhe dimensione të armatosura, të cilat pasqyroheshin në gazetën “Dielli”. Aty shkruhej për luftën që bëhej me forca krejtësisht të pabarabarta. Kështu, më 4 prill 1919, gazeta “Dielli” e boton artikullin Një betejë e përgjakshme midis shqiptarëve dhe serbëve në Plavë dhe Guci, ku, ndër të tjera, thekson se katundi Vuthaj me 200 shtëpi po dërrmohej krejt nga zjarri i gjyleve dhe se në situatën e krijuar po priteshin të përndjekurit e kësaj pjese që të vinin dhe të vendoseshin në Shkodër. Gazeta, duke folur për këtë kryengritje të shqiptarëve, thekson që ajo është vazhdim i kryengritjes së shqiptarëve të Kosovës, të cilët u përpoqën ta shpëtonin vendin e tyre nga thonjtë e serbëve.

Gjithsesi, si mbarë shqiptarët, edhe gazeta “Dielli” shpresën kryesore për realizimin e të drejtave të shqiptarëve në këtë Konferencë e mbështeste te presidenti amerikan Wilson, duke u nisur nga parimet e tij të njohura dhe në demokracinë ekzistuese në SHBA. Ata shpresonin te presidenti Wilson jo vetëm në zgjidhjen e drejtë të çështjes shqiptare, por edhe të asaj ndërkombëtare. Më 9 prill 1919 kjo gazetë do të shkruante ndër të tjera: “Për një dashamirës të njerëzimit si Presidenti Wilson ishte e pamundur të jepte leje që Konferenca të vazhdonte në pakufi, duke shkaktuar anarki nëpër botë”.

Përderisa kryetari i Qeverisë së Durrësit, Turhan pashë Përmeti qëndronte në ballë të delegacionit shqiptar në Paris dhe bënte përpjekje të parreshtura për mbrojtjen sa më dinjitoze të çështjes kombëtare, nënpresidenti i Qeverisë së Durrësit, Prenkë Bibë Doda, i shkruante telegram kryeministrit në Paris, ku, ndër të tjera, theksonte: “Nga protestimet e bëra pothuajse në të gjitha qytetet shqiptare, tërë populli shqiptar, pa dallim feje, ishte ngritur në këmbë kundër pushtimeve serbe, malazeze dhe greke, të cilat kanë për qëllim copëtimin e atdheut tonë”. Gazeta “Dielli”, e datës 26 prill 1919, e pasqyron këtë telegram dhe po ashtu konstaton se ky ishte dokumenti i fundit zyrtar të cilin e ka nënshkruar i ndjeri Prenkë Bibë Doda. Në kohën kur kishte arritur telegrami në Paris në të njëjtën kohë kishte arritur edhe lajmi i hidhur se nënpresidenti i Qeverisë provizore humbi jetën nga dora vrastare përfundonte gazeta e kësaj date. Varësisht nga zhvillimi i ngjarjeve dhe rrethanave politike në Konferencën e Paqes në Paris, në faqet e gazetës patjetër që do të ndikonin në optimizmin e matur, apo pesimizmin e drejtuesve të gazetës “Dielli”.

Dielli shpresonte në Presidentin Wilson por edhe e kritikonte atë

Kështu, p.sh., gazeta “Dielli”, e datës 2 maj 1919, shprehej me një ton pesimist dhe mllef për presidentin Wilson, në të cilin i kishte edhe shpresat më të mëdha. Në faqet e saj, ndër të tjera, do të theksohet: “Presidenti Wilson me 14 pikat e tij të famshme e dënonte Vlorën shqiptare kundër Fiumës ( Rijekës-Lush Culaj) zotërisht italiane. Nuk mund të ketë gjë më të tmerrshme që njeriu të gënjehet për diçka të ngut. Shqiptarët kanë qenë të bindur kurdoherë në padrejtësitë diplomatike dhe në shkopinjtë që janë thyer kurdoherë në kokën e atyre, e dinë se peshku i madh e ha të voglin dhe që kryefjala “forca vjen përpara të drejtës” nuk e ka humbur kurrë vlerën e kuptimit të saj”.

Në vazhdën e këtij shqetësimi të madh gazeta “Dielli” e datës 6 maj 1919 në faqet e saj thekson se gjykimi arbitrar i Presidentit Wilson për çështjen e Vlorës nuk është nga shkaku se ai mendon se Italia ka të drejtë mbi Vlorën, por mbështetur në idenë e interesit ekonomik, duke menduar se shqiptarët nuk kanë zotësi ta zhvillojnë një liman me aq rëndësi. Me këtë rast shprehet bindja se ky do të ishte një mendim i gabuar sepse asnjë shtet i Evropës Juglindore nuk mund të zhvillohet pa përkrahje nga ndonjë anë. Mirëpo, e njëjta gazetë, vetëm 8 ditë më vonë, do të theksonte: “Kur Presidenti Wilson bëri rekomandimin që Vlora t’i mbetej Italisë ishte një përshtypje se kabineti i Turhan pashës, anëtarët e Vatrës që përbëjnë shumicën e shqiptarëve të Amerikës dhe Fan Noli nuk kishin gjë kundër që Vlora t’i jepej Italisë.” Të paktën, sipas gazetës, ky ishte shpjegimi që Grameno dërgon nga Parisi duke e akuzuar politikën e kryeministrit shqiptar dhe të Vatrës duke theksuar se ne tani në vend se të bëjmë ndonjë tjetër punë nevojitet t’i rregullojmë gabimet e politikës së tyre.

Duke gjykuar mbi rrjedhën e punimeve të Konferencës së Paqes së Versajës, gazeta më 8 maj 1919 do të theksonte se gjendja, në të cilën ndodhej çështja shqiptare, është aq e koklavitur dhe e errët sa asnjëri prej shqiptarëve nuk është në gjendje të jepte një gjykim të përafërt. Ajo në faqet e saj e informonte opinionin se të gjitha çka thuhen dhe të gjitha çka shkruhen në faqet e shtypit botëror janë mendime apo hipoteza të njërit apo tjetrit dhe asnjë e bazuar në ndonjë vendim definitiv.

Dielli kritikonte edhe përfaqësuesit shqiptar në Paris

Gazeta “Dielli”, e datës 4 qershor 1919, shkaqet e dështimit përpiqet t’i analizojë dhe t’i gjejë edhe në mesin e vetë përfaqësuesve tanë në Paris, me ç’rast theksonte se përfaqësuesit e shqiptarëve në Konferencën e Paqes ishin të ngarkuar nga mbledhja kombëtare e Durrësit që të kundërshtonin çdo gjë që e cenonte pavarësinë e Shqipërisë. “Delegatët tanë nuk e luftojnë Italinë për aspiratat pushtuese të saj dhe nuk e mbrojnë pavarësinë shqiptare për çka i ka ngarkuar populli”.

Gazeta “Dielli” e demaskoi haptazi propagandën dhe demagogjinë e pushtuesve italianë. Kjo gazetë nuk e demaskonte vetëm politikën italiane, por, gjithashtu, i demaskonte edhe synimet shoviniste dhe politikën antishqiptare të monarkive fqinje jugosllave dhe greke.

Pa dyshim se në faqet e kësaj gazete nuk do të anashkaloheshin edhe kundërthëniet në mes shqiptarëve dhe dinte të ngrite theksin autokritik më zë të kumbueshëm. Sigurisht që kjo gazetë në vazhdimësi të opinionit të saj, më 7 qershor, shkaqet përpiqet t’i shpjegojë edhe në ndryshimet e mendimeve politike në mes të Turhan pashës me disa shokë nga njëra anë dhe Konicës, Tortullit dhe disa shokëve të tyre nga ana e tjetër. Turhani mbron idenë se nuk duhet të prishemi me Italinë dhe pranon mandatin italian. Me idenë e tij janë bashkuar Bumçi, Gurakuqi, M. Kruja, Gjergj Fishta e si duket edhe Mehdi Frashëri dhe Myfit Bej Libohova. Kurse Konica, Tortulli dhe Mithat Frashëri janë kundër çdo ndërhyrjeje italiane në Shqipëri dhe mbrojnë idenë e mandatarisë amerikane. Ky vlerësim i gazetës Dielli binte në kundërshtim me mendimin e Mihajl Gramenos botuar në gazetën “Albania” ku e gjykonte politikën e Konicës dhe Tortullit.

Gazeta, duke komentuar dhe duke e pasur parasysh trajtimin jo të duhur të delegatëve tanë në Paris, thekson se është e vetëdijshme se delegatët tanë nuk i kanë përparësitë që i kanë delegacioni jugosllav dhe grek, por konkludon se të drejtat e pakontestuara të shqiptarëve në çështjen e Vlorës dhe të mandatarisë, janë përparësi mjaft të shkoqitura që t’i detyrojnë aleatët t’i dëgjojnë vërejtjet dhe ankimet e tyre mbi këto pika. Gjykimi i gazetës ishte që, po qe se delegatët tanë i lënë mënjanë kundërshtimet dhe i bashkojnë pikëpamjet e tyre, mund të përfitojnë nga Konferenca e Paqes.

Gazeta “Dielli”, në faqet e saj, nuk do ta anashkalojë edhe forcën reale dhe potencialet e kundërshtarëve tonë politikë që përpiqeshin të gllabëronin sa më shumë që ishte e mundur territore shqiptare. Ndonëse e dhimbshme dhe në disfavor të çështjes sonë kombëtare, gazeta “Dielli”, përmes profesionalizmit të saj, pasqyronte edhe reputacionin, përgatitjen profesionale e diplomatike si dhe influencën e përfaqësuesve kundërshtarë. Kështu, duke folur për udhëheqësin e delegacionit grek në Paqen e Versajës, gazeta do të shkruante: “Na pëlqen apo jo fakti z. Venizellos ka fituar jo vetëm influencën më të madhe por edhe besimin e Konferencës së Paqes. Në çdo çështje kërkohet mendimi i tij dhe influenca e tij morale. Kjo bëri që Greqisë t’i jepet një rëndësi dhe një vend më i nderuar se çdo vendi tjetër përveç shteteve të mëdha. Artikulli përmbyllet me fjalën e urtë popullore që “armikun vraje por mos i hyn në hak”.

Tri ditë më vonë, gazeta pasqyron deklaratën dhe qëndrimin e kryeministrit shqiptar Turhan Pashë Mehmeti ku theksonte se populli shqiptar nuk mund t’i njohë vendimet që kundërshtojnë tërësinë tokësore dhe independencën e tij dhe aq më pak që t’iu bindet atyre vendimeve.

Zëvendësimi i Turhan Pashë Mehmetit me Imzot Luigj Bumçin

Ndërkaq, duke e pasqyruar tërheqjen e kryeministrit shqiptar nga udhëheqësi i Delegacionit Qeveritar shqiptar në Paqen e Versajës, përmes shkrimit të Mustafa Krujës, gazeta informonte opinionin se udhëheqësi i delegacionit shqiptar në Paris, Turhan Pasha, u tërhoq për shkaqe shëndetësore, ngase puna kërkonte një energji tejet të madhe.

Lidhur me këtë ndërrim në krye të delegacionit qeveritar shqiptar, për të mos krijuar hutim në opinionin shqiptar, përmes faqeve të gazetës “Dielli”, Mehmet Konica shkruante se në kuadër të delegacionit shqiptar mbretëronte marrëveshje dhe harmoni e plotë. Ai, ndër të tjera, do të shkruante: “Tërë delegatët e kolonive shqiptare qëndrojnë rreth dërgatës zyrtare e cila kryesohet nga Imzot Bumçi me anëtarë Mehdi Frashëri, Dr. Tortulli, Luigj Gurakuqi, Lef Nosi, Mehmet Konica. Faik Konica u emërua përfaqësues në Uashington dhe po presim pranimin e tij”.

Propaganda dhe shpifjet e paskrupullta e tendencioze ndaj shqiptarëve ishin të fuqishme nga të gjitha këndvështrimet. Edhe ky fakt nuk anashkalohet nga gazeta “Dielli”, e cila herë pa here paraqiste shkrimet dhe citatet e gazetave të huaja për shqiptarët. Ajo kryesisht pasqyronte shkrimet e shtypit frëng, që ishin në disfavor të zgjidhjes së drejtë të çështjes shqiptare. Më 6 gusht 1919 gazeta “Dielli” pasqyronte shkrimet e gazetave franceze të cilat shkruanin se “Konferenca e Paqes bëri një gabim trashanik duke e pritur një delegacion shqiptar të kryesuar nga një njeri i Sulltan Hamitit në vend që të priste Esat Pashën i cili kishte luftuar për aleatët”. Përmes këtij argumenti, gazetat filluan të godisnin edhe principin e krijimit të një shteti shqiptar duke parashtruar pyetjen se si është e mundur të krijohet një shtet i këtillë i vetëquajtur shqiptar, kurse kryetarët e tij deri dje i shërbenin Turqisë. Fundi i fundit, theksuan gazetat e Parisit, Shqipëria nuk mund të jetë veç një Turqi e vogël e cila do të qeveriset nga ish-nëpunësit e Turqisë së madhe.

Madje, gazeta “Le Journal” kishte gjetur edhe një fotografi të vjetër të Turhan Pashës me një kapelë të kuqe turke në kokë, të cilën e botoi me rastin e arritjes në Paris të delegacionit shqiptar.

Pikërisht, mbështetur në këto shkrime dhe në imazhin e keq të paraqitur për shqiptarët në Paris dhe në Evropë, delegacioni qeveritar luftonte që ta përmirësonte atë.

Më 14 gusht 1919, gazeta “Dielli” pasqyronte në faqet e saj një intervistë të kryetarit të delegacionit shqiptar në Paqen e Versajës, Luigj Bumçit, dhënë gazetës “Libre Parole” (Fjala e Lirë), ku, ndër të tjera, theksonte: “Kemi luftuar kundër xhelatëve tërë jetën për të mos lejuar të na përpijnë. Shqiptari nuk bie më poshtë se racat e tjera të Ballkanit. Papa Klementi XI ishte shqiptar. Skënderbeu ishte ai që me shqiptarët luftoi kundër Sulltanit që ishte betuar që t’u jepte taxhi kuajve të tij në shkallët e Shën Pjetrit në Romë. Kur Skënderbeu e shpëtoi Evropën, grekët grindeshin me punë bizantine kurse tirani i Serbisë bënte dasmat e së bijës me Sulltanin. Në katër shekuj e sipër të sundimit turk historia otomane shënon 54 kryengritje të mëdha shqiptare. Shqipëria duhet të ketë brenda kufijve të gjitha vendet ku flitet shqip. Edhe Kosova e Epiri duhet të bashkohen me shtetin shqiptar”. Imzot Bumçi e kishte përfunduar intervistën me konstatimin se paqja në Evropën Juglindore do të mbretëronte vetëm atëherë kur të jetë e mbështetur mbi drejtësinë e popujve.

Të njëjtën ditë, po kjo gazetë, duke e shtjelluar politikën demagogjike te Venizellosit do të theksonte se i tërë “idealizmi” i tij për Lidhjen e Kombeve nuk ishte asgjë tjetër vetëm të përfitonte simpatinë e Presidentit Wilson.

Pa dyshim se faqet e gazetës “Dielli” do ta trajtonin edhe politikën vetanake të disa individëve servilë ndaj italianëve, por edhe qëndrimin zyrtar të delegacionit qeveritar ndaj italianëve si dhe thirrjet e tyre drejtuar senatorëve dhe deputetëve italianë për çështjen shqiptare.

Objekt kritike në faqet e kësaj gazete u bë edhe veprimtaria e një pjese të delegacionit të Qeverisë së Përkohshme të Durrësit, për shkak të qëndrimit të tyre të butë para politikës dhe shtetit italian.

Pikërisht, duke bërë analiza politike për një përfitim sa më të mirë të çështjes shqiptare pasi një mandat amerikan në Shqipëri ishte i papranueshëm edhe nga vetë amerikanët, gazeta “Dielli”, e datës 4 tetor 1919, theksonte: “Nga ana e jonë parapëlqejmë kontrollimin e Shqipërisë nga francezët nëse amerikanët nuk pranojnë. Arsyeja pse Franca favorizohet më tepër se Italia nuk është nga ndonjë shkak morali por nga shkaqe politike dhe ekonomike. Shqiptarët nuk i duan italianët në Shqipëri, sepse kanë frikë nga kolonizimi i tyre. Italia me një popullatë të madhe do të shtrëngohet ta mbushë Shqipërinë me italianë. Ky rrezik nuk mund të jetë nga francezët të cilët nuk mbushin dot vendet e tyre. Nga pikëpamja ekonomike gjendja e Shqipërisë do të rrezikohej edhe më tepër, sepse italianët janë të tronditur ekonomikisht dhe do të përpiqeshin që t’ia thithnin gjakun Shqipërisë.” Gazeta përfundonte me konstatimin se vënia e Shqipërisë nën protektoratin italian është vdekje e saj politike.

Këto analiza të gazetës “Dielli” bëheshin pikërisht në periudhën kohore, kur flitej për mandatin e mundshëm italian mbi Shqipërinë. Këtu mund të shihet edhe largpamësia e kësaj gazete, e cila kuptohet se ishte për një mandat amerikan në Shqipëri, por duke e parë se mandati amerikan ishte i papranueshëm, atëherë në zgjidhjen ndërmjet dy të këqijave propozonte dhe pranonte zgjidhjen me dëm më të vogël, apo të keqen më të vogël. Kur u theksua se amerikanët e kishin pranuar mandatin italian në Shqipëri, gazeta “Dielli”, megjithatë, përpiqej që përmes faqeve të saj të arsyetonte qëndrimin amerikan, duke theksuar se amerikanët nuk i njihnin sa duhet raportet shqiptaro-italiane, sepse ata (pra, amerikanët) nuk dëshironin kurrë të shqelmonin të drejtat e shqiptarëve.

Përfundimisht, duhet theksuar se gazeta “Dielli” ishte shprehësja më e mirë e ideve dhe mendimeve të shqiptarëve në SHBA, si dhe përfaqësuesja më e denjë e rrymës së vendosur patriotike të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ajo vërtet e kreu një mision dhe detyrë të shenjtë, detyrën e mbrojtjes së idealeve kombëtare.

Nga Dr. Nelson R. Cabej/

Pjesa e parë

Historia e një zbulimi të harruar

Në historinë e zhvillimit të shkencës njihen raste kur zbulimet e mëdha kuptohen dhe vlerësohen në shkallën e merituar menjëherë pas zbulimit, por ka dhe raste kur zbulimi është aq i parakohshëm sa që “bie në vesh të shurdhër” dhe duhet të kalojnë dekada deri sa të kuptohet e të pranohet nga bashkësia shkencore. Shëmbuj të grupit të parë janë relativiteti special i Ajnshtajnit (Einstein), dhe zbulimet pasuese në fushën e mekanikës kuantike (teorite e Heisenberg-ut, Schrödinger-it, etj.) ose teoria e seleksionit natyror të Darwinit dhe zbulimi i strukturës dhe funksionit të ADNsë nga Watson dhe Crick. Të gjitha ato zbulime të mëdha u vlerësuan menjëherë sepse erdhën si rrjedhime logjike të nivelit të njohurive të kohës në fushat përkatëse. Siç ka pranuar vetë Ajnshtajni, relativiteti special u zbulua kur ishin pjekur kushtet për zbulimin e tij1. Kjo vlen edhe për zbulimet e tjera të përmendura më parë që, po ashtu, ishin kurorëzim i sukseseve të arritura në fizikë e biologji.

Krahas tyre ka edhe zbulime të papritura, të parakohshme, që e kapërcejnë nivelin e njohurive të kohës, andaj njihen ose pranohen vetëm dekada më vonë e përgjithësisht kur zbuluesi ka vdekur. Shëmbuj tipikë të kësaj natyre janë zbulimi i ligjeve të trashëgimisë nga prifti austriak Gregor Johann Mendel (1822-1884), që u njoh e u pranua 35 vjet pas zbulimit dhe 16 pas vdekjes së tij dhe teoria e driftit kontinental ose pllakave tektonike të formimit të kontinenteve e Alfred Vegenerit (A. Wegener, 1880-1930), që, pas mospërfilljes dhe kundërshtimeve të rrepta, u pranua gjerësisht vetëm tri dekada pas vdekjes së autorit.

Në këtë shkrim do të bëhet fjalë për një tjetër zbulim të rëndësishëm të parakohshëm, që u arrit të vlerësohej dhe të vërtetohej vetëm një shekull pas botimit, për zbulimin e engramës, asaj që sot shihet si njësia elementare e kujtesës. Është thënë se kujtesa u dha kafshëve dhe njeriut mundësinë që të venë përvojën e së shkuarës në shërbim të së tashmes dhe së ardhmes, por jo vetëm kaq: pa evolucionin e kujtesës ose të mbajturit mend të përvojës së mëparshme nuk do të mund të evoluonin as kafshët as bimët, andaj kujtesa, në format e saj elementare, u shfaq qysh në format më të ulta të jetës, në njëqelizorët. Kujtesa përfshin dy elementë të veçantë, kujtesën si një gjëndje, d.m.th. si përfaqësim fizik në sistemin nervor i një përvoje shqisore dhe të kujtuarit si një process i nxjerrjes (retrieval) së informacionit nga engrama.

Gjatë tërë historisë së qytetërimit njerëzor, deri kohën tonë, kujtesa dhe tw menduarit mbetwn fusha tw spekullimit filozofik qw nuk mund t’i nwnshtroheshin hetimit shkencor dhe metodës shkencore. Natyra jomateriale e kujtesës ishte e njohur dhe pranuar që nga lashtësia. Brenda fushës së spekullimeve filozofike, pikëpamjet rreth natyrës dhe burimit të kujtesës, në një formë të thjeshtëzuar, mund të ndahen në ato që tregonin se kujtesa, ashtu si dhe të menduarit, janë produkte të mendjes si një entitet i veçantë dhe i pavarur nga truri dhe atyre që shpallnin se kujtesa dhe të menduarit, janë funksione ose produkte të trurit ose të sistemit nervor në përgjithësi. Për biologjinë si një shkencë e natyrës e bazuar në vrojtimin dhe eksperimentimin, natyra dhe formimi i kujtesës ishin ende një terra incognita, fushë e pashkelur.

Kështu vazhdoi gjendja deri nga fillimi i shekullit XX, kur biologjia ende nuk mund të thoshte fjalën e saj për shkak të mungesës së mjeteve dhe metodave për të hetuar eksperimentalisht ndryshimet që mund të ndodhnin në sistemin nervor gjatë formimit të kujtesës.

Befas në fillim të shekullit XX, një shkëndijë e rrallë gjenialiteti e hodhi biologun gjerman Richard Wolfgang Semon (1859-1918) te ideja se përvoja shqisore mund të kodohet në sistemin nervor të individit si një imazh mendor, në formën e ndryshimeve materiale specifike që ndodhin në neurone (qeliza të sistemit nervor) të caktuara. Këto ndryshime specifike në indin nervor formojnë kujtesën ai i quajti engrama (nga greqishtja e vjetër: ἐν (en) – në, dhe γράμμα (grámma), që përbën thelbin e teorisë engramike të kujtesës.

Në nivelin e njohurive të kohës së tij rreth funksionit të neuronit e të sistemit nervor, ishte e pamundur të flitej ose hamendësohej për bazën qelizore ose nënmolekulare të kujtesës, andaj me shumë maturi ai vendosi të mos spekullonte mbi mekanizmat molekulare të engramës2. Sipas tij, engrama, ose “gjurmët e kujtesës”, përmban informacionin neurogjenik rreth objektit ose ngjarjes së koduar në tru. Neuronet që përfshihen në formimin e engramës mund të gjenden në pjesë të ndryshme të trurit.

Jehona e shkurtër e hipotezës së Semon-it u shua shpejt. Pas përkthimit të veprës së dytë të tij, Ndijesitë kujtesore (Die mnemischen Empfindungen, 1909) në anglisht, psikologu amerikan K.S. Lashley (1890-1958) ndërmori një sërë eksperimentesh duke u hequr në mënyrë të njëpasnjëshme pjesë të ndryshme të kores (shtresës së jashtme) të trurit minjve që ishin stërvitur për të hyrë e dalë nga një labirinth dhe vuri re se në të gjitha rastet minjtë ruanin kujtesën për të hyrë e dalë nga labirinthi. Në mënyrë krejtësisht logjike ai arriti në përfundimin se engrama nuk ishte funksion i ndonjë pjese të veçantë të trurit, por i kores së trurit në përgjithësi, andaj dhe nuk mund të lokalizohej si një entitet i veçantë.

Kjo pati një efekt të fortë frenues mbi përpjekjet e biologëve për identifikimin eksperimental të substratit material të engramës.

Kjo dhe fakti që biologjia ende nuk kishte mjetet e nevojshme për të ndjekur ndryshimet që ndodhin në tru në nivel molekular gjatë të mësuarit (formimit të kujtesës) dhe të kujtuarit bënë që engrama mbeti jashtë vëmendjes dhe thuajse u harrua për thuajse një shekull pas zbulimit. Mjetet dhe teknika, që bënë të mundur vrojtimin e neuroneve të veçanta gjatë të mësuarit dhe formimit të engramës erdhën vetëm nga fillimi i shekullit tonë.

Tani ne dimë se kujtesa e përvojave dhe perceptimeve shqisore është koduar në tru në formën e ndryshimeve specifike në indin nervor. Kujtesa mund të ruhet për kohë të ndryshme, nga disa minuta (kujtesë afat-shkurtër) ose të ruhet gjatë gjithë jetës (kujtesë afat-gjatë) dhe për çdo periudhë kohe midis këtyre dy skajeve. Sot engrama konsiderohet si njësia bazë e kujtesës.