Saimir Kadiu/

Në Siçili ekziston një vend ku koha nuk ka arritur ta fshijë një gjuhë të ardhur nga larg.

Piana degli Albanesi nuk është thjesht një vend me “origjinë shqiptare”. Është një komunitet i lindur nga një ikje, nga familje që lanë trojet e Ballkanit kur pushtimi osman e bëri gjithnjë e më të vështirë qëndrimin në vendin e tyre.

Historia, megjithatë, nuk fillon në një ditë të vetme. Prania e shqiptarëve në Italinë e Jugut daton që në mesin e shekullit XV, edhe përmes ushtarëve shqiptarë që shërbenin në Mbretërinë e Napolit. Migrimet më të mëdha erdhën pas vdekjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut, në vitin 1468, por ato vazhduan edhe në shekujt pasardhës.

Piana degli Albanesi u themelua në vitin 1488 dhe u bë kolonia më e rëndësishme shqiptare në Siçili. Këtu identiteti nuk ka mbetur i mbyllur në librat e historisë: ai ka kaluar në shtëpi, në familje, në festa dhe në fjalët e përditshme të njerëzve.

Gjuha arbëreshe, në fakt, nuk është thjesht “shqipja e 500 viteve më parë”. Ky është një përshkrim i bukur, por jo plotësisht i saktë. Ashtu si çdo gjuhë tjetër, edhe arbërishtja ka ndryshuar me kalimin e kohës: ajo ruan tipare shumë të lashta të shqipes së periudhës së vonë mesjetare, por ka përthithur edhe ndikime nga italishtja dhe nga dialektet e Italisë së Jugut.

Pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë më magjepsëse të saj: nuk bëhet fjalë për një gjuhë të ngrirë, të ruajtur si një objekt muzeu. Është një gjuhë që ka udhëtuar përmes shekujve, është përshtatur me kohën, por pa humbur lidhjen me origjinën e saj.

E njëjta gjë vlen edhe për ritin greko-bizantin. Në Piana degli Albanesi ai vazhdon të jetë i gjallë dhe arrin kulmin e tij gjatë Javës së Shenjtë dhe Pashkëve, kur tradita fetare shndërrohet edhe në një shfaqje të madhe publike të identitetit të komunitetit.

Dhe Piana nuk është një rast i veçuar. Komunitetet arbëreshe janë të shpërndara në shtatë rajone të Italisë qendrore-jugore dhe ishullore: Abruzzo, Molise, Campania, Puglia, Basilicata, Calabria dhe Sicilia. Gjuha e tyre është njohur dhe mbrohet si një pakicë gjuhësore historike.

Në fund, kjo histori tregon një të vërtetë të thjeshtë: të mbërrish në një vend të ri nuk do të thotë domosdoshmërisht të pushosh së qeni ajo që ke qenë.

Ndonjëherë një gjuhë, një rit fetar dhe një festë arrijnë të ruajnë kujtesën e një populli për shekuj me radhë, duke e kthyer atë në diçka ende të gjallë.

Piana degli Albanesi ka nxjerrë disa figura të njohura në kulturën, politikën, fenë dhe artin italian. Si qendër historike e komunitetit arbëresh të Siçilisë, ajo ka ruajtur një identitet të veçantë dhe ka dhënë personalitete që kanë lënë gjurmë përtej kufijve të saj.

Ernesto Basile

Një nga figurat më të mëdha të arkitekturës italiane të fillimit të shekullit XX. Edhe pse lindi në Palermo, ai kishte lidhje të forta familjare me komunitetin arbëresh të Piana degli Albanesi. Basile konsiderohet një nga mjeshtrit e stilit Liberty italian (Art Nouveau) dhe projektoi ndërtesa të rëndësishme, përfshirë zgjerimin e Palazzo Montecitorio, selia e Dhomës së Deputetëve të Italisë.

Giuseppe Schirò

Një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë arbëreshe. I lindur në Piana degli Albanesi, ai ishte poet, studiues dhe mbrojtës i gjuhës shqipe. Vepra e tij ndihmoi në ruajtjen e gjuhës dhe traditave arbëreshe në një kohë kur shumë gjuhë të pakicave rrezikonin të zhdukeshin.

Giuseppe Schirò Di Maggio

Pasardhës i traditës së familjes Schirò, ai ka kontribuar në studimin dhe promovimin e gjuhës arbëreshe, duke vazhduar punën për dokumentimin e kësaj trashëgimie kulturore.

Giorgio Guzzetta

Edhe pse nuk ishte lindur në Piana degli Albanesi, ai është një nga figurat më të rëndësishme në historinë e saj. Ishte prift arbëresh dhe themelues i Seminario Italo-Albanese di Palermo, institucion që luajti rol të madh në ruajtjen e gjuhës, ritit bizantin dhe identitetit arbëresh.

Nicolò Chetta

Prift, historian dhe studiues arbëresh. Ai shkroi për historinë dhe kulturën e shqiptarëve të Italisë dhe konsiderohet një nga kronikanët e rëndësishëm të diasporës arbëreshe.

Francesco Crispi

Edhe pse lindi në Ribera, Siçili, Crispi kishte origjinë arbëreshe nga ana familjare dhe ishte një nga figurat më të rëndësishme të Italisë së shekullit XIX. Ishte një nga protagonistët e Risorgimento-s dhe shërbeu si kryeministër i Italisë.

Por ndoshta figura më e rëndësishme e Piana degli Albanesi nuk është vetëm një individ: është vetë komuniteti. Për më shumë se pesë shekuj ai ka ruajtur:

gjuhën arbëreshe; ritin greko-bizantin; këngët dhe kostumet tradicionale; kujtesën e largimit nga Arbëria pas pushtimit osman.

Piana degli Albanesi është një nga ato vende ku historia shqiptare nuk gjendet vetëm në libra, por dëgjohet ende në gjuhën e njerëzve të saj.

Av. Hasan Metuku/

Rregulli i përkohshem përfundimtare i Departamentit të Sigurisë Kombëtare mbi Referimet e Azilit pa Intervistë lejon Sherbimin e Emigracionit dhe Shteteise (USCIS) të anashkalojë intervistën fillestare për aplikime specifike të azilit para kesaj agjencie, duke i referuar ato direkt në gjykatën e emigracionit. Duke synuar aplikimet me probleme të tilla si paraqitjet me vonesë, pengesat ligjore ose provat e pamjaftueshme, ky rregull synon të përshpejtojë përpunimin e cesthjeve dhe të reduktojë prapambetjen e kerkesave te azilit. Edhe pse ajo eliminon intervistën e garantuar, aplikantët ruajnë të drejtën për të paraqitur rastin e tyre në gjykatën e emigracionit. Për më shumë detaje, vizitoni Regjistrin Federal (Federal Register).

Si Ndikon Ndryshimi i Rregullit të USCIS kerkesat e prapambetura te Azilit në Vitin 2026?

Ndryshimi i rregullit të USCIS për vitin 2026 u lejon oficerëve të referojnë aplikimet e azilit direkt te Gjyqtarët e Emigracionit pa intervista, me qëllim reduktimin e prapambetjes. Kjo prek azilkërkuesit në SHBA. Kush ndikohet, çfarë thotë ligji dhe hapat që duhen ndjekur sipas këtij procesi të ri.

Në korrik të vitit 2026, USCIS nxori një rregull të re të quajtur rregull i përkohshem përfundimtar. Ky rregull u lejon oficerëve të azilit t’i dërgojnë aplikimet e azilit direkt te Gjyqtarët e Emigracionit pa e intervistuar më parë aplikantin. USCIS është Shërbimi i Shtetësisë dhe Emigracionit të Shteteve të Bashkuara. Një oficer azili është një zyrtar i USCIS-it që shqyrton kërkesat për azil. Gjyqtarët e Emigracionit janë zyrtarë që zhvillojnë seanca gjyqësore për çështjet e emigracionit. Ky ndryshim synon të reduktojë prapambetjen në sistemin e azilit duke shkurtuar kohën totale të vendimmarrjes. Rregulli shtrin efektet menjëherë pasi u njoftua.

Përpara kësaj, oficerët e USCIS-it intervistonin njerëzit që dorëzonin aplikime për azil “pohues” (affirmative). Aplikimet e azilit pohues janë kërkesa të bëra nga njerëz që nuk përballen me procese dëbimi (largimi). Pasi USCIS-i vendoste për këto aplikime, nëse ato refuzoheshin, çështjet mund t’u dërgoheshin Gjyqtarëve të Emigracionit për seanca dëgjimore të azilit “mbrojtës” (defensive). Seancat dëgjimore të azilit mbrojtës ndodhin kur personi është në proces dëbimi. Ky proces shpesh u jepte aplikantëve një shans të dytë për të fituar azil. Por, ai gjithashtu bënte që çështjet të zgjasnin më shumë për t’u përfunduar.

Rregulli i ri lejon USCIS-in të anashkalojë hapin e intervistës. Ata mund t’i dërgojnë çështjet direkt te Gjyqtarët e Emigracionit. Kjo e bën procesin më të shpejtë. Drejtori i USCIS-it, Joseph Edlow, tha se ky ndryshim ndalon njerëzit që të përdorin sistemin e azilit për të zvarritur çështjen e tyre ose për të marrë leje pune, në vend që ta përdorin atë për kërkesa të vërteta mbrojtjeje.

KY rregull është një rregull i përkohshem derisa te behet përfundimtare. Kjo do të thotë që USCIS-i do të pranojë komente nga publiku dhe mund të nxjerrë një rregull përfundimtare më vonë. James Percival, Këshilltari i Përgjithshëm i Departamentit të Sigurisë Kombëtare, tha se rregulli ndihmon në rritjen e efikasitetit të zbatimit të ligjit të emigracionit.

Duke lejuar referimet pa intervista, USCIS-i pret të ulë zvarritjen dhe të përshpejtojë vendimet. Ata duan t’i përqendrojnë burimet në kërkesat e vërteta për azil.

Kush preket nga ndryshimi i rregullit të sistemit të azilit të USCIS?

Rregulli prek njerëzit që dorëzojnë aplikime për azil pohues pranë USCIS-it dhe që nuk janë në proces dëbimi. Këtyre aplikantëve tani mund t’u dërgohen çështjet direkt te Gjyqtarët e Emigracionit pa pasur një intervistë. Njerëzit që janë tashmë në proces dëbimi, kërkesat e azilit të të cilëve shqyrtohen në mënyrë mbrojtëse nga Gjyqtarët e Emigracionit, preken gjithashtu. Procesi i referimit mund të bëjë që seancat e tyre dëgjimore të zhvillohen më shpejt. Ky ndryshim prek azilkërkuesit në mbarë vendin. Zyra jonë në Nju York ndihmon shumë aplikantë azili.

Rajoni i metropolit te New Jorkut qe perfshin New Jersey dhe Connecticut, ka një komunitet të larmishëm emigrantësh dhe gjithashtu shënon mijëra aplikime azili çdo vit. Ky rregull synon të shkurtojë kohën e pritjes duke e bërë procesin e vendimmarrjes më të shkurtër. Punëdhënësit dhe avokatët e emigracionit në kete metropol gjithashtu i ndiejnë efektet e këtij rregulli. Ndryshimi mund të zvogëlojë shanset që aplikantët të marrin leje pune bazuar në aplikimet e azilit pohues në pritje. Intervistat shpesh janë të nevojshme përpara se USCIS-i të japë leje pune sipas rregullores 8 CFR § 274a.12.

Për shkak se rregulli lejon USCIS-in të anashkalojë intervistat, disa aplikantë mund të humbasin mundësinë për t’i treguar historinë e tyre fillimisht oficerëve të azilit. Kjo mund të nënkuptojë që më shumë çështje do të shkojnë direkt te Gjyqtarët e Emigracionit. Kjo gjë mund të ndikojë në kohëzgjatjen e çështjeve dhe në rezultatet e tyre.

Çfarë thotë ligji për gjykimin dhe referimet e azilit?

Neni 208 i Ligjit për Emigracionin dhe Shtetësinë (INA), i gjendur në kodin 8 U.S.C. § 1158, rregullon aplikimet për azil në SHBA. Ai ndan aplikimet e azilit pohues të dorëzuara pranë USCIS-it nga aplikimet e azilit mbrojtës të dorëzuara në proceset e dëbimit përpara Gjyqtarëve të Emigracionit.

Sipas ligjit, USCIS-i vendos për kërkesat e azilit pohues për njerëzit që nuk janë në proces dëbimi. Nëse USCIS-i refuzon një aplikim dhe personi vendoset në proces dëbimi, një Gjyqtar Emigracioni mund ta rishqyrtojë çështjen në mënyrë mbrojtëse.

RregullI i ri i USCIS-it ndryshon procesin e referimit. Ajo u lejon oficerëve të dërgojnë çështjet direkt te Gjyqtarët e Emigracionit pa e intervistuar aplikantin. Ky është një ndryshim procedural. USCIS-i ka autoritetin të menaxhojë ngarkesën e tij të çështjeve dhe të përmirësojë efikasitetin.

Hasan Metuku, Esq.

Metuku Law P.C.

39 Broadway, Suite 1450

New York, NY 10006

Phone: 212-480-4242

Fax: 212-656-1114

Email: hhm@metukulaw.com

Website: www.metukulaw.com

Saimir Kadiu/

Misteri që vazhdon prej më shumë se një shekulli.

Çdo ditë, miliona sy ndalen mbi një fytyrë që prej vitit 1886 vështron oqeanin nga hyrja e portit të Nju Jorkut. Është fytyra e Statujës së Lirisë, një prej monumenteve më të njohura në botë, simbol i lirisë, shpresës dhe ëndrrës amerikane. Por një pyetje vazhdon të zgjojë kureshtjen e historianëve dhe dashamirësve të artit:

Kush ishte gruaja që i dha fytyrën kësaj statuje Përgjigjja, çuditërisht, mbetet ende e paqartë. Një nga emrat që përmendet më shpesh është ai i Isabella Boyer, një grua me një jetë aq të jashtëzakonshme, sa duket sikur ka dalë nga faqet e një romani të Alexandre Dumas. Megjithatë, historia e saj është edhe më interesante sesa vetë legjenda.

Isabella Eugénie Boyer lindi në Paris më 1841, në një familje me origjinë të përzier. Babai i saj ishte një tregtar francez konfeksionesh, ndërsa nëna ishte angleze. Disa burime të vonshme përmendin edhe rrënjë afrikane nga ana e babait, por kjo nuk është dokumentuar plotësisht dhe mbetet objekt debatesh biografike.

Që në rininë e saj, Isabella tërhiqte vëmendjen për bukurinë e rrallë, elegancën dhe hijeshinë aristokratike. Në vitin 1863, kur ishte vetëm 22 vjeçe, ajo u martua me një nga njerëzit më të pasur të kohës, Isaac Merritt Singer, shpikësin dhe industrialistin amerikan që revolucionarizoi prodhimin e makinave qepëse dhe krijoi kompaninë që mbante mbiemrin e tij.

Singer ishte 52 vjeç, pothuajse tridhjetë vjet më i madh se ajo.

Martesa bëri bujë.

Jo vetëm për diferencën në moshë, por edhe sepse Singer ishte një figurë sa gjeniale, aq edhe kontroverse. Ai kishte pasur disa lidhje, fëmijë me gra të ndryshme dhe një jetë private të trazuar, që mbushte gazetat e kohës.

Megjithatë, Isabella u bë pjesë e një prej familjeve më të pasura të shekullit XIX.

Kur Singer vdiq në 1875, pasuria e tij ishte marramendëse. Ai la pas një perandori industriale dhe mbi njëzet fëmijë nga marrëdhënie të ndryshme. Pas proceseve të gjata mbi trashëgiminë, Isabella mori një pasuri shumë të madhe, e cila i siguroi një jetë luksoze dhe një pavarësi të rrallë për një grua të asaj kohe.

Ajo udhëtoi nëpër Evropë, mori pjesë në jetën mondane të Parisit, Londrës dhe Nju Jorkut dhe u bë një figurë e njohur në qarqet aristokratike e artistike.

Më vonë u martua me violinistin holandez Victor Reubsaet, i cili më pas mori titullin Kont i Camposelice. Edhe pse titulli i tij është konsideruar nga disa historianë si i diskutueshëm, Isabella u bë e njohur në shoqërinë evropiane si konteshë.

Në fund të shekullit XIX, emri i saj përmendej shpesh në kronikat mondane.

Ishte elegante. Ishte e pasur. Ishte kozmopolite.

Dhe pikërisht këtu fillon legjenda.

Sipas një historie të përhapur prej dekadash, Isabella Boyer u njoh me skulptorin francez Frédéric Auguste Bartholdi, autorin e Statujës së Lirisë, gjatë një aktiviteti shoqëror në Paris. Thuhet se Bartholdi u mahnit nga tiparet e saj fisnike dhe vendosi ta përdorte fytyrën e saj si model për statujën që po projektonte si dhuratë të Francës për Shtetet e Bashkuara.

Historia është magjepsëse. Por problemi është se mungojnë provat.

Asnjë letër, ditar apo dokument i Bartholdit nuk pohon se Isabella Boyer ishte modeli i tij.

Përkundrazi, studiuesit e veprës së skulptorit kanë ngritur hipoteza të tjera.

Shumë besojnë se ai u frymëzua nga fytyra e nënës së tij, Charlotte Bartholdi, me të cilën kishte një lidhje shumë të ngushtë. Të tjerë mendojnë se ai nuk përdori një model të vetëm, por krijoi një figurë ideale, duke bashkuar tipare klasike të artit greko-romak me simbolikën e perëndeshës romake Libertas, mishërimi i lirisë.

Në fund të fundit, artistët e mëdhenj shpesh nuk kopjojnë një fytyrë. Ata krijojnë një simbol.

Pavarësisht kësaj, legjenda e Isabella Boyer vazhdon të jetojë.

Ndoshta sepse historia e saj përputhet në mënyrë të përkryer me mesazhin e monumentit.

Një grua që lindi në Evropë, ndërtoi jetën e saj mes dy kontinenteve, fitoi pavarësinë në një epokë kur gratë kishin pak të drejta dhe u bë pjesë e elitës ndërkombëtare.

Edhe pa qenë modeli i statujës, jeta e saj mishëronte shumë prej idealeve që monumenti do të simbolizonte më vonë.

Vetë Statuja e Lirisë është një histori po aq madhështore.

Ajo u projektua nga Bartholdi, ndërsa struktura e saj e brendshme metalike u projektua nga Gustave Eiffel, i njëjti inxhinier që pak vite më vonë do të ndërtonte Kullën Eiffel në Paris.

Monumenti u përurua më 28 tetor 1886, si dhuratë e popullit francez për Shtetet e Bashkuara, në përkujtim të njëqindvjetorit të Pavarësisë Amerikane dhe të miqësisë mes dy kombeve.

Me një lartësi prej 93 metrash nga baza deri në majën e pishtarit, statuja u bë shpejt simboli i një bote të re. Për miliona emigrantë që mbërrinin me anije në Nju Jork, ajo ishte gjëja e parë që shihnin. Për ta, nuk ishte thjesht një monument.

Ishte premtimi se pas oqeanit mund të fillonte një jetë tjetër.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria e këtij misteri.

Ndoshta nuk ka shumë rëndësi nëse fytyra e Statujës së Lirisë ishte ajo e Isabella Boyer, e Charlotte Bartholdi apo e askujt në veçanti.

Sepse monumentet më të mëdha nuk përfaqësojnë një njeri të vetëm.

Ato përfaqësojnë një ide.

Ndërsa fytyra e gruas prej bakri vazhdon të sodisë horizontin e Atlantikut, ajo mbetet më pak portreti i një individi dhe më shumë portreti i një shprese universale: se liria është udhëtimi më i gjatë dhe njëherazi destinacioni më i dëshiruar i njerëzimit.

(𝐍𝐢𝐬𝐦𝐚 𝐞 𝐊𝐨𝐧𝐠𝐫𝐞𝐬𝐦𝐞𝐧𝐢𝐭 𝐉𝐨𝐞 𝐖𝐢𝐥𝐬𝐨𝐧 𝐧𝐣𝐞̈ 𝐭𝐡𝐢𝐫𝐫𝐣𝐞 𝐞 𝐝𝐮𝐡𝐮𝐫)

𝙉𝙜𝙖 𝙄𝙣𝙙𝙧𝙞𝙩 𝙃𝙖𝙢𝙞𝙩𝙞

Vendimi se ku do të zhvillohet sesioni vjetor i Asamblesë Parlamentare të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) në vitin 2027 nuk është një çështje protokolli apo komoditeti logjistik. Ai është një vendim me peshë të madhe politike dhe simbolike. Vendi pritës i një forumi të tillë nuk ofron vetëm salla konferencash dhe infrastrukturë; ai përfaqëson vlerat mbi të cilat është ndërtuar vetë organizata.

Pikërisht për këtë arsye, iniciativa e Kongresmenit amerikan Joe Wilson, e mbështetur nga 41 ligjvënës republikanë dhe demokratë, që sesioni i ardhshëm i Asamblesë Parlamentare të OSBE-së të zhvillohet në Charleston të Karolinës së Jugut dhe jo në Beograd, meriton vlerësim dhe mbështetje. Është një nismë në mbrojtjen e kredibilitetit të institucioneve euroatlantike.

Mesazhi i Joe Wilson është shumë më tepër sesa një kundërshtim ndaj një vendndodhjeje gjeografike. Ai është një paralajmërim se organizatat ndërkombëtare nuk duhet të dërgojnë sinjale të gabuara në një kohë kur rendi ndërkombëtar përballet me sfida të paprecedenta. Në deklaratën e tij, Wilson rendit një sërë shqetësimesh serioze: marrëdhëniet e ngushta të Serbisë me Rusinë dhe Iranin, bashkëpunimin ushtarak me kundërshtarët e SHBA, lidhjet strategjike me Moskën, si edhe retorikën revizioniste dhe relativizimin e krimeve të luftës. Thelbi i mesazhit të tij është i qartë: një forum ndërkombëtar i sigurisë nuk duhet të organizohet në një vend, orientimi strategjik i të cilit vazhdon të ngrejë pikëpyetje serioze.

Po aq domethënës është fakti se kjo nuk është një nismë personale e një kongresmeni. Mbështetja nga 41 ligjvënës amerikanë, që vijnë nga të dyja partitë kryesore politike, tregon se shqetësimi për politikën e jashtme të Serbisë nuk është një debat partiak, por një vlerësim që gëzon mbështetje të gjerë në Uashington. Në një kohë kur konsensusi politik në SHBA është gjithnjë e më i rrallë, ky bashkim rreth kësaj çështjeje duhet të lexohet me seriozitet.

OSBE-ja u krijua për të promovuar paqen, sigurinë, respektimin e sovranitetit të shteteve, të drejtat e njeriut dhe bashkëpunimin ndërkombëtar. Për këtë arsye, vendi që pret një aktivitet të tillë duhet të mishërojë këto parime jo vetëm në dokumente zyrtare, por edhe në praktikën e tij politike.

Serbia, fatkeqësisht, vazhdon të ndjekë një politikë të dyfishtë. Nga njëra anë deklaron se synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian; nga ana tjetër ruan marrëdhënie të privilegjuara me Federatën Ruse dhe nuk është bashkuar me sanksionet evropiane kundër Moskës pas agresionit ndaj Ukrainës. Në të njëjtën kohë, ka zgjeruar bashkëpunimin ushtarak dhe teknologjik me kundërshtarët e SHBA, ndërsa vazhdon të kultivojë marrëdhënie me aktorë që shpesh janë në kundërshtim me interesat strategjike të Perëndimit.

Kjo politikë e “ulur në dy karrige” nuk mund të mos ketë pasoja politike. Askush nuk i mohon Serbisë të drejtën sovrane për të ndërtuar marrëdhënie ndërkombëtare sipas interesave të saj kombëtare. Por po aq legjitime është edhe e drejta e aleatëve perëndimorë për të vlerësuar nëse një shtet përfaqëson vlerat që duhet të mishërojë një forum ndërkombëtar i sigurisë.

Një tjetër element që nuk mund të injorohet është politika e vazhdueshme e Beogradit ndaj Kosovës. Serbia vazhdon të mos njohë pavarësinë e saj, ndërsa tensionet periodike në veri të Kosovës dhe retorika nacionaliste vazhdojnë të cenojnë stabilitetin rajonal. Edhe pse dialogu ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës duhet të vazhdojë, nuk mund të anashkalohet fakti se sjellja e një shteti duhet të merret në konsideratë kur ai kërkon të jetë mikpritës i një organizate që promovon sigurinë dhe bashkëpunimin.

Prandaj pyetja që ngre Joe Wilson është plotësisht legjitime: çfarë mesazhi dërgon komuniteti euroatlantik nëse zgjedh si mikpritës të një konference të sigurisë një shtet që vazhdon të mbajë një pozicion strategjik të paqartë ndaj aleancës perëndimore?

Ky është një debat për standardet. Organizatat ndërkombëtare e ndërtojnë autoritetin e tyre mbi koherencën. Nëse ato kërkojnë nga shtetet respektimin e demokracisë, të drejtës ndërkombëtare dhe solidaritetit me aleatët, atëherë edhe vendimet e tyre duhet të jenë në përputhje me këto parime.

Për Shqipërinë dhe Kosovën kjo çështje ka një rëndësi të veçantë. Të dyja vendet kanë zgjedhur qartë orientimin euroatlantik dhe kanë dëshmuar në mënyrë të vazhdueshme solidaritet me politikat e NATO-s dhe të Bashkimit Evropian. Shqipëria është rreshtuar pa ekuivok me sanksionet kundër Rusisë dhe ka mbështetur çdo iniciativë të aleancës për mbrojtjen e rendit ndërkombëtar. Në këtë kontekst, organizimi i një forumi të rëndësishëm të sigurisë në një vend që nuk ndan të njëjtën qartësi strategjike do të krijonte një kontrast të vështirë për t’u justifikuar.

Mikpritja e një sesioni të Asamblesë Parlamentare të OSBE-së nuk është një e drejtë automatike; është një privilegj që duhet të reflektojë besueshmërinë dhe përputhjen me vlerat që organizata përfaqëson.

Historia na ka mësuar se siguria kolektive nuk ndërtohet vetëm me deklarata politike apo konferenca ndërkombëtare. Ajo ndërtohet mbi besimin, mbi aleancat dhe mbi koherencën ndërmjet fjalëve dhe veprimeve. Pikërisht këtë kujton nisma e Kongresmenit Joe Wilson. Ajo është një mesazh në mbrojtje të integritetit të institucioneve ndërkombëtare.

Në fund të fundit, një organizatë që mbron sigurinë duhet të jetë po aq e kujdesshme në zgjedhjen e simbolikës së saj sa edhe në përmbajtjen e vendimeve që merr. Sepse vendi ku mblidhen përfaqësuesit e demokracive nuk është thjesht një pikë në hartë; ai është një deklaratë politike.

Dhe në kohë sfidash globale, deklaratat politike kanë rëndësi.

Saimir Lolja/

Në të shkuarën e largët ka patur bashkim romak në Pellgun e Mesdheut dhe Evropë, domethënë bashkim me qendër në Romë të popujve që flisnin të njëjtën gjuhë dhe ishin kryesisht të së njëjtës racë. Luftrat qenë ose mes vedi ose shkuarje tek të tjerët për ndihmë ose fushata ndëshkuese kundër atyre që shmangnin bashkimin me qendër Romën ose kundër atyre që sulmonin Republikën apo Perandorinë romake. (Më pas qendra kaloi në Qytetin e Konstandinit e tani Bashkimi Evropian ësht me qendër në Bruksel.) Prandaj perandorët romakë në Perëndim dhe Lindje qenë më së shumti albanë-arbanë-dardanë-madhedonë-ilirë.

Nga dhjetë kanune shqiptare më kryesori, më i vjetri, më i hershmi dhe i mirënjohuri ësht ai të cilit para 100 vjetësh i bashkëngjitën emrin e Lek Dukagjinit. Lidhjen midis kanunit kryesor shqiptar dhe ligjeve romake e ka zbërthyer imtësisht me shkrimet e tij shkollari i vyer Lutfi Alia. Të drejtat vendore ilirike (Ius Illyriense) zbatoheshin në harmoni me ligjet madhore romake. Biles, Prefektura Pretoriane Ilirike e viteve 375-379 e.s. njatej nga Austria e sotme në Kretë. Kanuni shqiptar në thelb nuk ka ndryshuar, kurse ligjet romake dhe të tjerëve që u ngritën mbi ta kanë ndryshuar. Kjo domethënë se kanuni shqiptar ishte fillestari, origjina. Shprehjet shqip dallohen edhe në vetë shprehjet latinisht të së drejtës romake. Populli nuk e përktheu nga latinishtja dhe e mbajti përmend për 2000 vjet kanunin shqiptar. Sot, a ka njerëz që i dinë ligjet përmendësh apo me të shkruar? Jo, dhe as nuk duan t’i mbajnë mend.

Në vitet 170 – 228 e.s. jetoi zyrtari perandorak dhe më i dituri i ligjeve romake i quajtur Dardanus Ulpianus, i cili e mbajti të freskët kanunin alban-romak. Ai lindi në qytezën Ulpiana, e cila sot ësht vend i lasht i zbuluar 12 km në juglindje të Prishtinës. Shkresat e tija të ruajtura qenë ura lidhse nga ligjet arbane-romake në Perëndim në ata të perandorit dardan-bardhan Justiniani I të viteve 527 – 565 e.s. në Lindje. Shënimet e tija përbëjnë > 2/5 e rradhitjes madhështore ligjore me 50 libra Corpus totius iuris – Digestorum (Gjithë Ligjet – Përmbledhje) të Justinianit I. Rradhitjet ligjore të tija mbulonin çështjet qytetare, të pronës, qeveritare, kriminale e tatimore dhe shprehnin harmoni midis zgjidhjeve praktike dhe qartësive ideore. Botimet e tija thurnin bashkë përgjegjësinë, lirinë, nderin, të drejtat dhe barazinë para ligjit. Shkrimet e tija qenë boshti i shkollimit romak për ligjet. Letrat ligjore të tija u dhanë formë themeleve të ligjeve perëndimore evropiane, ligjeve fetare të krishtera, dhe janë pjesë e arsyetimeve të tashme ligjore.

ANASH: Ësht një prrall qesharake e cila e quan atë Gnaeus Domitius Annius Ulpianus. “Dom” ësht një emërtim kishtar i cili nënkupton “Mjeshtër” dhe rrjedh nga murgjit benediktinë dhe cistercianë. Kopja më e vjetër e Përmbledhjes së Ligjeve të Justinianit I ësht një dorëshkrim i bërë nga murgjit mbi lëkurë viçi, i cili quhet “Littera Florentina” ngase thuhet se e mbartën nga Piza në Firence në vitin 1406. Atje ai ruhet tek Biblioteca Medicea Laurenziana. Dorshkrimi nuk ka datë! Duket se murgjit benediktinë kanë qenë të pa aftë të shënonin datën. Ndërkohë ata qenë të aftë të kopjonin 50 vëllime librash me ligje albane-romake dhe të krijonin përfytyrim tjetër duke gatuar emra të rinj dhe degëzime të tjera kohe. Dorëshkrimit nuk i ësht ba ndonjë hetim laboratorik për vjetërsinë, p.sh. me karbonin rrezatues C-14; sepse po t’ia kryejnë vjetërsia e lëkurës do dalë e shekullit XIX.

Prralla vazhdon duke rrëfyer se në atë dorëshkrim madhor vetë G. D. A. Ulpianus i shekullit III e.s. la shënimin se lindi në tokzënien (colonia, lat.) Tyre të Sirisë dhe ku zbatoheshin ligjet italiane (“…..colonias iuris italici, ut est…… insignem fidem ius italicum dedit.”) (!?) Qytetaria romake ishte kusht i nevojshëm për të pasur të drejta qytetare por jo kusht i mjaftueshëm për të qenë në krye, elitë albane-romake. Kthjelltas atëhere, ata nga rranzat e perandorisë nuk e arrinin majën.

Itali në lashtësi nuk ka patur. Italia u formua si shtet në vitin 1861 e.s. Ësht një prrallë tjetër qesharake se para erës sonë Itali quhej një copëz toke në Ka-labri, afër Katanzaros së sotme, e cila domethënë “toka e viçave”!? Roma e përjetshme rridhte drejtpërsëdrejti nga qytetërimi E-tru-sk dhe Alban. Fillimisht, ajo bashkoi me e pa të mirë popullatat e Gatishullit Apenin (Albenin). Prandaj, ajo që krijoi qytetarinë dhe themeloi Republikë e Perandori të pa arritshme edhe sot a do i mvishte vetes emrin e një fshati nga rrethinat e largme të Gatishullit?! Republika romake, p.sh., në vitin 149 p.e.s. themeloi një gjykatë kriminale të përhershme (quaestiones perpetuae) e cila urdhëronte edhe pagesa për qytetarët e provincave jasht Gatishullit Albenin nëse zyrtarët romakë shkelnin ligjtë mbi ta. A i kishte humbur një Republike të atillë filli i emrit të gatishullit?!

DREJT: Hapsirat shqipfolse ishin kontinentale dhe prandaj kanuni alban-shqiptar ka në themel shqiptarin, vetveten, mikun shqiptar, Ku-vendin, dhe nuk përmend të huajin. Kanuni shqiptar trashëgon dhe jetëson rregulla për ata që dinë dhe kuptojnë shqip. Ai nuk ësht krijimtari, kulturë apo pronë e të tjerëve; dhe as të pronësohet e as të përdoret si portë e mbrapme nga të huajt. Besa shqiptare ësht Rregull i Artë, mirësi e sinqertë e dyanshme, dhe jo dobësi apo mefshtësi. Sipas kanunit, shqiptari e mirëpret mikun, i cili vjen dhe ikën, përndryshe ai nuk quhet mik por armik.

Kuvend domethënë ku-vendoset, ku çështjet vihen në vendin e duhur, ku me përgjegjësi merret vendim për veprim. Kuvendi, i cili në latinisht si fjalë u shkrojt “Conventus”, qe një nga themelet e qytetërimit alban-romak kudo ku shtrihej Republika ose Perandoria romake. Sipas kanuneve shqiptare, Kuvendi si vendtakimi mblidhej kur ishte e nevojshme dhe nuk i paguante burrat e vjetër, të urtë, të ditur, të aftë dhe me përvojë të vinin aty. Kështu duhet të jetë edhe Kuvendi i sotëm pa rrogëtarë, pa parazitë, pa të panxënë, pa të paqytetëruar, sepse kjo ësht trashëgimia kombtare arbane-arbërore-shqiptare. Ky lloj Kuvendi do i qetësonte shpirtrat e uritur.

Duke përjetsuar trashëgiminë albane-romake, Dardanus Ulpianus me gërmat e tija gërmoi tre themele madhore ligjore: Ius/Lex naturale (E drejta/ligji biologjik i jetës), Ius/Lex gentium (E drejta/ligji i përbashkët për popujt në shtete të ndryshme), Ius/Lex civile (E drejta/ligji për qytetarët brenda një shteti). Ligjet dhe të drejtat ligjore në veprim në Lindje e Perëndim edhe tani janë ndërtuar mbi ata themele.

Jasht asaj ndërtese ligjore, Dardanus Ulpianus përshkroi edhe ngritjen e gjykatave të jashtzakonshme (quaestiones extraordinariae). Ato kishin shtysa politike, ishin për gjendje të jashtzakonshme, preknin një vend apo grup të veçantë (Ad hoc, lat.), kishin kohë të kufizuar veprimi dhe vepronin jasht ndërtesës ligjore. Lejet për to jepeshin nga Senati (Kuvendi i Epërm), krerët e provincave, si dhe nga hedhja në veprim të ligjeve të posaçme në rast kryengritje, rrjeti mësymës spiunazhi, grusht shteti, cënimi madhor të sigurisë, gjendje lufte, dallgë krimesh apo të huajsh pa leje qëndrimi. Në çdo rast, ato qenë për kohë të shkurtër brenda Republikës apo Perandorisë romake kudo ku shtrihej ajo dhe gjykatësit e posaçëm ishin vetëm romakë. Ato gjykata nuk qenë ndërshtetërore apo ndërkombtare dhe qenë vetëm për ta mbajtur të pastër popullatën romake. Dardanus Ulpianus i quante gjykatat e jashtzakonshme të rrezikshme veçanërisht nëse ato nuk ishin më afatshkurtra.

Dardanus Ulpianus vështron tani me keqardhje në Bruksel. Sepse kryesia e Bashkimit Evropian me ligësi formoi me dorën duke u dridhur dhe mendjen e mpirë të dardanëve Zyrën e Paditësit të Posaçëm dhe Dhomave e të Posaçmit të Kosovës (Kosovo Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, ang.). Emërtimi “Specialist Chambers” (Dhomat e të Posaçmit) u fut për dukje sikur kjo gjykatë degëzohej nga ato në Prishtinë. Në të vërtetë, kjo gjykatë politike e njëanshme do ishte me punonjës të huaj, me qëndrim jasht Kosovës, do paguhej nga BE dhe do padiste vetëm ish-luftëtarë të UÇK vetëm për vitet 1998-2000.

Neni 103/7 i Kushtetutës së Kosovës (Dardanisë) lejon themelimin e “gjykatave të specializuara kur ësht e nevojshme” dhe ndalon krijimin e gjykatave të jashtzakonshme. Nën kërcënime, Kuvendi në Prishtinë zyrtarizoi më 5 Gusht 2015 Ndryshimin Kushtetutor 24, i cili qe një përkthim nga anglishtja i ardhur nga Brukseli. Ay ndryshim shtoi Nenin 162 që lejonte themelimin e “Dhomave të specializuara dhe një Zyre të Prokurorit të specializuar“ në Kosovë; (po ta shqipëronin sakt ndoshta do e kuptonin qart). Dhe më 31 Gusht 2015, Kuvendi në Prishtinë themeloi me Ligjin Nr. 05/L‑053 Zyrën e Paditësit të Posaçëm dhe Dhomave e të Posaçmit të Kosovës (ZPP-DhPK).

ZPP-DhPK ka burgosur deri tani 12 dardanë qëkur i filloi mbërthimet në Nëndor 2020. Nga këta, vetëm gjashtë janë për “krime lufte”: Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi e Jakup Krasniqi, të cilët u burgosën në Nëntor 2020 dhe gjygji u vazhdon; Salih Mustafa u burgos në Dhjetor 2022 dhe u dënua 15 vjet; Pjetër Shala u burgos në Korrik 2024 dhe u dënua 13 vjet.

Dardanus Ulpianus vështron me keqardhje në Bruksel për shkeljet ligjore mbi dardanët, sepse: (1) Kosova akoma nuk ësht pjesë apo provincë e BE që ZPP-DhPK të kishte të drejtë dhe liri ligjore të krijohej e të vepronte në Kosovë. (2) Sipas Kushtetutës së Kosovës, çfardolloj gjykatë e tillë duhej të ishte brenda territorit dardan (Kosovës). (3) Nuk pati gjendje të jashtzakonshme në Kosovë më 2014 kur me paramendim luhej teatri i Shkëmbimit të Letrave BE – Kosovë. (4) Në Kosovë kishte e ka aq shumë zyrtarë të BE e OKB dhe ushtarë të NATOs saqë siguria e të paditurve, e dëshmitarëve dhe gjygjeve ishte e ësht më e larta. (5) Kosova nuk ësht pjesë e Serbisë, e cila nuk ësht pjesë e BE. Që domethënë se ligjet dhe paditë serbe nuk përdoren në Kosovë dhe BE. Domethënë se ZPP-DhPK nuk duhet të përdorë padi serbe në Kosovë. (6) ZPP-DhPK e cila nuk ësht as gjykatë vendore e as ndërkombtare u krijua nën kërcënime (under duress, ang.), që domethënë se edhe si e tillë ësht e pavlefshme, e paligjshme. (7) ZPP-DhPK mbushi tani 11 vite punë, domethënë se ajo nuk ësht më afatshkurtre (Ad hoc, lat.) dhe kështu ësht kthyer në e pavlefshme.

Atë që duhet të bëjë qeveria e Dardanisë ësht ngritja e një shtatore të madhe të Dardanus Ulpianit në Prishtinë dhe jo të zëvendësoje pushtuesin serb me xhamitë turko-osmane. NATO dhe UÇK nuk ia dhanë lirinë Dardanisë që ajo t’u dhurohet si vilajet pushtuesve të rinj turq-osmanë. Regjisorët e ZPP-DhPK i përkasin Rendit Botnor Entente të Vjetër. Ata e dinë se dy luftrat botnore në shekullin XX filluan në trojet shqiptare dhe kushti i nevojshëm për të kaluar në Rendin Botnor të Ri janë pikërisht trojet shqiptare. ZPP-DhPK ësht një kacavjerrje e dëshpëruar e tyre për ta zvarritur këtë rivendosje. Por ata nuk mund ta ndalojnë rrjedhën hyjnore të kohës, të cilën nuk mund ta pengojnë as armiqtë, as tradhtaret e brendshëm e ata në Evropë, as fetarët e Meslindjes.