AFA/

Albanians for America congratulates Diamant Hysenaj on advancing to the general election for New York’s 14th Congressional District, becoming the first Albanian American since Joe DioGuardi to lead a major party ticket for federal office.

This milestone reflects the continued growth of Albanian-American civic engagement and participation in public service across the United States. Regardless of political affiliation, the increasing presence of Albanian Americans in the democratic process is an important achievement for our community.

New York’s 14th Congressional District, which includes parts of the Bronx and Queens, will hold its general election on November 3, 2026.

We congratulate Diamant Hysenaj on this accomplishment and wish him success as he continues his campaign.

https://votefordiamant.com/my-story

Kur Parlamenti i Hungarisë miratoi amendamentin kushtetues që kufizon në tetë vjet ushtrimin e detyrës së kryeministrit, debati nuk u kufizua vetëm brenda kufijve të atij vendi. Në thelb, ai riktheu një pyetje të vjetër sa vetë demokracia: a duhet të ketë kufij kohorë pushteti politik?

Në teori, demokracia mbështetet mbi zgjedhjen e lirë të qytetarëve. Por historia politike ka treguar se pushteti ka një prirje natyrore të zgjatet, të konsolidohet dhe të ndërtojë mekanizma vetëmbrojtës që e bëjnë largimin e tij gjithnjë e më të vështirë. Pikërisht për këtë arsye, shumë sisteme demokratike kanë vendosur kufizime mandatesh për presidentë, guvernatorë apo kryetarë ekzekutivë. Jo sepse liderët janë domosdoshmërisht të këqij, por sepse asnjë njeri nuk duhet të jetë më i madh se institucioni.

Rasti hungarez është interesant sepse prek pikërisht figurën e kryeministrit, postin më të fuqishëm në sistemet parlamentare. Pas dy mandateve ose tetë vitesh në pushtet, lideri duhet të largohet. Jo si ndëshkim, por si garanci që demokracia të mbetet një proces rinovimi dhe jo një mekanizëm përjetësimi.

Pyetja që lind natyrshëm është: pse një model i tillë nuk është diskutuar seriozisht në Shqipëri?

Në fakt, mundësitë kanë ekzistuar. Madje shumë herë.

Partia Demokratike, gjatë periudhave kur ka qeverisur vendin dhe ka pasur ndikim të konsiderueshëm në reformimin e institucioneve, mund ta kishte propozuar një amendament të tillë. Nuk e bëri.

Po ashtu, Partia Socialiste, e cila prej vitesh ka zotëruar shumica parlamentare të mjaftueshme për të ndërmarrë reforma të mëdha kushtetuese, gjithashtu mund ta kishte hapur debatin për kufizimin e mandateve të kryeministrit. As ajo nuk e bëri.

Kjo tregon se problemi nuk lidhet me një parti të vetme. Ai lidhet me kulturën politike shqiptare në tërësi. Kur je në opozitë, kufizimi i pushtetit të tjetrit duket ide tërheqëse. Kur je në pushtet, kufizimi i pushtetit tënd nuk duket më aq i domosdoshëm.

Kështu, për dekada me radhë, politika shqiptare ka prodhuar një paradoks. Partitë kanë ndryshuar vendet në sallën e Parlamentit, por jo filozofinë ndaj pushtetit. Të dyja kampet kanë mbrojtur rotacionin kur kanë qenë jashtë qeverisjes dhe vazhdimësinë kur kanë qenë brenda saj.

Në planin filozofik, pyetja nuk është nëse një kryeministër i caktuar është i mirë apo i keq. Pyetja është më e thellë: a duhet demokracia të mbështetet vetëm te vullneti i momentit, apo duhet të ndërtojë mekanizma që parandalojnë grumbullimin afatgjatë të pushtetit?

Demokracia nuk është thjesht e drejta për të zgjedhur. Ajo është edhe aftësia për të kufizuar pushtetin e atyre që zgjidhen. Pikërisht këtu qëndron dallimi midis sundimit të ligjit dhe sundimit të individit.

Shqipëria ka kaluar më shumë se tri dekada tranzicion duke u përqendruar te emrat e liderëve. Ndoshta ka ardhur koha të përqendrohet te rregullat. Sepse liderët vijnë dhe ikin, ndërsa institucionet mbeten.

Nëse kufizimi i mandateve të kryeministrit është apo jo zgjidhja më e mirë, kjo mbetet çështje debati. Por një gjë është e qartë: si Partia Demokratike ashtu edhe Partia Socialiste kanë pasur mundësinë historike ta vendosnin një rregull të tillë. Fakti që asnjëra nuk e bëri, tregon se në Shqipëri problemi nuk ka qenë mungesa e mundësisë për të kufizuar pushtetin, por mungesa e vullnetit për ta kufizuar atë.

Dhe pikërisht aty fillon sfida e vërtetë e demokracisë: kur pushteti pranon të vendosë kufij për vetveten. Vetëm atëherë ai pushon së qeni privilegj dhe bëhet përgjegjësi.

Prof. Pal Nikolli

Julika Prifti/

Erdhi Qershori i tretë me babanë në parajsë. Muaji i lidhur me fëmijërinë, fundin e vitit shkollor dhe fillimin e pushimeve verore te gjyshja në Vlorë ose te gjyshja tjetër në Rehovë, pranë detit apo liqenit me prindërit, i lojërave me qershitë në vesh si vathë, dhe leximet e librave për qejf, dhe pa menduar për detyra shkolle, është edhe muaji i peshës së zbrazëtisë.

Tre qershore qëkur njeriu me të cilin mund të bisedoja për gjithçka, bashkëbiseduesi im më i mirë, njeriu që të ndihmonte të kuptoja ngjarje, libra, njerëz dhe vetveten, frymon në një pjesë të vetes sime, ku gjej kujtime dhe boshllëk: pasditet kur babai na lexonte tregimet, përrallat, novelat apo esetë që sapo kishte shkruar dhe ne, tri vajzat, dhe mami, ishim lexueset e para të veprave të tij, këngët e preferuara Eja Eja Lule Bore dhe Perëndeshë e Bukurisë në festa e gëzime familjare, poezitë që recitonte përmendësh ishin pasione që nuk i humbi ndër vite. Deri në ditët e fundit recitonte vargjet që kishte dashur gjithë jetën “Si e dua Shqipërinë” apo vargjet e Fishtës dhe të Eposit të Kreshnikëve.

Zërin e tij e dëgjoj sapo nis të dëgjoj rreshtat e parë të tyre. Në momente bisede në Tiranë a Nju Jork ia beh humori i tij në biseda e takime për ardhjen në atdhe, “Në Shqipëri vij me qejf dhe iki me më shumë qejf”, apo “Unë kam qenë gjithë jetën amerikan dhe nuk e kam ditur.”

Në këto tre vite kam ardhur në Shqipëri më shpesh dhe kam qëndruar më gjatë se në çdo kohë tjetër që nga largimi im në vitet ’90. Në takimet me shoqërinë, në batutat dhe dollitë e tyre për babanë e zbehin mungesën në formën më të dashur. Babai frymon në librat dhe shkrimet e tij edhe tek miqtë e tij të dashur.

Gjatë projektit të sistemimit të korrespondencës, kompjuterizimit të dorëshkrimeve e shkrimeve të pabotuara, mbledhjes së shënimeve të tij për fjalë të rralla, shprehje, këngë dhe materiale të tjera të qëmtuara në udhëtimet e tij në mbarë tokën shqiptare, bëj herë pas here zbulime të mrekullueshme të pasurisë intelektuale, historike dhe gjuhësore që ai ka lënë.

Nuk e kam trashëguar prej babait kënaqësinë e veçantë për ushqimin apo pijet e mira. Por kur vjen puna te bisedat e gjata mes miqsh dhe te dollitë e ngrohta, mund të them se i afrohem shumë. Po aq e fortë është tek unë edhe dashuria për udhëtimet nëpër Shqipëri. Kur përshkoj rrugët që ai ka dashur, kur ndalem në vendet që e kanë frymëzuar, kur takoj njerëz që e kanë njohur, më duket sikur vazhdojmë të udhëtojmë së bashku. Nuk jam babai im, por jam një pjesë e tij. Mbaj brenda vetes dashurinë për librin, për gjuhën, për njerëzit, për udhëtimet dhe për Shqipërinë. Ka raste kur mendoj se nuk e falënderova sa duhet për gjithçka që më dha, por jam e bindur se ai e dinte dhe e di sa shumë e duam dhe adhurojmë. Dashuria e tij nuk u largua, ajo u bë dritë që udhëton bashkë me mua çdo ditë dhe ndizet nga përmallimi në çdo qershor që vjen pas.

Av.Hasan Metuku/

Tirana dhe qytetet kryesore të Shqipërisë po përjetojnë një valë të jashtëzakonshme protestash popullore. Kjo levizje duhet pagëzuar si “Forca e të Vërtetës” pasi ka nxjerrë në shesh mijëra qytetarë, studentë, familjarë dhe përfaqësues të diasporës.

Kjo revoltë e shtrirë në kohë, tashme dy jave plot, nuk është thjesht një reagim i izoluar, por një manifestim i pastër i lodhjes kombëtare ndaj modelit qeverisës.

Në qendër të revoltës qëndron kërkesa e panegociueshme për dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama.

Lidhjet e Qeverisë me Krimin e Organizuar dhe Korrupsionin

Ky zemërim qytetar po ushqehet nga denoncimet e vazhdueshme për lidhjet e ngushta mes krimit të organizuar, trafikantëve të drogës dhe eksponentëve të larte te qeverisë socialiste. Protestuesit mbajnë pankarta që akuzojnë elitën politike për dorëzimin e pasurive publike te grupet oligarkike dhe projektet klienteliste.

Qeverisja 13-vjecare ka shkatërruar konkurrencën e ndershme, ka penalizuar biznesin e vogël dhe ka nxitur shpërnguljen masive të rinisë, duke bere qe rreth 1 milione shqiptare te largohen nga vendi vetem gjate qeverisjes se Rilindjes varrosese socialiste.

Ndjenja e thelle qytetare është se shteti është vendosur në shërbim të përfitimeve private, duke lënë pas dore mirëqenien e qytetarëve të thjeshtë te cilët shihen nga pushteti si bankomat votash ne cdo zgjedhje por qe boshatis bankomatet e tyre gjate mandatit qeverises.

Fryma Perëndimore dhe Distancimi nga Klasa e Vjetër Politike

Ndryshe nga organizimet e shkuara partiake dhe politike, kjo valë protestash udhëhiqet nga një frymë thellësisht perëndimore, qytetare dhe paqësore. Një nga karakteristikat më dalluese është refuzimi i dhunës dhe distancimi i prerë nga partitë tradicionale politike.

Parullat e protestes dëshmojnë se qytetarët kërkojnë një rotacion total të elitës korruptive.

Mobilizimi i qytetareve bëhet në mënyrë organike përmes rrjeteve sociale, duke shfaqur një standard të lartë të vetëdijes demokratike që i ngjan shoqërive të zhvilluara evropiane.

A mund ta rrëzojë kjo protestë qeverinë?

Presioni i vazhdueshëm popullor e ka aftësinë të lëkundë themelet e çdo ekzekutivi, por rrëzimi i qeverisë kërkon që rezistenca të jetë afatgjatë dhe e shtrirë në çdo sektor të jetës publike.

Sic e kemi pare, qeveria socialiste ka treguar rezistencë, duke u përpjekur t’i minimizojë tubimet ose t’i quajë ato si të ndikuara nga jashtë duke ngritur teori absurde te nje konspiracioni nderkombtar ndaj Shqiperise, si dhe duke organizuar antimitingje partiake si pergjigje ndaj protestes qytetare.

Perbuzja dhe percmimi i qeverise socialiste dhe Edi Rames ndaj protestuesve dhe kesaj levizje perendimore deshmon panikun dhe ankthin qe satrapi ka kur ngrihet vegjelia. Zgjimi eshte i frikshem!

Skandalet korruptive thellohen, dhe SPAK sapo ka nisur hetim masiv ndaj kasaphanes se pronave ne Zvernec dhe Vlore, dhe shpresojme te perfshije gjithe bregdetin dhe gjithe Shqiperine, por keto probleme pronesie jane thjeshte maja e ajsbergut te ketij kobi kombtar te krijuar nga zyrtaret.

Prandaj lëvizja duhet të filloje etapen e re te protestes duke e pershkallezuar atë dhe të bllokojë funksionimin normal të institucioneve përmes mosbindjes civile, dhe dorëheqja e kryeministrit mbetet një skenar krejtësisht i mundshëm.

Paralelja me Lëvizjen Gandiste Satyagraha

Pyetja nëse kjo protestë mund të shndërrohet në një lëvizje të stilit Satyagraha (forca e së vërtetës përmes rezistencës paqësore) gjen përgjigje te vetë emri i revolucionit.

Ashtu si lëvizja e Mahatma Gandit, “Forca e të Vërtetës” bazohet në dy shtylla: rezistenca e paanshme ndaj të keqes dhe refuzimi i plotë i dhunës fizike.

Për t’u bërë një “Satyagraha” e vërtetë shqiptare, lëvizja duhet të kalojë nga thjesht marshimet e pasdites drejt akteve të mirëfillta të mosbindjes civile paqësore, siç janë grevat, bojkotet e taksave apo bllokimet sistematike, duke dëshmuar se sovraniteti i takon popullit dhe jo qeveritarëve.

Protesta dhe Nevoja për një Manifest Politik Kombëtar

Për të garantuar që ky vrull qytetar të mos venitet, ekziston një nevojë urgjente për një Manifest Politik të qartë. Ky dokument duhet të shërbejë si udhërrëfyes për ndërtimin e një Shqipërie Evropiane përmes këtyre pikave jetike:

• Dekriminalizimi i Plotë i Shtetit:

Shkëputja institucionale dhe ndëshkimi i çdo lidhjeje mes zyrtarëve publikë, trafikantëve të drogës dhe krimit të organizuar.

• Garantimi i të Drejtave të Pronës:

Ndalimi i marrjes arbitrare për qëllime të projekteve klienteliste dhe mbrojtja e pronës private të qytetarëve.

• Liria dhe Pavarësia e Institucioneve:

Vazhdimi dhe Reformim i thellë i sistemit të drejtësisë për të garantuar ndëshkueshmërinë e zyrtarëve të lartë.

• Rritja e Mirëqenies Ekonomike:

Rishikim i sistemit të taksave, luftë ndaj monopoleve dhe krijimi i kushteve që të rinjtë të ndërtojnë të ardhmen në vendin e tyre.

“Forca e të Vërtetës” ka ndezur shpresën se ndryshimi i sistemit nuk është thjesht një dëshirë, por një mision i mundshëm.

Përmes një Manifesti të strukturuar dhe një qëndrese paqësore të palëkundur, Shqipëria mund të shkëputet nga tranzicioni i gjatë dhe të zërë vendin që i takon si një shtet me dinjitet evropian.

Luan Rama/

Pas spastrimit etnik në qershor të vitit 1944 dhe mars 1945, ku mijra çamë kapërcyen më së fundi “Luginën e vdekjes” në Koskë dhe në Qafën e Botës, një natë e errët dhe e kobshme ra mbi Çamëri. As gjuha shqipe e Rilindasve, as këngët e vallet nuk u dëgjuan më. Pas mbetën vetëm varret e atyre mijrave që nuk pranuan të konvertohen në ortodoksë dhe të quhen grekë. Kolonelët grekë shkretuan gjithçka, duke kërkuar të shkretojnë dhe kujtesën. Në vitin 1998 shkova në Filat, nga Parisi dhe ndalova tek një bakall i cili më foli i trembur shqip duke vënë gishtin në buzë që mos të flisja hapur. Mesa dukej gjuha shqipe ishte e nëmur, por jo vetëm, gjithë një tradicion shpirtëror e kulturor. Edhe nëna ime, si mijra çamë të tjerë e kishte të ndaluar të kapërcente kufirin dhe të shikonte shtëpinë e saj.

Mijëra të tjerë i kthenin në kufi, madje i përndiqnin dhe kur tentonin të shkonin me pasaporta europiane. Edhe ajo vdiq me mallin dhe dhimbjen që nuk e pa dot vendlindjen e saj. Tradita çame lumturisht vazhdoi në Shqipëri, por fshehurazi edhe në anën tjetër të kufirit, tek çamët ortodoksë që mbetën aty në trojet e tyre shekullore. Greqia zyrtare u përpoq të mohojë gjithçka, të fshehë gjithçka, duke mos i respektuar konventat ndërkombëtare për trashëgiminë kulturore të minoriteteve, diversitetin e kulturave e lëre pastaj për një dialog kulturash me vendin fqinj. Mjafton të shkruajmë për toponimet shqiptare në Çamëri për të kuptuar deri ku ka shkuar verbëria greke.

Toponimia

—-

Siç dihet historikisht Çamëria dhe Kosova kanë qenë pjesë e pandarë e trungut të kombit shqiptar: një komb, një gjuhë, një kulturë e një histori. Veçanërisht gjatë 80 viteve, qeveria greke ka vënë në zbatim një plan nacionalist dhe konseguent për të shuar çdo kujtesë rreth Çamërisë dhe historisë së saj. Në fillim ishte tkurrja e territoreve të tyre, shkëputja e Çamërisë dhe dhënia e saj Greqisë në Konferencën e Ambasadorëve të Londrës më 1913, siç ndodhi dhe me Kosovën, nisma greke e dëbimeve në vitet 1922-1923; përndjekja e pastaj shfarosja e çamëve duke i dëbuar përtej kufijve, drejt Shqipërisë. Edhe gjatë 80 vjetëve emrat e fshatrave çame kanë ndryshuar nga emra në shqip në emra grekë që u kanë vendosur. P.sh. fshati Skupica quhet sot Kestrini, Spllanxa quhet Amudhia, Spathari quhet Trikofirio, Shgetari-Miloi, Stanova – Mandhotopos, Popova – Agjia Qiriaqi, Nemica – Vuvopotamo, Pleshvica – Planisio, Picari- Aetos, e shumë të tjerë.

Nëse sot një çam i moshuar dhe i dëbuar nga Çamëria më 1944-1945 gjatë masakrave të mëdha dhe të donte të shikonte fshatin dhe shtëpinë e tij të fëmijërisë (për çka do i duhej ndonjë pasaportë europiane apo amerikane se ndryshe do të kthehej mbrapsht në kufi si shumë të tjerë gjatë këtyre 30 viteve) ai padyshim do të ç’orientohej thua se do ta kish lënë kujtesa, pasi tabelat sinjalitike të rrugëve që tregojnë fshatrat prej kohësh janë ndryshuar, sepse Manxhari p.sh. do ta kishte emrin Qiparisos, Liku quhet tashmë Haravanji, Luarati – Kathovothra, Logati-Agora, Kushovica – Marina, etj. E pamundur ta ndihmonin dhe mjetet më të fundit të komunikacionit GPS. Dhe padyshim ai do ta pyeste veten se përse kishte ndodhur gjithë kjo.

Por menjëherë do ta kuptonte se gjithë kjo ishte pasojë e një politike nacionaliste dhe që mbështetej gjithnjë në “Megalo-idenë” e Greqisë së “madhe”, se aty ku ka ortodoksë duhet të jetë Greqi, edhe pse tashmë Greqia është një republikë parlamentare, demokratike dhe e të Drejtave të Njeriut siç proklamohet në Athinë, edhe pse këto të drejta nuk u njihen shqiptarëve. Po të rikrijosh sot hartën toponomastike të Çamërisë veçse disa emra të kujtojnë Çamërinë me këto toponime të vjetra që kanë mbetur: Filates (Filati), Paramithia, Margariti (Margëlliçi) apo Igumenica.

Siç dihet, toponimia është pjesë e gjeografisë. Për më tepër kjo fjalë vjen nga greqishtja e vjetër “topos-vend” dhe “onoma-emër”. Emërtimi i vendeve është një proçes historik që lidhet me autoktoninë por dhe me ngulimet e popullatave dhe që kanë të bëjnë me jetën shekullore të tyre. Toponimet kanë ndryshuar veçse në kohë luftrash të mëdha dhe kolonizimesh. Ndryshimi me forcë i toponimeve është tregues i luftrave pushtuese. Siç shkruhet dhe në një mediat e fundit, që në vitin 1892, historiani grek A. Miliarakis shkruante: “Emrat gjeografikë dhënë nga populli duhet të mbeten të pandryshuar! Çdo zëvendësim i emrave aktualë apo të vjetër, madje dhe i rrënjës së mbaresave të tyre që tentojnë të bëjnë autoritetet administrative është i barabartë me shkatërrimin e monumenteve të gjalla, e monumenteve të historisë dhe të gjuhës greke”. Të ndryshosh toponimet do të thotë të emërosh dhe ç’emërosh botën sipas politikës dhe synimeve hegjemoniste e nacionaliste.

Kështu ka ndodhur në kohën e instalimit të perandorive të vjetra, kështu ndodhi në kohë e perandorisë Osmane, kështu ndodhi në vitet ‘20-‘30 të shekullit XX në Bashkimin Sovjetik i cili i zhvendoste lehtësisht popullatat. Por kjo nuk ndodhi në Europën e qytetëruar dhe republikane e demokratike; kjo nuk ndodhi në Francën e Gjermaninë e dalë nga një luftë e gjatë dhe e tmerrëshme. Toponimet gjermanike në Francën lindore mbetën të tilla. Një vend demokratik nuk mund të legjitimojë një përkatësi territoriale duke ndryshuar toponimitë, duke i përdorur ato si prova historike. Savoja e Italisë mbeti Savoie e Francës, pasi tek francezët nuk ishte kompleksi i historisë të kësaj krahine. Nëpër shekuj Franca nuk është ajo që ishte dikur apo Gjermania nuk është ajo e dikurshme. Kufijtë kanë lëvizur dhe për këtë mjafton të shikoni hartën e Europës dhe ta krahasoni me atë të pesë shekujve më parë.

Por tek Franca dhe Gjermania nuk ka qenë revanshi i shuarjes së historisë, të kujtesës, të trashëgimisë kulturore apo i zhdukjes së toponimive. Shqipëria nuk e bëri këtë me fshatrat e minoritetit grek në Shqipëri, i cili kishte shkollat dhe gjuhën greke, toponimet greke, ndryshe nga ajo që ndodhi në Çamëri. Edhe gjatë diktaturës totalitare emrat e fshatrave greke në territorin shqiptar nuk u ndryshuan. A është e mundur të ndryshohen ato si kundërpërgjigje nga politikës zyrtare greke? Sigurisht, por kjo do të ishte antidemokratike dhe antieuropiane, për çka konventat europiane e ndalojnë. Pasardhësit e shumë çamëve që mundën të shpëtojnë dhe të kapërcejnë Qafë Botën duke ardhur në Shqipëri, kërkojnë në Google Map të shohin fshatrat e prindërve të tyre, të gjyshërve, por e pamundur t’i gjejnë se emrat kanë ndryshuar. E megjithatë, edhe pse i kanë ndaluar që në kohën e gjenocidit që ata të kthehen, pasardhësit kanë mundur të shkojnë në një mënyrë apo tjetër, me pasaportë shqiptare apo europiane e amerikane dhe të fotografojnë shtëpitë e mbetura gërmadha. Eshtë një gjeografi më vete, një nga ato gjeografi shtëpish që klith dhe dëshmon për natyrën e vërtetë të spastrimit etnik në Çamëri!

Të fshish nga hartat e sotme emërtimet e djeshme sipas një plani të përcaktuar ideologjik nuk mund të quhet ndryshe veçse “epuration”, spastrim, i cili ndiqet më pas nga proçesi tjetër “restauration”, restaurim i një historie të re, krijimi i një reference të re gjeopolitike, i një kujtese të re, i një ideologjie të re që në fakt në rastin e Greqisë është vazhdë e “Megalo-idesë” që sot nuk thuhet hapur por që ndiqet nën presionin e ortodoksisë greke. Ç’nevojë kishte Greqia për ndryshimet e toponimive të Çamërisë, ç’nevojë kishte që fshatrat si Lluri të quhej Filipiadha, Nista- Faksomilia, Curila-Kalithea, Salica – Llaka; që Lopsi të quhej Aproklisi, që Vola të quhej Sivota, Shencia-Lefteri, Voshtina Paliokastri, Galbaqi-Elea, Draganji-Ambelia, Kuç-Polineri e dhjetra e dhjetra të tjerë. Sigurisht do tu merzisja po të vazhdoja me listën e gjatë të toponimeve të vjetra që lidhen me historinë e jetës së një popullsie shqiptare të mbetur mjerisht nga Fuqitë e Mëdha pas Luftrave Ballkanike të fillimit të shekullit XX, çka sot është skandaloze për një studiues, një etnolog, antropolog dhe politikan.

Çamët, përveç atyre që u dëbuan me një dhunë të tmerrshme ku u vranë rreth 3000 çamë dhe shumë të tjerë vdiqën udhëve të mërgimit, ata që mbetën, të fesë krishtere pësuan asimilimin e detyrueshëm: zhdukjen e shkollave shqip, eliminimin e përdorimit të gjuhës dhe referimin ndaj kulturës e trashëgimisë shqiptare. Duhet të dijmë se ndryshimet toponamistike nuk u bënë thjesht nga komunat apo fshatarët e krishterë që mbetën, ato si kudo u iniciuan nga Komisioni Kombëtar i Toponimeve që ka çdo shtet, pra nga vetë qeveria, sipas një plani metodik që u vu në jetë për të zhdukur çdo gjurmë shqiptare. Lumturisht që kjo gjë nuk ndodh në komunitetin grek në Shqipëri si në Dropull, Derviçan, Pogon, Luginën e Drinos, etj. Para disa kohësh udhëtoja përmes një qyteze minoritare pranë Dishatit dhe nuk më shqetësoi aspak që nuk pashë tabela në gjuhën shqipe por vetëm në greqisht. Një komunitet që ka ruajtur, ruan e zhvillon gjithnje traditat e tij, identitetin, lidhjen e fortë me popullin e tij pertej kufijve.

Çdo të ndodhte sikur nje qeveri shqiptare të zhdukte e të ndryshonte me një dekret arbitrar emrat e gjithe fshatrave te komunitetit grek? Kjo do te ishte absurde dhe e pamundur, diçka anti-historike e anti-humane. Lumturisht kjo shuarje identitare e një komuniteti fqinj gjatë historisë, s’ka për të ndodhur ndonjëherë në Shqipëri. Por le ti referohemi disa historianëve dhe filologëve grekë që kanë shkruar lidhur me ndryshimet e emrave dhe te emërtimeve të toponimisë shqiptare ne Greqi. I tillë është filologu Aleksandros Kapsali. Ne botimin e tij me 2014 me titull “Riemërtimi i vendeve në Greqi” (METONOMAΣΙΕΣ ΜΕΡΟΣ Α (Γενικα ), ai na kujton se kjo ndërmarrje nisi që pas Revolucionit Grek kur më 3 prill 1838, që në dekretet e para të qeverisë së mbretit Otton u vendos ndryshimi i emrave me arësyetimin se “Emrat barbarë dhe fjalët greke me tinguj të keq jo vetëm që ofendojnë ndjenjën gjuhësore, por kanë edhe një efekt të dëmshëm edukativ mbi banorët, duke ngushtuar dhe poshtëruar mentalitetin e tyre, por gjithashtu japin një përshtypje të gabuar të përbërjes kombëtare të popullsisë së atyre fshatrave, emrat e huaj të të cilëve mund të merren si provë e origjinës së huaj.”

Grekët krijuan një Komitet të Posaçëm edhe pse shumë anëtarë të tyre nuk ishin dakort, por presioni i qeverisë ishte i madh. Duke iu referuar këtij proçesi që vazhdoi gjer në fund të shekullit XX, një tjetër historian, M. Triantafyllidis pohonte në vitin 1981 se “Çdo zëvendësim i emrave aktualë me emra të lashtë dhe çdo ndryshim madje edhe i rrënjës ose mbaresave të tyre, i tentuar nga gjeografët ose nga autoritetet administrative pa studim, është i barabartë me shkatërrimin e monumenteve të gjalla, monumenteve të historisë dhe gjuhës greke”. Midis viteve 1910-1919 pohon ai, pati 175 ndryshime ne toponimet e fshatrave dhe qyteteve. Vetem në vitin 1920 shkruan Kapsali pati 500 toponime të tilla që u ndryshuan. Dekreti i 17 shtatorit 1926 lejoi “ndryshimin e emrave të huaj ose me tinguj të keq të vendbanimeve, qyteteve ose qytezave”.

Pas riemërtimit, “përdorimi i emrave të vjetër është absolutisht i ndaluar”. Shkelja e ndalimit “përbën një kundërvajtje të dënueshme me gjobë deri në 100 dhrahmi ose me paraburgim deri në 10 ditë”. Kështu, në vitin 1928 afërsisht 2,500 vendbanime u riemërtuan. Midis viteve 1929-1952, pasuan 354 riemërime. Nga 1953 në 1957, u regjistruan 760 dhe midis viteve 1958 dhe 1971 edhe 326 të tjera. Pra gjatë gati dy shekujve, politika qeveritare greke ka qenë konseguente: fshirja e emërtimeve të huaja për grekët, s’është gjë tjetër veçse fshirje e kujtesës historike e popullore. Ç’vlerë ka një popull pa rrënjët e tij? Dhe kjo politikë gjatë dy shekujve ka kërkuar shkuljen e këtyre rrënjëve, por ato s’mund të shkulen kollaj nga shpirti i një populli autokton. Lidhur me këtë, filologu Kapsali na risjell dhe një pohim të një studjuesi tjetër grek, onomatologut I. Thomopoulos se “ Një pasion për keqkuptime, një pasion për shtrembërime, një pasion për lëshime nuk përbën dinjitet kombëtar. Nëse lejohet një pasion, ai është sigurisht pasioni për të vërtetën.”

Pra në frymën e “megalo-idea”-s, e vërteta historike u shkel me këmbë dhe u mohua nga të gjitha qeveritë dhe klasa politike greke por jo nga populli grek. “Sipas këtij parimi të së vërtetës historike, shkruante Thomopoulos, – emrat e vendeve greke përbëjnë të vërtetën tonë historike, të vërtetën tonë kombëtare. Ato nuk janë gurë shahu për asnjë aktivitet politik ose diplomatik dhe janë më të qëndrueshme se shpërthimet tona aktuale politike. Prandaj, ne nuk kemi “të drejtën të vendosim për ripagëzimin e tyre, por kemi një detyrë kombëtare t’i mbledhim të gjitha, t’i regjistrojmë të gjitha pa përjashtim dhe t’i studiojmë ato në mënyrë sistematike dhe shkencore pa frikë dhe pasion”

Në trajtesën e tij, Kapsalis tregohet entusiazt kur shkruan se “do të nevojitet kohë, përpjekje dhe luftë në mënyrë që të shpresojmë për një përmbysje e kësaj klime. Megjithatë, ka edhe shenja të favorshme. Para së gjithash, besimi në të vërtetën shkencore nuk mund të mos i drejtojë shkencëtarët e rinj drejt një rishqyrtimi të çështjes. Me agimin e shekullit të 21-të, diskurset kombëtare që dikur impononin homogjenitetin gjuhësor dhe forcimin ideologjik të shteteve-kombe kanë pushuar së ekzistuari. Të gjitha këto shenja, dhe sigurisht shumë të tjera, na lejojnë të presim që së shpejti, do të ndërmerren përpjekje edhe individuale, të cilat do të çojnë në një përmbysje më të përgjithshme të skenës dhe do të lejojnë krijimin e një klime më të favorshme, në të cilën pasardhësit tanë do të arrijnë të rilidhin emrat e vendbanimeve greke me historinë e tyre.” Pra ne presim ndryshimin e diskursit religjiozo-nacionalist të politikanëve greke mbi Çamërinë.

Padyshim që kështu duhej të ishte por gjendja gjithnjë konfliktuale lidhur me fshirjen e emrit të Çamërisë nga tekstet dhe diskursi politik, fshirja e toponimisë historike dhe zhdukja e çdo reference, duke i mbyllur në arkiva ku është e pamundur të futesh si të ishte një sakrilegj antik grek, per çka mund të dëshmojë çdo historian shqiptar që ka tentuar dhe ka dashur të studjojë arkivat e Athinës. Dhe kjo tregon se ky proçes po vonohet. Aq më tepër që liderët e politkiës greke asnjëherë nuk kanë kërkuar falje për spastrimin etnik në Çamëri në vitet 1944-1945.

Sot nuk mund të deklarohesh apo të jesh republikan, evropian dhe mbrojtës i të Drejtave, kur këto të drejta i shkel me këmbë brenda territorit tënd. Greqia nuk kishte pse të ndryshonte toponimet shqiptare. Por le të përmend edhe disa emra të tjerë në listën e gjatë e të pafund të toponimeve të ndryshuara: sot Vojniku quhet Prodhromi, Zelesoi quhet Ksirolopos, Velani-Hrisavji, Vllahori-Polidhroso, Llabanica-Ellataria, Hani i Xhumbës-Dhafni, Gardhiqi – Aj Jorjios, Gorica- Stavrohori, Besherea-Ajdhoni, Branja-Aj Morina, Bulmeti-Lelovë, Birbili-Ajdhoni etj, etj.

Është e qartë se gjithë kjo strategji u shkrua që herët në zyrat e politikës së Athinës, në këmbët e Akropolit… Mund të them thjesht se kjo quhet një nacionalizëm i shfrenuar që nuk gjen diçka të tillë në Evropë që pas Luftës së Dytë Botërore; një politikë që quhet negacionizëm, që për popujt dhe elitën e Evropës ka një ngarkesë antihumane e antihistorike, e cila na kujton spastrimet edhe gjatë kësaj lufte; është një atavizëm që historikisht ka qenë shkak konfliktesh në Evropë, ndërkohë që sot jetojmë një Evropë të Bashkuar dhe luftojmë për të mbrojtur Paqen me shpresën e një të ardhme të përbashkët duke iu rikthyer solidaritetit, miqësisë dhe fqinjësisë së dikurshme.

Sigurisht, përgjegjësi për këtë problematikë dhe atmosferë të nderë që pengon bashkëpunimin më të madh me Greqinë mban dhe lidershipi shqiptar që për 35 vjet, që nga koha e ndryshimeve politike, nuk ka ngritur zërin, por ka heshtur para presioneve të përherëshme të Greqisë për këtë çështje historike. Por Historia nuk harron. Shqipëria sot është një vend më i konsoliduar në arenën ndërkombëtare e cila, ndryshe nga Greqia, ajo i respekton Konventat ndërkombëtare mbi të Drejtat e Njeriut dhe ato të Mbrojtjes së Trashëgimisë Kulturore dhe të Diversitetit Kulturor. Ja pse ajo duhet ti kërkojë me forcë shqyrtimin e “çështjes çame” dhe së pari të kërkojë falje për masakrimin e popullsisë shqiptare në Çamëri në vitet 1944-1945, ashtu siç shumë kryetarë shtetesh të Evropës së Bashkuar kanë bërë në drejtim të popujve të tjerë.