Histori – Page 187 – Dielli

Portreti i Nolit në Muzeun Historik Kombëtar

April 6, 2023 by s p

Dr. Dorian Koçi/

Nga plejada e ikonografëve dardharë mund të veçojmë 24 prej tyre, të cilët kanë dhënë një kontribut të çmuar në zbukurimin e kishave ortodokse. Në Muzeun e Artit Mesjetar të Korçës ruhen ende 270 ikona , të cilat janë punuar nga mjeshtrit dardharë. Prej tyre mund të përzgjedhim: Grigor Zdrulin, Vangjel Zengon, Sotir Keren, etj. Ikonografët dardharë kanë punuar jo vetëm nëpër kishat e qytetit të tyre, por edhe në Amerikë, Greqi, Rumani e gjetkë. Më i spikaturi prej tyre ka qenë Vangjel Zengo (1875-1941), i cili e mësoi artin e ikonografisë në Malin Athos, në atelienë e Grigor Zdrulit . Vangjeli shquhet si ikonografi më cilësor dhe prodhimtar ndër ikonografët dardharë. Firmën e tij mbajnë 180 ikona, të cilat gjenden në Muzeun e Artit Mesjetar në Korçë . Nga punët e tij më të mira janë ato që ka pikturuar në vitet 1906-1911 si për shembull “Shën e Diela”, “Ungjillëzimi”, “Shën Vasili”, “Shën Harallambi”, “Shën Kolli” etj. Ndër skenat mund të përmendim “Fjetja e Shën Mërisë” , “Shesjta” etj. Në vitin 1906 ai pikturoi kishën e “Shën Gjergjit” në Korçë., ndërsa gjatë viteve 1921-1923 pikturoi kishën e “Ungjillëzimit” në Tiranë. Më 1929 Vangjel Zengo pikturoi kishën e “Shën Mërisë” në Korçë, më 1930 kishën e Hoçishtit dhe më pas kishën e “Shën Kollit” në Bellovodë. Në vitin 1932 ai pikturoi kishën e “Shën Thanasit” në Korçë, më 1933 kishën e “Shën Triadhës” në Korçë dhe në vijim kishat e Polenës, Porodinës, katedralen e Korçës etj. Karakteristike e pikturës së Vangjel Zengos është se në mënyrën e kompozimit të volumeve të ikonave ai gërsheton artin pasbizantin me frymën perëndimore. Në krijimtarinë e Vangjel Zengos një vend të rëndësishëm zë edhe piktura me përmbajtje laike. Ai ka pikturuar portretet e Fan Nolit, Sotir Pecit, Misto Llacit, Vasil Tromarës si dhe disa kompozime “Beteja e Skënderbeut”, “Skënderbeu me kalë”, “Përcjellja e djalit ushtar etj”. Pikturat e tij aktualisht janë në ruajtje në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë . Në muzeun Historik Kombëtar në Tiranë ruhet një pikturë e Fan Nolit e pikturuar nga Vangjel Zengo . Punimi është ruajtur për shumë vite në mërgim në SHBA nga Resina (Trimëresha) Çekani. Në vitin 1989 piktura iu dhurua Muzeut Historik Kombëtar. Piktura ka përmasat 105 x 80 cm . Piktura e Fan Nolit është punuar në Shqipëri në vitin 1924 nga piktori Vangjel Zengo nga Dardha e Korçës. Këtë fakt e vërteton mbishkrimi në pjesën e poshtme të pikturës. Fan Noli paraqitet i veshur me veshje episkopale, në kokë mban mitrën, në dorën e djathtë mban skeptrin. Në trup ka veshur sakon dhe mbi supe ka hedhur omoforin e madh. Në qafë ka të varur një medalion dhe një kryq. Në pjesën e sipërme të pikturës është shkruar: “Hirësi e Tij, Imzot Theofan S. Noli”. Ndërsa në pjesën e poshtme gjendet mbishkrimi: “I pari prift dhe arhipeskop shqiptar”. Theofan Noli u dorëzua në gradën episkopale më 4 dhjetor 1923 nga Jerotheu dhe Kristofori në kishën e Shën Gjergjit në Korçë. Shërbesa e dorëzimit u zhvillua me pjesëmarrjen e Ministrit të Jashtëm, Pandeli Evangjeli, kryebashkiakut Vasil Avrami, si dhe të mjaft personaliteteve të tjerë. Tabloja ilustron një nga momentet më të rëndësishëm në jetën e Fan Nolit si dhe kontibutin e jashtëzakonshëm të tij në reformimin e jetës shpirtërore të shqiptarëve. Kur e pyesnin Fan Nolin sa ishte gjallë se kush ishte vepra e tij më e madhe, ai gjithnjë përgjigjej themelimi i Kishës Autoqefale Ortodokse Shqiptare edhe pse vepra të tjera të tij ishin po aq të mëdha në kulturën shpirtërore dhe materiale të shqiptarëve. Një propozim i ardhur nga radha e intelektualëve patriotë ortodoksë në 1908, të cilët vuanin faktin se përveç që shqipja ndalohej nga autoritetet osmane, ata nuk mund ta praktikonin gjatë liturgjisë fetare, sepse ndalohej nga autoritetet kishtare greke, krijoi premisat e fillimit të punës titanike të Nolit për themelimin e Kishës Autoqefale Ortodokse Shqiptare. Shqiptarët në fillim të shekullit XX u ndodhën përpara një dileme, nëse duhej të ruanin statusquo-n në gjendjen fetare në Shqipëri apo duhej të përqafonin një degë tjetër të kristianizmit që kështu të hiqnin qafe ndikimin grek dhe të fitonin proteksionin e fuqive dhe popujve të perëndimit?” . Për këtë dilemë pati dy versione, gazeta “Kombi” e Bostonit propozoi “kthimin e shqiptarëve në ortodoksë unikë, domethënë të ruhej liturgjia ortodokse por të njihej Papa si udhëheqës suprem shpirtëror” , një rast i tillë ishte popullsia e Shpatit në Elbasan, kurse shoqëria shqiptare e Egjiptit mbështeste “konvertimin në protestantizëm, e cila jo vetëm kishte pasues të fortë në perëndim por gjithashtu, duke qenë gjë e re në Shqipëri, mund të tërhiqte pasues nga të tre fetë.” Siç kuptohet dhe nga pyetjet dhe dilemat e ngritura identitetet e veçanta fetare kanë qenë një pengesë serioze për lëvizjen kombëtare shqiptare dhe klasa intelektuale shqiptare ishte gati të bënte dhe kompromise të këtij lloji, të cilat natyrisht nuk dihet nëse do të priteshin mirë apo përqafoheshin nga populli i thjeshtë. Në fakt shqiptarët, nuk ishin të përgatitur për veprime të tilla, pasi ata nuk ishin aq të pjekur politikisht sa të ndërmerrnin një hap të tillë, ndaj në lëvizjen kombëtare shqiptare zuri vend më shumë propozimi i Fan Nolit, i cili nuk e shikonte problemin në ekzistencën e tre feve, por në faktin që “asnjëra nga besimet e njohura në Shqipëri nuk praktikohej në gjuhën shqipe dhe klerikët qenë armiq me njëri-tjetrin” . Më andej Noli shtonte se “fatkeqësia nuk qëndron aq shumë në ndryshimin e feve sesa në krerët fetarë. Ata nuk duhen të jenë të huaj, por shqiptarë dhe patriotë” . Këtu zë fill projekti i Nolit, i cili themeloi Kishën Autoqefale Ortodokse shqiptare, duke e shkëputur nga ndikimi grek dhe u duke u dhënë një shembull të mirë edhe shqiptarëve të besimeve të tjera sesi mund të fitonin pavarësinë shpirtërore dhe forcimin e vetëdijes së tyre kombëtare.Burimet: 1-Kristofor Naslazi, Gjurmime rreth një plejade piktorësh dardharë të mesjetës së vonë, Monumentet 2 / 1991, faqe 8-9.2-Dhimitër Beduli, Kishë dhe Kulturë, Instituti i Dialogut & Komunikimit, Tiranë, 2006, faqe 214.3- Dhimitër Beduli, Kodiku i kishës së Shën Prokopit (1818-1922)Tiranë 1997, faqe 55.4-Arkivi i Muzeut Historik Kombëtar

Si sot më 5 prill 1873 lindi Nderi i Kombit Hafëz Ali Korça

April 5, 2023 by s p

Bledi Filipi/

“O Mëmëz o halle-madhe ç’gjëmë e zezë të ka zënë Bijt ‘e tu s’mentohen fare rrugëvet të kanë lënë Të pamëshirçmit s’të shohin , nuk kujdesen për ty fare Të kanë lënë të shkretë, xhveshur,zbathur e pa ngrënë.” Hafëz Ali Korça (1873-1956). Veprimtar i Lëvizjes Kombëtare, mësues, poet e publicist. Lindi në Korçë, më 5 prill 1873 ku kreu shkollën e mesme (idadije). Studimet e larta i kreu për Teologji e Filozofi në Stamboll. U kthye si myfti në Korçë, ku u përkujdes për hapjen e një shkolle të mesme (idadije), ku dha mësim në gjuhën shqipe edhe vetë. Mori pjesë në kongresin e Manastirit (1908) dhe në kongresin e Dibrës (1909).Në vitin 1908 shpallet Kushtetuta (Konstitucioni) dhe Hafiz Aliu, në Korçë qe i pari që mbajti fjalimin e rastit për Kushtetutën. Më 1909, në Kongresin e Elbasanit u vendos formimi i shoqërisë “Përparimi”. Udhëheqja e parë e kësaj shoqërie u zgjodh në Korçë më 18 shtator 1909. Kontributi i Hafiz Aliut në këtë shoqëri ishte i madh për shkak të personalitetit dhe figurës së tij të rrallë. Me rastin e ardhjes së Princ Vidit (1914), mbajti një fjalim në gjuhën frënge. Kreu detyrat e kryemyftiut të Këshillit të Naltë të Sheriatit në Shkodër (1918) dhe kryetarit të Këshillit të Naltë të Sheriatit në Tiranë (1918-1924). Në vitin 1900 botoi: “Historia e shenjtë dhe katër halifete”, “Treqind e tri fjalët të I mam Aliut”, “Jusufi me Zelihanë e Mevludi shqip”. Në vitin 1914 botoi “Alfabeti Arabisht” për mësimin e gjuhës arabe; “Gramatika”,” Syntaksa shqip-arabisht” dhe “Fjalime për shkollat e mesme” (1916);” Myslimanija për shkollat fillore”; “Shtatë ëndrat e Shqipërisë” (1924), “Kurani i Madhënueshim e thelbi i tij “(1926) etj. Përktheu:” Gjylistani” (Trëndafilishte) të Sadiut (1925) dhe “Rubaijati” Katroret e Omer Khajamit (1942) etj.Me vendosjen e diktaturës, Hafiz Ali Korça u burgos dhe u internua, si pasojë e bindjeve të tij vdiq në Kavajë, më 31.12.1956.Më 15 shkurt 2017, Presidenti Bujar Nishani e vlerësoi pas vdekjes me dekoratën “Nderi i Kombit”.

THE UNITED STATES DAILY (1926) / SHQIPËRIA, VENDI I NJËZET E NJË QË PRANON TË HEQË TARIFAT E VIZAVE PËR TURISTËT AMERIKANË

April 3, 2023 by s p

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 2 Prill 2023

“The United States Daily” ka botuar, të hënën e 10 majit 1926, në faqen n°13, një shkrim rreth marrëveshjes amerikano-shqiptare mbi heqjen asokohe të tarifave të vizave, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Shqipëria pranon të heqë tarifat e vizave për amerikanët

(Turistët)

Burimi : The United States Daily, e hënë, 10 maj 1926, f.13

Turistët amerikanë tashmë mund të hyjnë në Mbretërinë e Shqipërisë pa paguar asnjë tarifë vize, pasi Departamenti i Shtetit njoftoi më 8 maj se ishte lidhur një marrëveshje reciproke për këtë qëllim. Shqipëria është vendi i njëzet e një që pranon të heqë tarifat e vizave për pasaportat amerikane në këmbim të një marrëveshjeje të ngjashme të ofruar nga SHBA për pasaportat e shqiptarëve jo-emigrantë. Teksti i plotë i njoftimit është si më poshtë :

“Në përputhje me Aktin e 25 Shkurtit 1925 dhe Urdhrin Ekzekutiv të 15 majit 1925, ministri amerikan në Tiranë, z. Charles C. Hart, ka lidhur një marrëveshje reciproke me Qeverinë e Shqipërisë, që hyn në fuqi më 1 qershor 1926, për heqjen e tarifave për vizat joemigruese dhe aplikimet përkatëse.”

Kryengritja e Malësisë së madhe ndikoi në rënien e Perandorisë Otomane

April 3, 2023 by s p

-Sipas një politikani Italian më 1911

Nga Rafael Floqi “Qeveria turke, pas një sërë grimasash dhe pak gjakderdhjeje, do të detyrohet t’i bëjë të gjithë shqiptarët të barabartë me Malësorët, pasi nuk është e drejtë që bashkëfetarët myslimanë të trajtohen në një mënyrë njerke, nga ajo që zbatohej për të krishterët. Dhe kështu tashmë janë hedhur themelet e para të autonomisë shqiptare.”Këtë vit është 112 vjetori i Kryengritjes të Malësisë së Madhe. Shpesh në shtypin e huaj të vitit 1911 gjen analiza, hulumtime dhe përsiatje me vlerë për historinë kombëtare që i kushtohen Kryengritjes të Malësisë së madhe. Ne si shqiptarë e kemi të ngulitur në memorien tonë historike rolin e trimave si Dedë Gjo Luli dhe sakrificën e malësorëve në Kryengritjen e Malësisë së Madhe. Por pak kemi dëgjuar mbi rëndësinë e kësaj kryengritje në aspekte më të gjera dhe pse ajo shënoi fillimin e dy dukurive politike dhe gjeopolitike, së pari zgjerimin e kryengritjeve dhe aspiratave për liri në të gjithë Shqipërinë dhe së dyti si dëshmi e Perandorisë otomane në rënie. Por koncesionet që morën malësorët nga Qeveria Turke , treguan fuqinë e drejtësinë e luftës së tyre , por treguan dhe dobësinë e fuqisë së perandorisë Osmane. Një gazetar Italian i kohës Felice Santini, (1850-1922) një senator i Mbretërisë së Italisë, sipas hulumtimeve tona, shkruan në artikullin e tij ” Kriza Turke” në Nuova Antologia, v.239 botuar në Firenze 1911 fq 489- 491, një analizë mbi këtë ngjarje në këndvështrimin e një fuqie si Italia në raport me Turqinë dhe shqiptarët. Autori siç duket nga shkrimi është një njohës i mirë i problemeve të Perandorisë Osmane dhe mbështetës dhe për arsyet e politikës së Italisë së kohës të kryengritjes së shqiptarëve. Sipas Wikipedias gjatë luftës italo-turke, në të cilën merr pjesë duke organizuar ndihmë mjekësore për të plagosurit në bordin e disa anijeve spitalore. Aktiv në politikën italiane që nga viti 1895, ai ishte deputet për katër legjislatura, mbështetës i kryeministrit arbëresh, Francesco Crispit dhe senator i përjetshëm nga viti 1912. Siç duket shkrimi, është shkruar menjëherë pas kryengritjeve shqiptare dhe autori duket një njohës i mirë i kryengritjeve shqiptare të viteve 1910- 1911 kohës , por e me këndvështrimin e interesave politike italiane mbi Shqipërinë, simpati për shqiptarët katolikë, por edhe me divergjenca politike me Turqinë Otomane dhe Austro- Hungarinë për hegjemoni në Ballkan. Ta ndjekim… “Duke marrë përsipër të diskutojmë, edhe një herë, çështjet turke, të cilat, nëse të gjitha kanë të bëjnë me politikën ndërkombëtare, tërheqin edhe më shumë vëmendjen e Italisë – për marrëdhëniet në dukje normale me qeverinë, sigurisht jo të frymëzuara nga simpatia në konceptin e popullit italian, i cili, me arsye të mirë, proteston kundër ngacmimeve të vazhdueshme të Kabinetit të Stambollit – përjetoj arsyen që, jo për privilegjin e meritës, por me ndihmën e fatit, kam përmbushur detyrën time ndaj lexuesve dashamirës të Antologjisë së Re, duke vendosur përpara mendjen së tyre, ngjarjet aktuale osmane në artikujt e mi të mëparshëm, as në atë më të fundit të 1 qershorit të këtij viti, por edhe në atë tashmë të vjetër të 16 shkurtit 1910. Nëse duan të konsultojnë shkrimet e mia modeste, ata do të konstatojnë se vlerësimet dhe parashikimet e përfshira në të kanë një konfirmim të saktë në ngjarjet e mëvonshme, veçanërisht në ato që po zhvillohen aktualisht në lidhje me çështjen shqiptare. Sepse çështja shqiptare, e cila pushtoi dhe shqetësoi për një kohë të gjatë pushtetarët e politikës ndërkombëtare, ende paraqitet jo pa vështirësi e rreziqe dhe është gjithmonë shqetësuese. « Pikërisht në artikullin tim të 1 qershorit 1911, shkrova se: « Kështu, ndërsa shtypi ishte pothuajse unanim, sidomos ai që tërhiqte « nga Qeveria dhe Ambasadat Turke, dhanë, përshtypjen se shpresa pas shtypjes « së egër të kryengritjes shqiptare. u shua”, Unë shpreha rezervat e mia në lidhje me këtë, duke thënë se gjithçka ishte në gjendjen më të përkohshme të fjetur, gati për t’u rishfaqur më e dhunshme se kurrë dhe rezultate premtuese për ata banorë heroikë malësorë, të cilët me këmbënguljen e paepur të trupave turke, do të kishin bëri një qëndresë edhe më të ashpër, ndërsa «vëreja se kryengritja shqiptare ishte e para nga «vështirësitë» e mëdha që regjimi i ri do të përplasej dhe u përplas». Dhe nëse lexuesit do të heqin dorë që të më ndjekin në këtë shkrim timin të ri, mbase do të krijojnë bindjen se ai gjykim me vija të trasha është i përshtatshëm edhe për situatën e sotme.Duke i studiuar intensivisht, mund ta sodisnim vetëm nga larg këtë varg krizash dhe pyetjesh, filluam të mendojmë nëse probabiliteti i një krize përfundimtare ose të paktën një agonie, për ta thënë më qartë, mund të mos shfaqej. Por, lavdi Allahut të turqve, thashethemet që përhapen këto ditë (në mes të gushtit) tingëllojnë qetësuese, pasi njoftojnë se gjërat po shkojnë në mënyrën më të mirë dhe në të mirën e botëve, se të gjitha krizat janë zbutur, të gjitha çështjet po zgjidhen ose eliminohen, kështu që Kabineti Hakki ka arritur të konsolidohet dhe të forcohet më fuqishëm. Prandaj, është e dobishme të bëhet një hetim më i thellë i këtyre zgjidhjeve të lavdëruara, në mënyrë që të qartësohet qëllimi i tyre dhe të krijohet një ide e vërtetë për situatën. Më lejoni, pra, të rishikoj çështjet e pazgjidhura, edhe pse në qarqet zyrtare osmane, dikush dëshiron të këmbëngulë, në mënyrë jonormale, se nuk ka më çështje të pazgjidhura. Për të filluar me çështjen e Malësorëve, për të cilin, aq shumë dhe kudo u tha, u shkrua, u diskutua, është e dobishme të pyesim veten se në çfarë konsiston zgjidhja e shpallur. Pas udhëtimit të Sulltanit në trevat fqinje të Shqipërisë, pa depërtuar në brendësi, kryengritësve iu dha një afat prej dhjetë ditësh, u premtuan disa kushte për nënshtrim. Malësorët nuk pranuan të dorëzoheshin dhe pasi afati i dorëzimit u zgjat edhe për pesëmbëdhjetë ditë të tjera, dhe pse iu ofruan kushte më të favorshme. Megjithatë, zgjatja dhe lëshimet më të mëdha nuk patën efektin e shpresuar, ndonëse qeveria turke, duke bërë një veprim të domosdoshëm, thuajse i kishte pranuar kushtet e vendosura nga Malësorët. Është e vërtetë që këto rezultate nuk mund të pretendojnë të jenë zgjidhja e çështjes Malësorë. Mos vallë ai mendonte të bënte një bujë të tillë kur qeveria e Stambollit iu përkul vullnetit të kryengritësve? Ose më saktë, ia vlente, mbase, që fillimisht t’u vendoseshin popujve kushte të ashpra dhe në kundërshtim me identitetin dhe individualitetin e racave, t’i shtynin në teprime, të konkurronin me ta në fushat e betejës, për të përfunduar më pas në kapitullim, pothuajse të gjithë duke e pranuar të gjitha çka kërkuan kryengritësit? Kur pyetja shqyrtohet me gjykim të drejtë dhe të paanshëm, lind bindja se zgjidhja e lavdëruar nuk përfaqëson, në lakuriqësinë e saj, gjë tjetër veçse një kapitullim të qeverisë. Malësorët, në bazë të kushteve të reja të gjera, tashmë të shpallura nga shtypi, nuk do të paguajnë taksa për dy vitet e ardhshme; taksa për delet, e vetmja që mund të zbatohet për to, do të ulet në favor të tyre; shtëpitë e tyre ose më mirë kasollet dhe banesat e tyre do të rindërtohen me shpenzimet e Qeverisë, do të marrin secili nga një kilogram misër në ditë; ata do të mbajnë armët e tyre, si më parë, përveç se në qendrat e qyteteve dhe qyteteve, ata nuk do të njihen në territorin e tyre; do të kenë zyrtarë, njohës të gjuhës së tyre; shërbimin ushtarak do ta përmbushin ekskluzivisht në provincat e tyre dhe me përjashtim vetëm në Stamboll. E pra, nevojat e para të këtyre malësorëve heroikë ishin shumë më të pakta, kur Qeveria me kokëfortësi, e paralajmëronte të mos njihte specialitetin e racës së tyre, duke pretenduar ta shkrijë ata në Turqi. Dhe sot, pas kaq shumë përpjekjesh të kushtueshme dhe të padobishme, Qeveria është dorëzuar për të dhënë shumë më tepër sesa kërkonte në fillim. Këtu janë termat e vërtetë, në të cilat reduktohet zgjidhja e çështjes së Malësorëve. Dhe kjo në sipërfaqe duket si konform barazisë kushtetuese! Por nga kjo pyetje fillojnë të mbijnë të tjera. Nga shqiptarët e tjerë, që nuk kishin përdorur ende armët, veçanërisht fiset myslimane, ngritën zërin se duhej të trajtohej në mënyrë të barabartë mbarë Shqipëria, duke kërkuar me të drejtë që të mos silleshim më keq se me kryengritësit. Dhe lëvizja e armatosur tashmë ka filluar të zhvillohet, kështu që trupave turke nga veriu i Shqipërisë u është dashur të lëvizin drejt jugut, tashmë të angazhuar, për sa i përket armëve, edhe në Gjirokastër, ndërsa Krahina e Janinës është vendosur në gjendjen e rrethimi, veprime të cilat me arsye na shtyjnë të parashikojmë, se qeveria turke, pas një sërë grimasash dhe pak gjakderdhjeje, do të detyrohet t’i bëjë të gjithë shqiptarët të barabartë me Malësorët, pasi nuk është e drejtë që bashkëfetarët myslimanë të trajtohen në një mënyrë njerke, nga ajo që zbatohej për të krishterët. Dhe kështu tashmë janë hedhur themelet e para të autonomisë shqiptare. Vetëm në një pikë Qeveria nuk iu nënshtrua kërkesave të Malësorëve, pra asaj me të cilën kërkonin që Fuqitë Evropiane, ose të paktën njëra prej tyre, të sillnin garantues për përmbushjen e plotë të kushteve të vendosura. Qeveria turke ka refuzuar ta vendosë veten nën tutelë, duke e bërë atë si një pikë nderi. Për të cilën malësorët duhej të jepnin dorëheqjen. Por këta nuk janë të pavetëdijshëm se kushtet që fituan u pranuan nga turku nën presionin e papërmbajtshëm të Fuqive, të cilat kanë deklaruar solemnisht se janë të interesuara për sigurinë e të krishterëve. Për rrjedhojë, Malësorët mundën të sigurojnë një afat prej dy vitesh për të rikuperuar dëmet e tyre, me shpenzimet e qeverisë dhe për t’u forcuar fuqishëm. Dhe ata gjithashtu e dinë mirë se mbështeten dhe mbështeten nga simpatia dhe mbrojtja morale e Fuqive të Mëdha, në mënyrë që, në fund të periudhës dyvjeçare të rënë dakord, të jenë në gjendje të rifillojnë lehtësisht lëvizjet e tyre me sigurinë për të marrë më shumë se kaq, sa s’kanë sot. Dhe kështu, pak nga pak Shqipëria do të jetë në gjendje të bëhet, duke kujtuar se as bota nuk u krijua në një ditë të vetme.“

1930 / “TIRANA, QYTETI I SHPRESËS” — RRËFIMI I REPORTERIT AMERIKAN TË “THE CHRISTIAN SCIENCE MONITOR” RRETH VIZITËS SË TIJ NË KRYEQYTETIN SHQIPTAR

April 1, 2023 by s p

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 1 Prill 2023

“The Christian Science Monitor” ka botuar, të enjten e 30 janarit 1930, në faqen n°16, rrëfimin e reporterit amerikan Reuben Henry Markham rreth vizitës së tij asokohe në kryeqytetin shqiptar, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Tirana, qyteti i shpresës

Burimi : The Christian Science Monitor, e enjte, 30 janar 1930, f.16

Ajo që më pëlqen më shumë nga të gjitha është ardhja në një qytet – mbërritja pas një udhëtimi të gjatë e të lodhshëm. Më vjen të bërtas, “Epo, zgjohu, qytet i vjetër dhe thuaj “Përshëndetje”, ja ku jam përsëri, bëj pak bujë për mua.”

Më pëlqen të vij mbi urat e Budapestit, veçanërisht kur flamujt valëviten dhe kërcejnë dhe rrjedhin nga të gjithë brezat dhe kabllot e tyre. Më pëlqen të arrij në Vjenë dhe të nxitoj në hotelin tim të thjeshtë e të pastër, ku të gjithë janë të sjellshëm, flasin me zë të butë dhe përpiqen të më bëjnë të ndihem mirë, në një mënyrë të qetë. Dhe unë kam një lidhje të pakufishme për Gjenevën, atë kryeqytet botëror të vrazhdë, të ashpër, të përpiktë, shpengues.

Në Gjenevë të gjitha dyert janë të hapura dhe të gjitha kalimet janë të lira. E gjithë bota është e mirëpritur dhe asnjë person me uniformë nuk do të më frikësojë e të më kufizojë. Gjeneva është vendi ku rregullohen gjërat. Dhe kjo është arsyeja pse ka liri. Në Gjenevë fjala juaj është e mirë. Ju jeni i pranuar si një njeri i nderuar. Nga ju pritet që të jeni polici i vetes dhe të aplikoni sanksionet tuaja. Kjo është arsyeja pse ekziston liria. Një popull pa kufi praktik ka bërë një shtëpi për të gjithë ëndërrimtarët e botës. Oh, nuk ka asnjë makinë që i çon njerëzit në Gjenevë aq shpejt sa të më përshtatet mua.

***

As për Tiranën, kryeqytetin e vogël të një vendi të vogël modest. Më pëlqen të mbërrij në Tiranë. Por jo me tren. Nuk ka tren në Shqipëri. Me automobil ose aeroplan. Më pëlqen shpresa dhe besimi i zjarrtë i këtij kryeqyteti të ri. Sa me ngazëllim eci nëpër këto rrugë të drejta, të gjera, të asfaltuara, ku dy vjet më parë kishte vetëm rrugica të shtrembëra me kalldrëm. Sa e bukur është ajo radhë e gjatë e llambave të reja të rrugës që sonte do të shkëlqejnë me dritën e centralit të ri elektrik.

Sa e këndshme është të gjesh një popull që flet një gjysmë duzinë gjuhësh. Çfarë kënaqësie të paguash në dollarë ose paund, lireta ose dinarë dhe të marrësh monedha ari ose argjendi të mbledhura nga të paktën një duzinë vendesh, të gjitha duke kaluar pikërisht për vlerën e tyre të brendshme. Sa magjepsëse është vlera e brendshme, çiltërsia, sinqeriteti dhe mungesa e nënshtrimit të gjithë jetës shqiptare. Kur hyni në një restorant, kaloni nëpër kuzhinë dhe shihni një numër të madh gjellësh në tiganë të hapur mbi sobë dhe duke avulluar para syve tuaj. Nuk ka kapakë për t’u ngritur dhe asnjë sekret të fshehur dhe asnjë ushqim të zakonshëm të fshehur nën emra të shijshëm e të huaj.

Të gjitha dyqanet dhe punëtoritë janë gjithashtu të hapura këtu. Artizanët e aftë, duke u ulur në platforma të shtruara me qilima në kufi me rrugën, bëjnë shalë ndërsa i shikoni. Të tjerë shypin, shtrydhin, formojnë dhe rruajnë leshin e bardhë, dhe ja, para syve tuaj shfaqen plisa (qylafë) të pastër, të pastër si bora e re. Më tutje, burra të moshuar ulen këmbëkryq dhe zdrukthojnë sandale prej druri; ndërsa fqinjët e tyre, po aq të aftë, bëjnë mokasina prej lëkure derri. Rrobaqepësit ulen në dhoma të hapura buzë rrugës dhe bëjnë pantallona të trasha e të bardha, të mbuluara me gërsheta të zeza dhe pantallona pambuku që rrjedhin, si lule të gjata e të bardha; pranë tyre argjendaritë bëjnë karfica dhe kopsa mrekullisht delikate dhe të ndërlikuara, ndërsa punëtorët e bakrit jo shumë larg godasin plot zhurmë mbi tiganët dhe kazanët.

***

Fshatarët janë mbledhur në grupe në treg dhe po përpiqen të shesin prodhimet e arave dhe kopshteve të tyre që strehohen mes maleve të largëta. Kutitë e fiqve të pjekur janë të lidhura në shalët e gomerëve të vegjël. Ka shporta të mbushura me ullinj të mëdhenj e të pjekur, që pikojnë (kullojnë) vaj. Gratë me çitjane ofrojnë për shitje domate, patate, patëllxhanë dhe spinaq. Burra me xhaketa të vogla ngjyrë kafe, të zbukuruara me bollëk me topa dhe rrotulla me gëzof dhe thekë të gjata të zeza, qëndrojnë pranë thasëve me grurë dhe misër. Të gjitha llojet dhe ngjyrat e rrushit dhe ftonjtë gjigantë të artë në shumë kuti, të cilat dikur përmbanin kanaçe me vaj. Nuk ka as besë, as qoshe, as ndërmjetës, por fryti i tokës shkon drejt teje nga duart e prodhuesit.

Copa të shijshme mishi dashi, të pjekura në hell mbi thëngjij të gjallë, ju ofrohen në cepat e rrugëve. Unaza me yndyrë, gështenja të ziera të filetuara në kordon të fortë dhe që ngjasojnë me vargje rruazash, gjejnë shumë blerës. Gështenja akoma më joshëse tymosin në mangall mbi prush me ngjyra të flakta. Burrat shesin pulë të butë të skuqur mbi tabaka të mëdha bakri, dhjetë cent për një copë. Një numër i madh i llojeve të ëmbëlsirave turke të njomura me mjaltë ju presin në sportelet e gjata.

***

Malësorët grumbullohen rrugëve, por asnjë nuk mban pushkë apo kamë siç kanë bërë ata dhe baballarët e tyre për shekuj. Kjo është një epokë e re. Gjerdanët e tyre të gjerë janë po aq të lirë nga armët sa xhepi i pantallonave të gjera të një parmendësi nga Kansas. Policë të veshur mirë qarkullojnë të qetë andej-këtej pa armë në dukje. Nuk ka lulëzim armësh. Një grup të rinjsh, të veshur me pantallona të bardha sportive dhe këmisha sportive blu, po hidhen dhe kërcejnë në një oborr të madh në skaj të qytetit. Instruktorët ekspertë po u mësojnë atyre rendin dhe disiplinën, dhe djemtë e fiseve armiqësore tani luajnë së bashku në të njëjtin ekip futbolli.

Kjo kohë e lirë e blerjes dhe shitjes, lojës dhe ngrënies shqetësohet vetëm nga një bandë ushtarake e zhurmshme që marshon në rrugën kryesore, e ndjekur nga një varg i gjatë ushtarësh të stërvitur mirë, plotësisht të pajisur, pas të cilëve ecin me hapa të gjatë, indiferentë, mushka të mëdha të Misurit, duke mbajtur mitralozë në shalët e tyre. Është një ushtri e re, e cila garanton “lèse-majesté” dhe epërsinë e ligjshmërisë.

Unë eci në një rrugë të gjatë në skaj të qytetit për të parë nëse një shkollë fillore, karabinanë e pambaruar të së cilës Kryetari i Bashkisë ma tregoi me krenari gjashtë muaj më parë, ka mbaruar dhe ja, e gjej jo vetëm të përfunduar, por të mbushur me fëmijë. Pesëdhjetë përfaqësues kombëtarë janë ulur në dhomën e vogël të verdhë të Parlamentit jo shumë larg tregut kryesor. Tashmë një mori punëtorësh po gërmojnë fuqishëm në terrenin e madh e të sheshtë, që të çon nga sheshi qendror, i cili do të bëhet Tirana e re, që përmban një bulevard të madh e të gjerë, gjashtë ndërtesa ministrore, njëqind shtëpi për zyrtarët e shtetit dhe një pallat mbretëror.

***

“Hoteli i ri International” ka përfunduar dhe duket mbizotërues mbi të gjithë qytetin. Legata e re e shkëlqyer amerikane është drejt përfundimit. Nga porti i Durrësit po sillen kamionë me parmenda hekuri që do t’u shpërndahen fshatarëve. Traktorët shtetërorë po dërgohen drejt zonës bujqësore të Kavajës për t’u treguar fshatarëve përfitimet e plugimit të thellë.

Më duket se godina e re e madhe e Shkollës Teknike Shqiptare po ecën me shpejtësi drejt përfundimit. Mësoj se Kolegji i ri i Shqipërisë është tashmë nën çati, edhe pse jo i suvatuar. Dhe ndërsa eci në skajin e qytetit dhe shikoj drejt kodrave në distancë, zbuloj se një histori e re e bukur i është shtuar ndërtesës së madhe të Shkollës Normale të Vajzave.

Ky është kryeqyteti i ri i një shteti të ri, i cili ngrihet në mënyrë modeste, guximtare, të qëndrueshme nga mjerimi dhe çrregullimi i shekujve të nënshtrimit dhe neglizhencës. Një fshat i mjerë po bëhet një qytet i bukur dhe unë kënaqem me aromën dhe shkëlqimin e besimit të këtyre të rinjve shqiptarë, të cilët me besim thonë se do ta bëjnë vendin e tyre të mrekullueshëm malor, me luginat e lumenjtë dhe lartësitë e mëdha të pyllëzuara, Zvicrën e rregullt, të lumtur, të begatë të Ballkanit.

R. H. M. (Reuben Henry Markham)