Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Si do të duket Viti Shkollor 2020-2021 për Shkollat e NYC-it

by

Nga Manjola Barçi— Kozi -New York/ Dielli/

Më pak se dy javëkanë mbetur nga viti akademik 2019-2010,dhe mësuesit po punojnë për të nxjerrë notat përfundimtare, ndërrsa shkollat ​​tashmë janë duke punuar për një plan veprimi për vitin e ardhshëm. Askush nuk e di me siguri se si do të duket viti i ardhshëm akademik dhe askush nuk është i sigurt – madje as kancelari i NYC Richard Carranza. “Ne besojmë se të gjitha mundësitë do të duhet të marrin parasysh distancimin shoqëror”, tha ai në një letër drejtuar prindërve në fillim të kësaj jave. Duke thënë se “Ne e dimë se për shumë studentë, asgjë nuk mund të krahasohet me mësimdhënien nga afër dhe mësimdhënien me kohë të plotë në ndërtesën e shkollës.” Ka të ngjarë që me këtë deklaratë ait tëketë njoftuar edhe pse indirekt se shkollat do të hapen vitin e ardhshëm. Por më pas ai vazhdon duke thënë se “Ne jemi duke punuar me partnerët tanë të agjencisë të qytetit të New York-ut për udhëzime jo vetëm për DOE, por në të gjithë qytetin, dhe do t’ju njoftojë sa më shpejt që të kemi më shumë informacion.” Pra, asgjë nuk është e sigurt akoma. Autoritetet presin që kështu edhe të gjithë ne.
Carranza gjithashtu iu drejtua arsimtarëve këtë javë me një letër gjithashtu duke thënë se “ne nuk mund të parashikojmë se si do të duket shtatori” por “ne mund – dhe duhet të jemi të përgatitur për një sëri mundësish”. Se cilat janë këto mundësi përsëri asgjë nuk është e qartë, por shkollat ​​dhe drejtuesit e shkollës do t’ju duhet të mendojnë dhe të kenë një mendje të hapur për c’ka të jetë më e mira per nxënësit dhe punonjësit e tyre.

Carranza u zotua sigoqoftë që do të japë pa hezitim, mbështetjen e tij, dhe udhëheqjen gjatë “këtyre kohërave të vështira dhe të paparashikueshme”.
Shumë prindër dhe punonjës shkollash tashmë janë tënervozuar për t’u rikthyer në shkollë personalisht në vjeshtë. Frika qëstudentët dhe arsimtarët mundtë infektohen nga virusi është ka qënëdhe vazhdon të mbetet në mendjen e të gjithëve, dhe askush nuk e di me siguri se çfarë mund të ndodhë. Do të ketë shumë ulje buxhetesh për programe dhe aktivitete mbas shkolle dhe shumë mësues gjithashtu do të jenë në rrethin e mësuesve të tepërt. Si rezulta, shkollat do kenë mangësi mësuesësh dhe punonjësish të tjerë. Carranza megjithatëu tha prindërve në letrën e tij qëmësimi “i ndërthurur” që “nënkupton ndërthurjen e mësimdhënies brenda shkollës dhe nga largësia” për të krijuar një përvojë të fuqishme arsimore, ku secila mënyrë e të mësuarit mbështet tjetrën do të jetë nëfuqi.” Kjo mund të ndodhë në vjeshtë, por askush përsë nuk e di me siguri se si do kjo do të duket. Sa fëmijë do të jenë në një klasë për të përmbushur kërkesat e distancës sociale? Sa mësues do të na duhen pasi tani shumë prej tyre janë kanë dalë “tepër”? Si do t’i plotësohen nevojat dhe kërkesat e studentëve me nevoja speciale(special education) dhe anglishtes si një gjuhë e re (ENL)? Asgjë nuk u tha në letrat e Carranzes për secilin grup. Kjo situatë i ka kapur të gjithë të papërgatitur, e qartë, por Carranza të paktën foli për një strukturë të zhvilluar të përbërë nga 8 komponentë kryesore:

  1. Masa të përmirësuara shëndetësore: Kjo është përparësia # 1, sipas Carranzës për një arsye të qartë: ne duhet të sigurojmë që shkollat ​​dhe ndërtesat e tjera janë të pajisura mirë për të përballuar kërkesat shëndetësore, që janë të nevojshme për t’u mbrojtur nga  COVID-19. Kjo përfshin EdukiminFizik dhe pajisjete tjera, furnizime, protokollet e distancës sociale, dhe monitorimin e treguesve shëndetësor që kërkohen për të mbrojtur fëmijët, mësuesit dhe stafin tonë. Ndërsa jemi dukeshqyrtuar udhëzimet që përcaktojnë protokollet specifike që do të zbatohen, ne jemi të bindur se do të kemi nevojë për masa të përmirësuara të sigurisë, ndërsa kthehemi në ndërtesat e shkollave, dhe po vazhdojmë të punojmë me Departamentin e Shëndetësisë se c’fare forme do të këto masa sigurie.
  • Faza e tranzicionit të kthimit ne ndërtesat e shkollës duhet të jetëe bazuar ne informacioninmbi traumën që shkaktoi gjendja e COVID-19.  Kthimi në shkollë: Fillimi i vitit shkollor 2020-2021 do të jetë ndryshe nga çdo tjetër që  kemi përjetuar. Ne e dimë se studentët dhe stafi po përjetojnë mungesë të mbylljes fizikisht të ndërtesave shkollore që nga marsi i vitit shkollor. E kuptojmë shumë mirë se  ky duhet të jetënjë proces i menduar mirënë mënyre që fëmijët, prindërit dhe punonjësit të ndihen të qetëshpirtërisht and mendërisht, për t’u rikthyer në ndërtesat e shkollës. Kjo do të thotë që ne duhet të përqendrohemi në nevojat sociale-emocionale të komuniteteve shkollore duke zbatuar gjatë kësaj kohe edhe mësimdhënien së bazuar në informacionin mbi gjëndjen e shkaktuar nga virusi.
  • Mesimdhënia e ndërthurur: Shkollat ​​kanë bërë një punë të jashtëzakonshme për t’ju përshtatur mësimit në distancë gjatë tre muajve të fundit, dhe ne jemi tepër krenarë dhe mirënjohës për punën heroike të studentëve, familjeve dhe arsimtarëve tanë për të vazhduar mësimin në mes të këtyre kushteve të papara. Edhe kur tëkthehemi në mënyrën tradicionale të shkollës, ne mund të përgatitemi për një rifillim të mësimdhënie në ndërtesat e shkollë si edhe mësimdhënie nga larg— asaj që unë i referohem si mësimi “i ndërthurur”– për të mbështeturtranzicionin nga mësimdhënia në distancë dhe të maksimizojmë të dyja mësimdhënien ball për ballë si dhe atë nga interneti.
  • Data e fillimit të shkollës: Ne po punojmë me gjithë zemër për të vendosur një datënë fillim të shtatorit, ndërsa po bashkëpunojmë ngushtë me DOHMH (Departamenti i Shendetit dhe i Higjenës Mendore), për të monitoruar treguesit e shëndetit, në mënyrë që të sigurohemi që është e sigurt të ktheheni në ndërtesat e shkollave.
  • Zbatimi Fillimit të shkollës me faza: Tradicionalisht, i gjithë personeli dhe studentët fillojnë shkollën në të njëjtën kohë. Mesa po shohim deri tani, shtetet e tjera po modifikojnë oraret, duke bërë qëgrupe të ndryshme studentështë paraqiten personalisht në shkollë në periudha të ndryshme. Këtë vit për ne, koha e kthimit në ndërtesa, si dhe në çfarë rrethanash ndodhen ndërtesat do të vendosi nësendërtesat do mbyllen ose të kenë hyrje të kufizuar. Dhe kjo do të vendoset në bashkpunim të ngushtë me depatamenting e shendetit, dhe bazuar në treguesit e shëndetit dhe sigurisë.
  • Distanca shoqëroredhe zbatimi i orareve : Bazuar në protokollet shëndetësore, ne duhet të vlerësojmë sesi duhet të zbatohejmë distancën sociale. Kapaciteti i ndërtesës do të duhet të rregullohet për të pasqyruar atë që Shteti dhe Qyteti i NY përcaktojnë si mënyrën më mirët për shëndetin dhe sigurinë. Ne nuk mund të parashikojmë se çfarë do të ndodhe me tëvërtetë në shtator, por deri tani ne po parashikojmë që distancimi social të mbetet në fuqi. Kjo do të thotë se mund të na duhet të kufizojmë numrin e studentëve dhe personelit në ndërtesat tona dhe do të duhet të mendojmë në mënyrë krijuese për oraret.
  • Funksionimiindërtesave: Funksionimii ndërtesat duhet gjithashtu të funksionojnë në një mënyrë optimalenë mënyrë që shkollat ​​dhe mjediset e tjera të jenë vende tësigurta dhe të shëndetshme për studentët dhe personelin. Procedurat në ndërtesat e shkollave do të duhet të lejojnë kufizime në lëvizjen e studentëve dhe personelit jashtë dhe brenda ndërtesës, dhe protokolle të përmirësuara të pastrimit dhe dezinfektimit duhet të ekzistojnë.
  • Shërbimet e Ndihmëva nëpërshkolla: Autobusët e shkollave dhe operacionet e ushqimit në shkollë gjithashtu do të duhet të jenë në funksionim të plotë për të sigurinë e shëndetit të të gjithëve që janë të përfshirë. Kjo çeshtje e ndërlikuar do të analizohet dhe shqyrtohet me kujdes në ditët dhe javët në vijim.

Carranza gjithashtu shkruajti ne letrën e dërguara prindërve se the Departamenti i Edukimit të NY ka “krijuar një sondazh të shkurtër si për familjet ashtu edhe për studentët. “Ju lutemi zhpenzoni një moment që ta plotësoni atë dhe të jepni mendimet tuaja deri të hënën, 22 qershor.”—lutet ai.

Sondazhi është anonim dhe duhet të zgjasë rreth 7 minuta për të përfunduar. Ky sondazh është në dispozicion në 9 gjuhë, dhe nëse nuk e kenimundësinë për ta përfunduar në internet mund ta bëni duke thirrur numrin 311.

Nëse dëshironi që zëri juaj të dëgjohet ju lutemi plotësojeni këtësondazh që do të jetë ne faqen e NYCDOE(New York City Department of Education) . Le të shpresojmë që me çdo përpjekje të marrë dhe me shumë fatsëshpejti do të kthehemi në normalitet.

RITAKIMI ME ETËHEM HAXHIADEMIN, I DHEMBSHUR DHE ME SHPRESË…

by

– në vend të një letre falenderimi /


nga Visar Zhiti/

Rivjen për të gjithë tragjediani poet, Etëhem Haxhiademi. Është ngjarje kulturore, me rëndësi, është art dhe kujtesë kombëtare, është frymë, njohje e shpirtit të së kaluarës dhe ardhmëri.


Është vepër që qëndron, që s’e mposhtën dot ndalimi i egër, burgu mizor i diktaturës, vdekja e Autorit në burg, harresat e rënda, humnerore.
E rilexova me ëndje dhe mall, menjëherë, sa po i solli posta librat dhe dita m’u duk si me lajmin e mirë. 
…Miku i tim eti, – thashë me vete, – që ia kishte ruajtur librat edhe gjatë përndjekjeve, shkrimtari i ndaluar që e kisha lexuar fshehurazi në rininë e parë dhe isha magjepsur.
Kur shkonte në Elbasan, im atë më merrte dhe mua fëmijë, kam njohur familjarë të Haxhiademit, por mungesa e tij aty më dukej si padrejtësi, si torturë dhe sikur më shfaqej atyre mureve fantazma shekspiriane e Autorit, ndikim leximesh.
…Dhe tani gjatë rileximit, dy librat e tij të parë, m’u dukën të reja ashtu siç ndodh me kryeveprat. I kam ende ndër duar… Të botuara së pari në shekullin e shkuar, në gjysmën e tij të parë, ato sollën shkrimtarin që mungonte, tragjedianin sa kombëtar, po aq ballkanik dhe europian.
“Lira” e Et’hem Haxhiademit kumbon bukur, e përzishme, ngazëllyese, plot me mite, përndritje dhe ujra, me ritme dhe rima të begata shqip.
Ndërsa në tragjedinë “Pirro” Haxhiademi ngre si askush tjetër një pallat mbretëror hijerëndê epiriot-ilirik, me një fantazi mahnitëse ribën atë kohë të humbur shekujve, plot lavdi dhe intriga oborri, – shërbimi është i lartë, kombëtar, – që na nëpërmend ndêrkohë tragjeditë antike eskiliane dhe rilindjen europiane, Shekspirin vetë.
Dhe Shekspirin-shqiptar, Et’hem Haxhiademin e shkolluar në Itali, në Lecce si gjimnazist dhe në Austri, në Vjenë si student e në Gjermani, Berlin per Shkencat sociale, të brumosur me fatin e Atdheut të vet, e burgosin ata, që morën pushtetin, kur sa mbaroi Lufta II Botërore dhe ai ishte në kulm të krijimtarisë, burrë që s’ishte bërë ende 50 vjeç. Krim i shumëfishtë. U ndalua vepra e tij dhe humbën dhe ato që shkruajti në burg, një roman, thuhet, dhe mbetën pa shkruar ato që do të mund të shkruante si shkrimtar i lirë. Në prag të lirimit, kur ishte ende i fortë, vdes në burg, besohet se e helmuan ata që kishin helmuar gjithë letërsinë shqipe, Atdheun të gjithë.
Dhe për aq sa la, 7 tragjedi, sa etërit e tragjedisë, Eskili, Sofokliu, Vepra e Etëhem Haxhiademit me poezinë e tij dhe përkthimin e Virgjilit, është më e fortë se diktaturat dhe harresat e qëllimta, triumfoi mbi to si e vërteta, si arti i madh.
Rinisi ribotimi i tyre, faleminderit përkujdesësve, që nga i biri, Emini dhe botuesit e mbesës Hortensia për dhuratën aq të çmuar.
Duke shkruar tragjedinë kombëtare, Haxhiademi shkruante dhe pavdekësinë…

Ilirë e pasardhës

by

Astrit Lulushi

Shkruan: Astrit Lulushi/
Shqiptarët besojnë se janë pasardhësit e ilirëve, ose të paktën janë të vetmit sot që kanë ruajtur aspekte të shumta të kulturës antike ilire. Kjo tezë lindi gjatë mesit të shekullit XIX dhe mbrohet me pasion prej tyre. Disa mund t’a konsiderojnë këtë edhe si nacionalizëm bazuar në histori, ku një kulturë moderne përpiqet të lidhet me një kulturë nga e kaluara për t’i dhënë vetes një ndikim më të madh në aspekt shoqëror.Pjesa më e rëndësishme e provave është gjuha. Vetëm disa emra dhe fjalë të izoluara të fjalorit nga gjuha e lashtë ilire kanë mbijetuar deri në ditët e sotme. Disa pyesin nëse ndonjë gjurmë e kësaj gjuhe të vjetër mund të gjendet akoma në gjuhët moderne, siç është shqipja.Lidhja midis gjuhëve ilirishte dhe shqipe mbetet e përgjithēshme, kjo edhe për faktin se studimet rreth saj nga vendasit kanë ngecur, por edhe sepse tregohen mospërfillës ndaj vulgarizimit të shqipes, veçanërisht nga zyrtarë e politikanë të cilët tregojnë me këtë se nuk dinë as gjuhë e as politikë. Shqiptarët, sot të shquar për kundërshtim ndaj ndryshimeve, në të kaluarën kanë qenë të gatshëm për ndryshim të emrit, fesë e zakoneve të tyre, dhe kur ua do rasti thonë se pushtuesit i detyruan. A mos vallë asnjë popull në botë nuk ka qenë i pushtuar ndonjëherë?E vërteta mund të jetë se banorët u zhvendosën ose ikën dhe pushtuesi e mbushi vendin me të tjerë të bindur, u dha toka, ofiqe e çifliqe, u dha pushtet, dhe askush nuk mbeti i papërlyer për të treguar se si ndodhi. Ata që kishin ikur, trashëgimtarët e vërtetë, gjithnjë me mendje tek atdheu, dërgonin ide për rilindje, të cilat nuk pērfilleshin e përçmoheshin brenda vendit. Shqipëria është ndoshta i vetmi vend në planet që ka sa patriotë aq edhe tradhëtarë dhe statusi i tyre ndryshon në varësi të regjimit. Edhe një naiv mund t’a kuptojë se kjo është e njëjta politikë, ku sunduesi edhe pse ikën, lë pas njerëz të tij, për të treguar se pa atë vendi nuk bëhet.Gjuha shqipe, siç njihet sot, u dokumentua për herë të parë vetëm në shekullin XIV – XV, dhe që nga ajo kohë (duke u bërë edhe emër i kombit), ka pësuar ndryshime. Shqipja pa dyshim që ka fjalë të huazuara nga gjuhë të tjera, por ka edhe fjalë bumerang, që i ka hedhur dhe pastaj i janë kthyer si huazime. Disa emra personalë mund të pasqyrojnë një origjinë ilire. Për shembull, emri Bardyllis, një nga më të famshmit e mbretërve ilirë, është ruajtur në emrin modern shqiptar Bardhyl, ‘yll i bardhë’ – a është kjo dëshmi se shqipja është pasardhëse e vërtetë e ilirishtes, apo shqiptarët thjesht përvetësuan një emër të huaj? Një lule a dy nuk sjellin pranverë.Një tjetër pikë konflikti është gjenetika. Kritikët e idesë se shqiptarët janë ilirë shprehen se shqiptarët nuk kanë lidhje gjenetike me ilirët. Në fund të fundit, ilirët jetuan dy mijë vjet më parë, dhe midis asaj kohe dhe tani, shumë kultura të tjera u zhvendosën në zonë: grekë, romakë, gotë, gjermanë, hunë, sllavë, turq, etj. Pa dyshim, pastërtia e një grupi gjenesh 100 përqind ilire është kompromentuar në mënyrë thelbësore nga prania e kaq shumë njerëzve që migruan në zonë gjatë njëzet shekujve. Dhe nëse do të merrej një mostër ADN-je shqipe do të tregonte një përzierje me greqishte, latinishte, sllavishte, turqishte etj. Është e vështirë të shprehet një mendim për një temë kaq të diskutueshme, prandaj mendohet se kjo polemikë ekziston më shumë për arsye politike. Provat gjenetike kanë treguar se gjetja e një gjeni të pastër ilir është e pamundur, po ashtu edhe provat gjuhësore janë skicuese. Pra, pretendimet e kulturave moderne për një lidhje ilire janë të pasigurta, siç janë edhe provat me anë legjendash.Pavarësisht sa u tha, të gjitha të dhënat sugjerojnë se ilirët erdhën nga Anatolia, migruan në Evropën Jugore gjatë epokës së hershme të bronzit (3000 pes), pastaj u kthyen në Anatolia, ku krijuan Trojën, dhe erdhën përsëri në Europë si trojanë të mundur a refugjatë lufte.Para kësaj një kulturë para-indo-evropiane duhet të ketë ekzistuar. Cilët ishin këta njerëz që kishin jetuar në atë që do të bëhej Iliria? Për fat të keq, nuk dihet as se si e quanin veten ose tokën në të cilën jetuan pasi ata nuk lanë asnjë shkrim, gjuha e tyre nuk njihet. Dëshmia e vetme për një kulturë të veçantë që ekzistonte në këtë zonë para Ilirëve vjen nga arkeologjia, dhe të dhënat sugjerojnë se ajo ishte pellazge.

DAJË ZAKU – MYRTEZA DROGU DHE NJË ËNDËR E MUROSUR

by

nga Shpend Sollaku Noè*/

Kur të mbroje ligjin konsiderohej nder/

Rasti sjell jo rrallë edhe në zbulime të rëndësishme, sidomos shpirtërore, pse jo edhe historike. Kështu ndodhi pas botimit tek grupi FB Lushnje Undergruond i një fotoje esklusive të tragjedianit të madh shqiptar Et’hem Haxhiademi. Ai kish dalë, një ditë të largët të vitit 1928, para Nëprefekturës së at’hershme të Lushnjes, në mes të dy xhandarëve. Portreti Haxhiademit tashmë  është i njohur nga çdo shqiptar me sadopak kulturë. Dy të tjerët në foton e sipërpërmendur për mua dhe frekuentuesit e shumtë të atij grupi ishin krejt të panjohur. Të paktën deri tek arritja e një mesazhi nga Fatbardha Drogu Sefa: “Shpend, ai majtas tragjedianit është babai im, Myrteza Drogu! Kam edhe foto të tjera të asaj kohe. Është ai, pa dyshim!”

   “Ai është dajë Zaku!?”- i them. Mua më mbërthejnë emocionet. Myrteza Drogu është daja i mamasë time, Shadies. Unë nuk kisha sesi ta mbaja mend. Ai kish ikur nga kjo botë kur isha vetëm dy vjeç. Atë figurë fisnore, sidoqoaftë, e kisha të gozhduar në mendje si nga më të rëndësishmet e fisit. Nëna ime e kishte pasë dashur shumë dhe e përmendte shpesh dajën e vet. Edhe fëmijët e tij për ne ishin vëllezër e motra të vërteta, të pranishëm të përhershmëm në jetët tona deri sot e kësaj dite.

Myrteza Drogu kish studiuar në Itali. Kish marrë mësime në jurisprudencë dhe ekonomi, i kish përforcuar e thelluar ato me qëllimnin e përdorimit të dijeve në fushën e rendit.

Si shumë bashkëkohës të tij edhe ai nuk mbeti në Itali. Magneti i Shqipërisë tërhiqte fort rreth vetes. Të panumërt  shembujt e intelektualëve – artistë, shkrimtarë e specialistë – që u kthyen për të forcuar shtetin e ri shqiptar.

Shteti kish nevojë në konsolidimin e forcave të rendit me njerëz të ditur dhe të përkushtuar.

Myrteza Drogu e pranoi me entuziazëm emërimin si Komandant Xhandarmërie në Kolonjën e at’hershme të Myzeqesë, qendër e rëndësishme e zonës. Aty, si edhe më pas, në Lushnje – siç e risjell fotoja me Haxhiademin – rezultatet qenë të shkëlqyera, deri në shifrat më të ulëta të kriminalitetit ordiner në rang vendi. Dhe këtu mos më sillni shembujt e myzeqarëve të butë, pasi ato janë vetëm barcaleta. Ndërkaq myzeqarët, lushnjarët në veçanti, hynin e dilnin në Itali pa asnjë lloj pengese, të mbështetur nga një administaratë e efektshme. Pronat dhe aktiviteti i tyre tregtar ishte i mbrojtur nga zbatimi i fortë i ligjit – liri veprimi që solli në ato vite një bum të vërtetë në ekonominë lushnjarë dhe në Myzeqenë përreth.

Eh, Dajë Zaku. Ime më të kujtonte shpesh, dhe mburrej që pajën për t’u martuar në Berat ia kishe falur ti, të gjithë të blerë në Itali, mëndafsh e ar, qëndisur me dorë dhe materiale të tilla që mbijetuan deri në ditët e sotme. Kishe shkuar posaçërisht në Bari për t’ia blerë.

Dajë Zaku – Myrteza Drogu i lindur dhe i rritur në Krujë, trapiantuar në Lushnje për dashurinë ndaj punës e njerëzve të tij.

Andej, nga krutanët.

Kështu cilësohej pjesa e lagjes Teqe në Lushnje, kur duhej të merrje një drejtim apo të të adresonin për diku. 

Krutanët e parë në Lushnje qenë Myjët, në fillim të shekullit të kaluar.

Shaban Myja, babai i nënës time, ka një histori që meriton vëmendje të vetën. Ai ishte pinjoll  i një familjeje të lashtë krutane  me tradita bektashiane. Familja e gjyshit u detyrua  të transferohej larg qytetit të Kastriotëve për diçka që në ato kohëra u quajt hasmëri, por që, në dritën e hulumtimeve të mëvonshme, mori gjithmonë e më shumë kontorne politike. Myjat kanë qenë latifondistë. Familja e tyre kish përkrahur pa rezerva, me forza njerëzore dhe ekonomike, lëvizjen për pavarësinë nga Turqia. Kjo përkrahje ish bërë edhe shkaku që gjysh Shabanit tʼi bëhej atentat nga një proturk i paguar prej pushtuesit. Në çastin e atentatit Shaban Myja ishte i shoqëruar nga një kushëri i tij me mbiemrin Kaçaçi, edhe ai ndër përkrahësit e Pavarësisë. (Nipi i Shabanit- avokati Mustafa Kaçaçi, më vonë u bë figurë e spikatur e Luftës së Dytë në Shqipëri. Ai u shpall, pas vrasjes në Krujë, «Hero i Popullit»). Me të ishte dhe një krutan i tretë, njeri i besuar.

Kur mercenari krutan, mes pazarit të Krujës, kërkoi të zbrazë armën kundër Shaban Myjës, kushëriri Kaçaçi ish tregur më i shkathët: qëllon atentatorin dhe e lë të vrarë. Shabani dhe dy të tjerët shpallen të kërkuar prej administratës turkoshake. Kaçaçi dhe i pranishmi i tretë largohen me emra të rremë për në Turqi. Gyshi im, përkundrazi, nuk deshi të braktisë Shqipërinë.

Familja e tij u trasferua në Lushnje, aso kohe një qytet i vogël, i papreferuar, në të cilin menduan të maskoheshin duke ndërruar edhe mbiemrin nga Myja në Kruja.

Në ato vite Lushnja, nga banorët e tjerë të Shqipërisë, konsiderohej vend i izoluar, pranë kënetës, me njerëz të mirë, prandaj mund të quhej një vend i sigurtë për të përndjekurit. Lagjia në të cilën u vendosën Myjët në Lushnje ishte periferike. Në rast bastisjeje, që prej shtëpisë së tyre mund të largoheshin në kodrat përreth me shpejtësi. Me ardhjen e tyre në atë qytet nisi edhe këmbimi i mbiemrit nga Myja në Kruja.

Ata u përshtatën mirë me vendasit që në fillim, duke u bërë miq shtëpie me Sefët, Haxhinjtë, Xhafët e të tjerë, më vonë të konsoliduar edhe me anë krushqirash.

Kolonia e krutanëve të Lushnjes u konsolidua sidomos pas ardhjes në këtë qytet të Myrteza Drogut. Ai  ndoqi pas Myjët për të mos i lënë vetëm përballë një hakmarrjeje të mundshme. Edhe emërimi i tij në Lushnje është  bërë sipas kërkesës së vetë Myrtezait në administraën qendrore të kohës. Në Krujë mbeti vëllai tij, babai i Teqesë Islami, të cilit sot i kushtohet Turbja e ringritur në Krujë. Nëpërmjet të bijës së babait të teqesë, Zyrasë, apo Syrit, siç e thërrisnim ne, krutanët e Lushnjes i mbajtën të gjalla lidhjet me Krujën. Një ndër të paktat foto të Islam Drogut, m’u soll prej mbesës së tij, Dhurata Qesja Osmënaj, që sot jeton në Vlorë. 

Krutanët  e Lushnjes nisën të merren me aktivitet që i menduan më të mundshme për të mbijetuar: hapën bujtina, klube e restorante. Ndërsa burrat merreshin me këto lloj aktivitetesh, gratë ndërkaq kishin hapur shërbimin e punës së dorës, sidomos, të qepjes së jorganëve dhe dyshekëve, që shpuri në një zëvendësim të shpejtë të rrogozave nga një pjesë e mirë e popullsisë vendase. Brezi i ri i krutanëve. i lindur në Lushnje, u integrua më së miri në shoqërinë vendase, u arësimua brenda kushteve të mëvonshme, dhe ka dhënë një kontribut të rëndësishëm, sidomos në arësimin, artin, letersinë dhe mjekësinë lushnjare, pse jo edhe në artizanatin e saj.

Ajo shtëpi mbi gronë

Në zonën e krutanëve kam kaluar një pjesë të fëmijërisë. Isha i lidhur më atë ambient jo vetëm sepse atje kisha dajë Hajdarin, teze Xhemilen dhe hallë Bulen, të shoqen e dajë Zakut. Atje kisha shumë moshatarë apo afër moshës time, duke filluar që nga fëmijët e dajave Xhemali, Shqiponja, Fatimeja, Eduarti, Mirela, Rezana, Mimoza deri tek Shpëtimi i tezes apo Çimi i Bules. Të tjerët, Dashnori, Shabani, Fatimeja, Kija, Hyseni, Alushi, Mustafai, Lumturia, Fatbardha, Begatori e Natasha, ishin me moshë më të diferencuar prej nesh, por kjo nuk na pengoi aspak të ruanim deri tani një miqësi të ngrohtë vëllazërore.

Luanim sidomos dokër, katipiti, polic-hajduti, kush e ka, orthi minorthi, Bëzzz!. Vraponim gjithë ditën, fshiheshim rishfaqeshim, qeshnim e ulërinim aq sa na e mbante gërmazi. Kodra, grona, shpella e prrocka ishin skena e spektakleve tona të mahnitshme, shoqëruar shpesh nga kënga e peligorgave, në qetësinë fantastike kur duhej të fshiheshim.

Kjo ishte zona e krutanëve. Me ne përzjeheshin edhe fëmijë e shtëpive përreth me të cilët na lidhte sinqeriteti dhe miqësia e pakushtëzuar. Një lagje e mrekullueshme, ndoshta e pagjendshme asgjëkund. Për të arritur atje, shpesh, pas mbarimit të mësimeve, ia jepja vrapit, nga lagjia ku kishim shtëpinë deri atje. Për t’u shfryrë me të gjitha forcat.

Pa dyshim vendi më ideal për të luajtur ishte ai përballë gronës së madhe. Kështu e quanim vendin mbi të cilin ngrihej shtëpia e Dajë Zakut.

E parë nga poshtë – një shembëlltyrë kështjelle. Një ambient i brishtë, plot lule e pemë, me një hije të këndshme si askund, gjatë vapës së madhe. Përreth saj nuk më harrohen rrushtë, shegët, fiqtë dhe hinxat. Dhe frika se mos bije poshtë nga grona, siç i thoshim thepisjes nën oborrin e shtëpisë.

Ajo rrugicë e ngushtë që shërbente për të çuar tek Drogët, i ndante ata nga një kopësht tjetër i habitshëm, ai i Koduzëve, i mbetur në mendjen time me pemë të larta, sidomos ullinj, por edhe sepse prej atij kopshti të pakufishëm ne fëmijët kuptonim ardhjen e vërtetë të pranverës: atje çelnin për herë të parë manushaqet.

Në fund të asaj rruge- shtëpia e një tjetër personazhi të rrallë të fëmijërisë time: Rakip Kurti – dibrani i mënçur e zemërmadh, burri i tezes time Mile. Nuk e di sepse s’më hiqet nga mendja e dhe një qen i madh i xha Rakipit, që quhej Lule. Lulen ne e kishim frikë, edhe pse nuk na kishte sulmuar ndonjeherë. Ajo i ngjante shumë, të paktën nga madhësia, një San Bernardo-je, si ai i filmit “Beethoven”. Mbase ka qene i racës Deltar Ilir, sjellë nga i miri Rakip Kurti prej Dibre, ku edhe kjo racë ka qenë dhe është mjaft e përhapur. Mbase.

Mbi këtë skenar e kam inkuadruar gjithmonë shtëpinë e dajë Zakut.

Mbizotëruese e gjithë kësaj zone të përshkuar më sipër. Me pyetjet e pashmangshme të fëmijërisë time: Pse kaq lart, pse kaq imponusese, pse në një vend kaq të mbrojtur?

Tanimë jam në gjendje t’i jap përgjigje jo vetëm atyre pyetjeve spontane.

I gjej ato përgjigje tek përmbysja e jetës së Myrteza Drogut pas 1944. Ajo që kish qenë virtyt para atij viti nisi të quhej ves dhe krim. Ish komandanti i rendit përfundoi magazinier, në një depo të rezikshme që mund t’i merrte jetën nga çasti në çast.

Djali i tij i madh, Begatori, si dhe mbesa e tij, nëna ime Shadia, kujtojnë se, deri ne vitin 1959, kur dha shpirt i pezmatuar nga një infarkt, ai ushqente shpresa në përmbysjen e rendit me ndihmën e aleatëve dhe të diasporës. Për të mos u gjendur  i papërgatitur në rastin e një rrethimi të shtëpisë nga komunistët, ai kish fshehur në mur një arsenal të vërtetë armësh – dhe ishte gjithmonë gati për të luftuar deri në fund.

Ndërkaq nuk kthehej kurrë në shtëpi pa disa kg frutash për fëmijët dhe Bulen e tij, kujton vajza e madhe Fatbardha Drogu Sefa.

Ashtu e kujtonte edhe ime më, Shadia, si njeriun që kërkonte si e si të ëmbëlsonte të tjerët.

Në një shoqëri që ushqehej e ushqehet akoma prej helmit.

Diciturat e fotografive:

1- Ethem Haxhiademi dhe ne te majte te tij Myrteza Drogu ne vitin 1928

2- Myrteza Drogu ne vitin 1944

3- Myrteza Drogu dhe e shoqja Makbule, vitet ’40 .jpg

4-Baba Islami dhe Syri Zyra Drogu, ne vitin 1935.jpg

SINTEZA E SË DJESHMES, E SË TASHMES DHE E SË ARDHMES…

by

VETËM NË DISA FLETË TË VISAR ZHITIT/
(Koment i kreut “Zbarkuesi” në burgologjinë-roman “Rrugët e Ferrit”)/

Shkruan :Thanas L. GJIKA/

Nga kohët dhe popujt, nga diktaturat, nga perandoritë, nga veprat e shumta që dalin prej tyre, nga letërsia e gjithë ndodh që dhe vetëm në një libër, madje në disa fletë të tij, të mund të gjejmë një kumt dhe një sintezë, që na shërben ashtu si një çelës që hap porta të rënda, për të kuptuar realitetet dhe veten, të tjerët dhe ecurinë kolektive.
Kjo më ndodhi duke riparë dhe përsiatur mbi librin “Rrugët e ferrit” të Visar Zhitit, roman i vërtetë, ku të vërteta janë ngjarjet dhe personazhet, me emrat e tyre të vërtetë, prandaj dhe autori e quan me neologjizmin e tij “burgologji”. Ndala te kreu “Zbarkuesi”, është nga fundi i veprës, që duket si kreu i një kohë, që do të vinte.
Them që veprat letrare dhe artistike të mëdha krijohen prej shtytjeve të brenshme të autorëve atëhere dhe ashtu si ua kërkon shpirti i tyre krijues, si vetë jeta, si bota brenda dhe jashtë tyre. Ato nuk mund të krijohen me porosi sipas dëshirës së pushtetarëve, qofshin udhëheqës apo parti, por nga e kundërta e tyre. Letërsi dhe art të porositur sipas programeve të partive komuniste u krijuan gjatë shekullit të XX në Europën Lindore, në Bashkimin Sovjetik, në Kinë e gjetkë, por veprat e kësaj letërsie dhe të këtij arti, pas dështimit të sistemit komunist, ndjehen si mish i huaj në trashëgiminë letrare dhe artistike të këtyre vendeve. Por, u shkruan dhe të kundërtat e tyre, letërsi e lirë, vepra dëshmuese dhe denoncuese.
Kështu ndodhi dhe në Shqipëri mbas viti 1991, kur u pranua dështimi i sistemit diktatorial komunist. Mirëpo shumë prej krijuesve të veprave të realizmit socialist nuk deshën e nuk duan ta pranojnë këtë të vërtetë që është e hidhur për ta. Shumica e krijuesve shqiptarë të socrealizmit, bashkë me shumicën e studiuesve të historisë së Shqipërisë së shek. XX dhe të studiuesve të letërsisë së realizmit socialist, pra njerëz të përkrahur të regjimit komunist, u bënë grup dhe u përpoqën të justifikonin punët e tyre dhe të minimizonin e të nënvlerësonin krijimet e të përndjekurve të ndërgjegjes. Me një fjalë këta u vunë në shërbim të planit Katovica për të dëmtuar ecurinë e jetës drejt demokracisë së vërtetë, pse jo dhe të letërsisë që duhej. Duke pasur pjesën dërmuese të shtypit e medias në duart e tyre, këta krijues, në vend që të përpiqeshin të njihnin gabimet dhe krimet e tyre, u kundërvunë në mënyra e forma të ndryshme krijuesve të dalë nga burgjet e kampet e internimit. Iu kundërvunë asaj letërie tjetër, sepse krijuesit që kishin shkruar e prodhuar vepra realiste në kushte të rënda ku kryenin dënimet, i nxirrnin jashtë kohe veprat e socrealizmit.
Këtë letërsi të mbrujtur me qytetari të lartë, shumë krijues dhe studiues të socrealizmit bënë sikur e vlerësuan duke e quajtur “Krijimtari të kujtesës”, krijimtari që merrej me kujtimin e vuajtjeve personale pa arritur te universalja. Bënë sikur ia qanë hallin se ishte e pakët në sasi, se ajo nuk mund të quhej “letërsi disidente”, sepse atëhere diktatura shqiptare do të delte se kishte qenë e butë që kishte lejuar të krijohej kjo letërsi. Deshën pra t’ia mohonin cilësinë dhe heroizmin e krijimit në kushte ferri.
Për të treguar se vlerat e krijimtarisë letrare artistike nuk qëndronin te sasia, as te kujtimi i vuajtjeve individuale që kishin përjetuar të dënuarit e ndërgjegjes, Visar Zhiti shkroi studimin teorik letrar “Panteoni i nëndheshëm ose letërsia e dënuar”, botuar dy herë në 2010, si përsiatje dhe polemikë dhe në “Dielli”, NY, JUNE 29, 2019).
Zhiti sqaroi se një shkrimtar i vërtetë shkruan për dhimbjet, për holokaustin e tij, “Holokausti është një përvojë universale… që nuk ndan, përkundrazi bashkon” – shton ai fjalët e shkrimtarit hebre-hungarez Imre Kertész, nobelist, për të mbrritur te konkluzioni i vet: “Holokausti tashmë ka krijuar një kulturë” dhe kjo ka ndodhur jo vetëm në kulturën europiane, por edhe në letërsinë dhe artin shqiptar. Letërsia dhe arti shqiptar i të përndjekurve të ndërgjegjes është një ortek që shtohet nga dita në ditë, thekson Zhiti, dhe vlerat e saj nuk ka si të mos pranohen nëse duam të hyjmë në Bashkimin Europian.
Duke mbrojtur cilësinë, pra aspektin më qenësor të kësaj letërsie ai shton se nuk është zhgënjyese letërsia dhe arti që krijuan të dënuarit e ndërgjegjes në burgje e internime, por letësia e realizmit socialist. Në fund përgjithëson: “Letërsia e burgjeve” është një mrekulli ringjalljeje, do të thosha, se ajo u gatua në terret e vdekjes. Dhe në burgjet e diktaturës nuk u fut kurrëkush për t’u bërë shkrimtar, përkundrazi, por për të mos shkruar dot, për t’i thyer “penën dhe kokën”.
Pasi lexova disa romane të Visar Zhitit u ndala të vija në dukje arritjet letrare artistike të romanit “Ferri i çarë” në artikullin “Ferri i krimit dhe ata që e kundërshtuan”. E botova në gazeta dhe faqe interneti dhe në librin tim “Mosdënimi i krimit është krim i ri” OMSCA-1, Tiranë 2016, f. 21-31). Në përfundim të artikullit theksoja nevojën e interesimit të Ministrisë së Kulturës dhe asaj të Arësimit që vepra dyvëllimshe “Rrugët e ferrit” & “Ferri i çarë” të përpiqeshin për ta përkthyer në anglisht sepse kjo vepër dëshmon shumë qartë faktin se Visar Zhiti është “Shkrimtar i madh, shkrimtar misionar” që na nderon në plan botëror dhe meriton çmimin Nobel.
Kjo vepër për nga vlerat është krahasuar nga studiues, sidomos të huaj, me atë të Sollzhenicinit, kur përzihen dhe teknikat letrare të Kafkës dhe Xhojsit. Mirëpo askush nuk u interesua që kjo vepër madhore të përkthehej cilësisht në anglisht për të ndihmuar zhurinë e çmimit Nobel që ta lexojë e vlerësojë si meriton këtë vepër madhore të letërsisë sonë.
Thashë në fillim se do të ndalja të komentoj kreun e shkurtër prej dy faqesh, “Zbarkuesi”, nxjerrë nga romani “Rrugët e ferrit”, për të dëshmuar jo vetëm forcën e talentit të Visarit, por dhe profecinë e një personazhi.
Në hyrje me shkronja italike autori sqaron se shpesh bashkëvuajtës të ndërgjegjes, për ta kaluar më lehtë dënimin, zgjodhën të bënin rolin e injorantit, mbasi nuk e luanin dot rolin e të marrit, se më i marrë ishte sistemi dhe se ushtrojnë rolin e dinakut, nga që mençuria nuk lejohej. Në vijim riprodhon formulime nga propaganda qeveritare, që pasohen nga mendimet e veta kritike ndaj kësaj propagande që i bombardonte dhe ata gjatë kohë së dëgjimit të detyruar të lajmeve në TV ose shikimit të ndonjë emisioni. Pa e pasur formën e jashtme të dialogut, këto debate përbëjnë një aspekt të stilit letrar të Zhitit në veprën dyvëllimshe burgologjia.
Për të treguar se koha e sundimit të diktaturës komuniste ishte qeverisje e dhunës pa vizion, autori thotë se së sotmes (kohës kur ai vuante dënimin) i mungon strategjia kombëtare, që vazhdon dhe në të sotmen (kohën kur u shkrua vepra); dhe në opozitë me këtë fakt përmend se rilindësit tanë e kishin formuluar vizionin e tyre në veprën programatike “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”. Kritika thellohet duke zbuluar faktin se prapa propagandës për ndërtimin e komunizmit, fshihej shkatërrimi: “Ndërtojnë komunizmin duke shkatërruar atdheun. Po bëjmë Shqipërinë e re, thonë…” Dhe autori shpërthen në monolog të brendshëm: “por nuk shpiket Shqipëria, ajo është” dhe porosit: “Bëj një herë veten tënde!” Me fjalë të tjera, autori duket sikur u thotë troç qeveritarëve të djeshëm e të sotëm, mjaft na gënjyet se nuk mund të krijoni një shtet që ekziston prej kohësh, po shikoni të ndërtoni veten si njerëz me moral.
Dhe duke e vijuar këtë dialog midis zhurmave absurde të kohës, brenda telave me gjëmba, slloganeve propagandistike të pushtetarëve dhe mendimeve të autorit, kalohet te abuzimi i fjalës liri: “Ju sollëm (atë që s’e kanë as vetë), lirinë, u thonë shqiptarëve robër, të burgosur”. Dhe vijon me përgjigjen e vet retorike: “Ku ka të ardhme, kur vritet e tashmja”?
Përpara se të burgosej Visari kishte dëgjuar prej të atit biseda e opinione që ky kishte shkëmbyer me miq të tij. I kujton autori si terapi qetësuese ndaj vuajtjeve që po kalonte. Abaz Ermenji i kishte thënë Hekuran Zhitit se një historian francez gjatë shoqërimit nëpër Shqipëri, i kishte thënë: “vend i varfër dhe i paditur. I përshtatshëm për komunizëm”, mendim që e kishte pohuar dhe Haki Ballshi. Ky nacionalist përsëriste shprehjen “të jesh nacionalist, do të thotë të duash nënën tënde”, pra atdheun, kurse komunisti betohej se për idealin e partisë e mohonte dhe nënën. Miku tjetër, Hamdi Gani, ofshante kundër gjyqeve politike që dënonin intelektualë të pafajshëm dhe përsëriste shprehjen “një universitet më shumë, një burg më pak”. Kurse fisniku Panajot Papingji, i bardhë / i thinjur si Priami i Trojës, i kishte shkuar Hekuranit në shtëpi dhe i kishte thënë: “Nisemi ta takojmë djalin në Spaç. Prandaj kam ardhur”. Gjirokastriti Naim Babameto, që e njihte mirë diktatorin, heshtte, por ndonjëherë thoshte: “Nuk bënte dot Enver Hoxha diktaturë, diktatura bëri Enver Hoxhë…”.
Koha kur autori kujton këto ndodhi e dialogje të brendshëm, jepet shkurt: “Ah, dija të psherëtija ende, ikën koha në burg si uji skëterror e unë përsipër tij, kufomë e gjallë”. Pra ishte në fillim të dënimit, kur ende psherëtinte për jetën jashtë burgut dhe vuajtjet brenda tij. Nënkuptimi: shumë shpejt do të mësohej me vuajtjet dhe nuk do të psherëtinte më, ose do të bëhej poeti i fshehtë i psherëtimave?
Visar Zhiti është ndër ata të paktit që në të gjithë perandorinë komuniste shkruajti poezi në burg, fshehurazi, ia mësonin shokët përmendësh për të mos u harruar, nëse gjendeshin, ku i kishin rroposur, madje siç dëshmon autori, ai arriti t’i nxjerrë jashtë burgut, ishte bërë “specialist i kontranbandës së poezive të tij” dhe mundi t’i botojë pas ndryshimeve të mëdha në botë, kur ra komunizmi. Poezitë e burgut të Zhitit janë përkthyer dhe në gjuhë të tjera, italisht, rumanisht, në të gjitha gjuhët sllave të Ballkanit, etj, në frengjisht, gjermanisht, anglisht në librin e tij me poezi botuar anglisht në SHBA “The condemned apple”, përgatitur dhe përkthyer nga albanalogu i shquar Robert Elsie.
Me poezi autentike burgu kanë paraprirë në letrat shqipe Profesor Arshi Pipa dhe të tjerë poetë të vuajtjes dhe dhimbjes si Pano Taçi, etj, ndërsa këtë dhimbje e çoi në nivele të larta artistike poeti Frederik Rreshpja me të dalë nga burgu.
Poezia e të pushkatuarve, që nga martirët e Kishes shqiptare, te poetët Trifon Xhagjika, Vilson Blloshmi e Genc Leka, te i varuri i fundit Havzi Nelaj, është një heroizëm edhe letrar. Edhe proza e burgjeve dhe internimeve, romani dhe tregimi që sollën së bashku “ferrin e letrave shqipe” siç thotë Visari. Autorë si Astrit Delvina, Kasëm Trebeshina, Lazër Radi, Pjetër Arbnori, Bashkim Shehu, Fatos Lubonja, Maks Velo, Leka Tasi, etj, e pasuruan prozodinë në tërërsi, duke përfshirë dhe memuaristikën monumentale të At Zef Pllumit e më e reja, ajo e Spartak Ngjelës.
Jeta në burg ishte një shkelje me këmbë e njerëzores, na dëshmon Visar Zhiti, një dhëmbje dhe mohim, një përçudnim i njeriut. Ai pyet: “Pse e donin atdheun më shumë dikur? Apo ngaqë po e bënin vetë? Atdheu është njeriu. Sa pak fare çmohen sot!…”, pra përçmimi i njeriut kishte shpënë në mpakjen e dashurisë ndaj atdheut. Pikërisht ftohja e dashurisë ndaj atdheut shpuri tek eksodet apokaliptike, shpërnguljet e shqiptarëve të pas vitit 1990, të cilat vijojnë ende…
Pas këtyre pjesëve mbushur me të kaluarën, pra me jetë nga paraburgimi dhe me jetë nga ditët e burgut, autori bën një ndërfutje duke u dhënë vend mendimeve për të ardhmen, ç’do të jetë paskomunizmi. Ky është çelsi që doja të merrja në duar tani. Këtë parashikim e shpreh persoanzhi vërtetë i “Rrugëve të ferrit”, Ziso Vangjeli, një burrë truppakët, jo aq plak, por i përëndërrt. Ky ishte një person kompleks, historian dhe ushtarak, kishte qenë emigrant në Amerikë, kishte zbarkuar në Normandi me forcat amerikane si oficer, kishte punuar pas luftës në Paris e më tej në një klub kulturor. Së fundi ishte kthyer në atdhe me dëshirën që të punonte si pedagog, ia fali shtetit bibliotekën e tij të pasur, por përfundoi në burgun e Spaçit.
Visari, një ditë për të mësuar se ç’ e shtyu të kthehej në Shqipëri, e pyeti si me shaka: “Sëmundja e dashurisë për atdhe?”, Vangjeli i u përgjigj: “Mbase, por je më i sëmurë pa të”. Pra emigrantët e vjetër e donin atdheun, ndjeheshin të sëmurë pa të. Përgjigje që tingëllon kritikë ndaj ne të ikurve pas vitit 1990, që e shohim atdheun vetëm si vend vizitash turistike.
Pikërisht ky burrë i përëndërrt, jep sqarime të rëndësishme në bisedat e ndaluara që ndau me Visarin, të fshehta, që ky autor falë kujtesës së tij, na i bën të njohura dhe ne na ngushëllon fakti që shqiptarët kanë medituar dhe parashikuar:
“Kur të bjerë “komunizma”, – thoshte, – se do të bjerë “patjatër”, ne do të vuajmë më pas prej hibridit me “decenjë”… Komunistët janë të sofistikuar në politikën e kuadrit. Bijtë e të kuqve do të vijojnë baballarët. Ajo përzierje adhurimi, zelli dhe inati, herë e fshehtë e herë e hapur për baballarët e kuq që s’patën fuqi dhe mend të ishin të përjetshëm, do t’i bëjë më dinakë e më të ligj, pa besuar në përjetësi, pra në asgjë. Satanas do të thotë kundërshtar. Edhe pse i urrenin për vdekje, nga kundërshtarët e tyre do të vjedhin “idealizmën”, “pllanet”, “të thënat” e do t’i propagandojnë si barbarë për t’i vënë ata në jetë, kinse si amanete. Dhe do t’u duhet të zhdukin të zotërit e këtyre ideve. Do të lakmojnë pushtet të pamerituar si trashëgimtarë, si zanatçinj, që dora-dorës do t’u bjerë ngjyra e kuqe, për së jashtmi, dhe kundërshtarët do të bëjnë sikur do t’i durojnë. Do të kërkojnë të bëhen ata pronarë dhe, që t’ia arrijnë, me zulm do të bëjnë atë politikë që etërit e tyre e “lëftuan” gjithë jetën si bolshevikë të trashë. Kundërshtarët e të kuqve në Shqipëri, ç’kanë mbetur pas kasaphanave dhe të rinjtë që do të dalin, ç’papërvojë do të kenë? Dhe kështu do të sundojë te ne hibridi. Janë si monstrat. E për të luftuar ata duhet qenë si ata. Do të jetë më keq ca kohë. Liria e detyruar është burg, por i hapur. Kaos dhe pasiguri. Unë nuk do të jem atëherë. Ju do të jeni, ti, shefi i policisë, jeni të rinj. Kujtomë, ti, ti, mbamë mend. Po nuk kujtove, ke për të qenë satana si ai. Si satanai, si shefi i policisë…”
Dhe gjithë ky fjalim i brendshëm, që jehon në ndërgjegje dhe kujtesë, mbyllet me një thënie filozofike të Visarit: “…nuk jam unë njeri kundër komunistëve, janë komunistët kundër njeriut…”. Ky slogan asgjesues është i shkruar dhe në muret e zyrave të shoqatave të ish të përndjekurve.
Më tej rrëfimin autori e rikthen te gjendja e vështirë e të burgosurve. Puna e rëndë po e shkatërron Visarin fizikisht e shpirtërisht: “Sa herë na qethin, më duket sikur nis rrjepja në kokë”. (Jo vetëm pse makinat qethëse ishin të vjetra e të prishura). “Pastaj vazhdojnë të na rrjepin të gjithin dhe unë ndihem pa lëkurën e identitetit, me moral të kalbur. Na skeletosën. Dhe vazhdojnë të na numërojnë si mall.
Shtyj vagonë pa fund, vagonë, vagonë, arkivolë metalikë të ditëve të mia. Më të lodhur shkojmë në punë. Mezi veshim rrobat prej balte të galerisë. Çizmet, ashtu si ujin, futin pabesi. Lopata është e rëndë si fillimi. Shkëmb i zi përballë, anash, sipër, poshtë, pas – tunel i sigurt, si vdekja. Duke u përpirë nga puna dhe frika e saj, na ikën ca trallisja e fundit e boshatisemi nga gjithçka, dhe nga skeletet. ‘O normën, o shpirtin’! Të dyja bëhen, po ç’i bëni pastaj shpirtrat tanë? Kaq shumë do të shpërthejnë si tufanet e nuk do t’i përballoni dot.
Ndaal! …al-t! – dëgjohen britmat e ushtarëve përgjatë rrethimit, ndërsa zbraz vagonin e mbushur me gjymtyrë të mineralta të burgosurish. Ndal – kumbon nëpër galeri, ndërsa kthehem duke shtyrë vagonin bosh, të cilin e përpjeta e bën më të rëndë. Gjithçka bosh ashtu është, më e rëndë”, shkruan me nëntekst autori dhe vijon përshkrimin plot figuraletrare: “Mbytem në djersë, ia ndiej rrëketë si rrëshqitje gjarpërinjsh të ujtë nëpër trup. Kullojnë fuqitë e mia, jeta ime.
Ndal! – dëgjoj brenda meje, mos vdis!”.
Ky përshkrimi Shalamovian i mundimit të ditës së punës, mbyllet me pasthirmën: “Edhe sot dola gjallë!…” Do të thosha si një paracaktim nga fati për letrat shqipe.
Në mbyllje të kapitullit tregohet se në burg kishte shkuar një i dënuar i ri, një djalë nga Veriu i Shqipërisë. Kishte një vrimë të frikshme në ballë. E kishte shkaktuar vetë pa dashje kur ishte ushtar, kishte tentuar të vriste veten me pushkë. Kishte vendosur tytën në gojë, por kur kishte shkrepur i ishte tundur dora dhe plumbi i kishte çpuar qellzën dhe i kishte dalë nga balli jashtë. “I shpëtoi vdekjes, shërbimit ushtarak, shton autori, por jo burgut”. – Me këtë sqarim, e mbyll kapitullin Zhiti, duke treguar kaq shumë gjëra nga jeta para burgimit, nga vuajtjet gjatë burgimit dhe nga ato që do të ndodhnin pas ndërrimit të regjimit komunist.
A mund të mos quhet qoftë dhe ky kapitull dyfaqësh perlë letrare që sfidon dhjetra romane të socrealizmit? Ndërkaq, nuk duhet të harrojmë se e tillë është e gjithë vepra.
Burgologjitë “Rrugët e ferrit” për Spaçin dhe “Ferri i çarë” për Qafë-Barin të Visar Zhitit përbëjnë diptikun, zhanër ,e të cilin është arritur një majë, ku nga e veçanta shikohet e tëra, universalja, e barabitshme me të gjitha kryeveprat botërore.