Nga Frank Shkreli

24 shtatori, 1915 shënon datën kur është vrarë në pritë nga forcat serbo-malazeze Dedë Gjo Luli, malësori fisnik dhe prijës legjendar kombëtar në luftërat për liri e pavarësi të shqiptarëve. Ishte 24 Shtatori, 1915 kur mbaroi njëri prej kreshnikëve më të shquar të kombit shqiptar. Dedë Gjo Luli ka lindur në vitin 1840 dhe sot në Tiranë ka një bust në nder të tij dhe emrin ia “trashëgojnë” shkolla e rrugë Por. sot, 110 më vonë e kujtojmë, simbolikisht dhe shkurtimisht, këtë burrë të madh të kombit në përvjetorin e tij të shkuarjes në amshim. Kujtojmë përpjekjet e tija të shumta në luftërat për pavarësi nga Turqia otomane, por edhe në përpjekjet e tija të shumëta në mbrojtje të trojet shqiptare nga planet grabitqare të fqinjëve armiqësor, ndër shekuj. E kujtojmë këtë malësor fisnik si protagonist kryesor i ngritjes së flamurit shqiptar në Deçiq – për herë të parë pas disa shekujsh, që nga koha e Gjergj Kastriotit – Skenderbe. E kujtojmë sot Dedë Gjo Lulin si luftëtar në Vraninë dhe si pjesëmarrës në Lidhjen mbarë Shqiptare të Prizrenit.   

E kujtojmë këtë burrë të Malësisë së Madhe si prijës i kryengritjes së malësorëve në vitin 1911, një zhvillim ky paraprijës i ngritjes së flamurit në Vlorë dhe i shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912.  Ishte kjo një kryezngritje që sipas historianëve kryengritja e Malësorëve kundër turqëve otomanë dallohej nga kryengritjet e tjera të shqiptarëve — mbi të gjitha — për nga karakteri dhe objektivat mbarëkombëtare të saj. Ishin këto objektiva që malësorë kishin përcaktuar për lëvizjet e tyre që, më në fund tërhoqën vëmendjen, interesimin dhe mbështetjen e Ismail Qemalit dhe Luigj Gurakuqit për përpjekjet e malësorëve për liri e pavarësi. Si përfundim, dy protagonistët kryesorë të Shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë më 1912, e gjetën të nevojshme të shkonin për tu takuar me malësorët e Ded Gjo Lulit. Si përfundim ata së bashku me malësorët përpilojnë atë që sot njihet siMemorandumi i Greçës, më 23 qershor, 1911 në të cilin pasqyroheshin, jo vetëm kërkesat e malësorëve, por të mbarë shqitarëve pa dallim për një Shqipëri me administratë, gjuhë dhe buxhet të vetin.  Memorandumi në thelb ishte, një pasqyrim i kërkesave të gjithë shqiptarëve për vetadministrim anë e mbanë trojeve veta.  “Shqipëria donte vedin me sundue”.

“Ded Gjo Luli, që vu sy me vdekë, a shqiptar i lirë me mbetë: me ata kreshnikë petrita të Maleve të Mëdhaja – burra si motit veç që i bante lokja shqipëtarë – bjen në mal, e mbi kaki të Deçiqit ngulë Flamurin e Shqipënisë kuq e zi: zjarm e dekë, nji be ai rreh, nji be të madhe po, rreh ai në sy të qiellës e të dheut, se rob shqiptari për nën themër mizore të turkut ma kurrë jo, kurrë nuk do të gjimonte, e as nën themër, t’atij sllavi të mënijshëm. Me atë be të shugurueshme ngeli në habi Evropa. Cetina u trand, e u dynd tanë pem’ e mëni Stambolla…dhe Malësori mujti”- ka kujtuar At Gjergj Fishta Ded Gjo Lulin dhe malësorët e tij. Ata malësorë, paraprijës të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë – që ia dolën, në krye me Ded Gjo’ Lulin!  Frank Shkreli: At Gjergj Fishta për Dedë Gjon Lulin | Gazeta Telegraf

Një këngë popullore me lahutë nga Malësia e Madhe thotë se përpjekjet e malësoreve dhe prijësit të tyre Dedë Gjo Lulit kishin vetëm një qëllim: “Shqipëria donte vedin me sundue”.  Për Dedë Gjo Lulin, Shqipëria ishte mbi të gjitha ka deklaruar 10-vjet më parë i ndjeri President i Republikës Bujar Nishani kur në vitin 2015 ka nderuar Dedë Gjo Lulin, pas vdekjes, me njohjen e lartë: “Dekoratën e Flamurit Kombëtar”, me motivacionin:  “Në vlerësim dhe nderim të thellë të veprimtarisë dhe kontributit të shquar atdhetar si prijës legjendar e i paepur në mbrojtje të trojeve etnike shqiptare dhe udhëheqjen e tij vizionare të lëvizjes kombëtare për liri dhe pavarësi”. 

Zyra e ish-Presidentit të Shqipërisë, Bujar Nishani në atë ceremoni pëkujtimore 10-vjetë më parë, e cilësoi dekorimin e prijësit të malësorëve dhe heroit kombëtar, si një veprimtari solemne me rastin e 100-vjetorit të vrasjes së heroit dhe prijësit Dedë Gjo Luli, ndërsa kreu i shtetit shqiptar ka shprehur kënaqësinë dhe nderin që, në cilësinë e Presidentit të Republikës, po vlerësonte dhe të nderonte “një atdhetar të spikatur, një luftëtar sypatrembur, një strateg dhe një burrë trim që nuk kurseu asgjë, as jetën e tij, për mbrojtjen e territoreve shqiptare kundër copëtimit dhe shpërbërjes”.

Me atë rast në kujtim të Ded Gjo Lulit 10-vjet më parë, në fjalën e tij në inaugurimin e përmendores së Heroit Ded Gjo Lulit, Presidenti Nishani pat kujtuar fjalët e Luigj Gurakuqit për Ded Gjo Lulin duke cituar atë se “Para 100 vitesh teksa fliste në nder të Dedë Gjo Lulit, Luigj Gurakuqi profetizonte se: ‘Nuk e kemi nderuar siç duhet historinë e Shqipërisë deri në momentin që në një shesh të denjë të kombit, një monument i komandantit të kryengritjes kombëtare nuk do të vigjilojë mbi ne’.

 “Të dy patën një jetë madhështore dhe një vdekje tragjike, si heronjtë e antikitetit, por pikërisht ata u bënë themeli i asaj ndërtese që quhet shtet shqiptar”, ka thënë Presidenti Nishani. “Po, sot Dedë Gjo Luli është në Tiranë pas një udhëtimi të gjatë shtigjeve të historisë.  Është këtu afër Gjergj Kastriotit Skenderbeut për të na rrëfyer se çfarë është Malësia e Madhe dhe bijtë e saj. Shqiptarë dje e shqiptarë sot, patriotë pa mëdyshje, pa hezitim, të gatshëm për gjatë shekujve për t’i shërbyer këtij vendi, identitetit të tij evropian, pa pyetur për çmimin e sacrifices, pa e vajtuar gjakun e derdhur”, a deklaruar Presidenti Nishani, 10-vjetë më parë me rastin e dorëzimit të dekoratës së lartë të kombit: “Famuri i Kombit”, pasardhësve të Dedë Gjo Lulit.

Edhe sot pra, në këtë 110-vjetor të vrasjes së tij nga forcat çetnike terrotiste slave, vepra e Dedë Gjo Lulit dhe e malësorëve të tij vazhdon të mbetet sot e kësaj dite një akt i madh historik e patriotik dhe në shërbim të identitetit kombëtar evropian të shqiptarëve. Si e tillë, vepra dhe përpjekjet e tija dhe të bashkvendasve të tij, për liri e pavarësi të shqiptarëve, meriton të kujtohet sot e gjithmonë me krenari frymëzuese dhe si simbol i paharrueshëm i fuqisë morale dhe të vlerave atdhedashëse të malësorëve dhe të kombit shqiptar, në përgjithësi.  Për të jetuar në liri, duke sunduar veten, larg influencave të huaja, kundër pushtuesve të huaj dhe të gjithë atyre që, historikisht, nuk ia kanë dashur kurrë të mirën shqiptarëve — as atëherë, as sot!  Të kujtojnë brezat se me heroizëm dhe sakrificë Dedë Gjon Luli dhe malësorët e tij —i ndëjtën besnikë vlerave shekullore të fisit të shqiptarëve:  lirisë dhe vet-sundimit. Besnikë ndaj dhe mbrojtës të vlerave historike të Kombit Shqiptar:  besës e burrënisë, nderit dhe dinjitetit njerëzor, përballë robërisë shekullore të perandorisë turke, si dhe të armiqëve të tjerë të afërt dhe të largët të Kombit shqiptar, ndër shekuj. Dedë Gjon Luli ishte personfikimi i këtyre vlerave shekullore të shqiptarit.  Si i tillë, duhet të kujtohet edhe sot. Si një figurë kombëtare shqiptare që me shembullin e tij u flet edhe sot shqiptarëve se kjo tokë e vjetër dhe as vlerat, as identiteti kombëtar nuk mund të nxirren në ankand për tu shitur askujt dhe nga askush.  Me ngritjen e flamurit të Gjergj Kastriotit Skënderbe në Deçiq (1911), për herë të parë në pesë shekuj, Dedë Gjon Luli ka ndërruar përgjithmonë fatin dhe epokën e Shqiptarëve, duke paraprir kështu shpalljes zyrtare të Pavarësisë së Shqipërisë dhe ngritjes së Flamurit Kombëtar në Vlorë, me 28 Nentor, 1912. I përjetëshëm qoftë kujtimi i tij!

Frank Shkreli

Nga ceremonia e dorëzimit të Dekoratës së Lartë “Flamuri Kombëtar” familjarëve të Heroit kombëtar Dedë Gjo Luli në Presidencë, në 2015, në 100-vjetorin e vrasjes së tij

Një grup malësorësh, klerikësh katolikë dhe një oficer ushtarak – ndër të cilët dallohet Ded Gjo Luli, Imzot Luigj Bumçi, At Gjergj Fishta, Jak dhe Zef Serreqi, e të tjerë. Viti 1914 një vit para se të vritej Ded Gjo Luli me 1915 nga forcat terroriste serbo-malazeze në Mirëditë (Shkodra blog)

Dr. Dorian Koçi/

Kur e pashë për herë të parë “Darkën e fundit” të Leonardo da Vinçit, ndjesia ishte e dyfishtë: madhështi dhe brishtësi. Tabloja, megjithëse e dëmtuar nga koha, ruan një prani të jashtëzakonshme. Ajo nuk është thjesht një pikturë murale, por duket si një skenë e ngrirë në kohë, ku personazhet flasin me gjeste, sy dhe heshtje.

E para që të bie në sy është qetësia e Krishtit në qendër. Ai është boshti rreth të cilit rrotullohet gjithçka, një figurë e dritshme që ndriçon nga brenda, duke kundërshtuar rrëmujën dhe tronditjen e apostujve. Kjo qetësi të prek, të jep ndjesinë e një force shpirtërore që asnjë dramë nuk mund ta thyejë.

Nga ana tjetër, reagimet e dishepujve janë aq të gjalla, sa duket sikur tabloja flet. Shikon duart e tyre të ngritura, shprehjet e fytyrës, lëvizjen e trupit dhe ndjen ankthin e çastit kur Jezusi shpall tradhtinë. Është si të dëgjosh një valë emocionale që shpërthen në tryezë.

Më la mbresa edhe mënyra si Leonardo ka përdorur dritën dhe perspektivën. Të gjitha vijat të çojnë drejt Krishtit, por njëkohësisht dritaret në sfond hapin horizontin, duke të dhënë përshtypjen se kjo ngjarje tokësore lidhet me një univers më të gjerë, hyjnor.

Por, mbi të gjitha, mbresa më e madhe është humanizmi i veprës. Nuk sheh vetëm apostuj biblikë, por njerëz të zakonshëm me frikë, dyshim, besim dhe emocione të përziera. Tabloja të kujton se tradhtia, besimi dhe dashuria janë pjesë e natyrës sonë njerëzore, prandaj veprës i mbetet gjithmonë një jehonë aktuale.

Dr. Dorian Koçi/

Figura e Mihal Shani Tepelenës përbën një shembull të admirueshëm të atdhetarizmit të ndërthurur me aftësitë profesionale dhe talentin artistik. Ai është një nga ata personalitete të padeklaruar shpesh në histori, por që kanë lënë gjurmë të rëndësishme në formimin e identitetit kulturor e shoqëror shqiptar gjatë gjysmës së parë të shekullit XX.

Mihal Shani Tepelena, siç firmoste vetë në Stamboll, ishte aktiv në klubet patriotike dhe financoi gazetën “Bashkimi i Kombit” në vitin 1908, e cila botohej po aty. Në një fotografi të ruajtur, ai shfaqet së bashku me disa nga personalitetet më të rëndësishme të kolonisë shqiptare në Stamboll. Shoqëria quhej “Pragu Shqiptar”, një shoqëri që ishte shumë aktive sidomos gjatë viteve 1922–1924.

Mihal Shani lindi në Shtëpëz të Tepelenës, sot i perket Gjirokastrës administrativisht. Ai ishte nip i familjes Meksi nga Labova e Zhapës dhe nxënës i Papapanos në Gjirokastër. Pas studimrve në Gjirokastër ai emigroi në Stamboll, ku u kthye në një nga pronarët e një salloni mode, falë talentetit të madh si rrobaqepës. Në vitet 20′ u kthye në Shqipëri dhe u vendos në Tiranë ku hapi sërish sallonin e vet të modës ku qepte rrobat familja mbretërore, elita e kohës dhe trupi diplomatik.

Në foto dy të siguruar nga familjarët e tij është stampa që vendoste në rrobat që prodhonte, ku shquan shqiponja dykrenore, simbol i patriotizmit të tij.

Shkruan: Besim Muhadri

Franë Topalli nuk ishte emër i madh në librat e historisë, por ishte gur i heshtur që mbajti gjallë themelet e kombit. Ai nuk e njohu përkuljen, as para dhunës, as para ferrit të burgjeve. Ishte burrë i besës, që la pas një trashëgimi më të madhe se çdo pasuri: shembullin e sakrificës për lirinë.

Rrënjët dhe formimi

Historia e Kosovës ka njohur shumë figura të përvuajtura, të cilat nuk mbanin tituj e grada, por bartnin mbi supe amanetin e shenjtë të lirisë. Njëri prej tyre ishte Franë Frrok Topalli (1922–1990), i lindur në Kushavec të Hasit, në një familje ku besa e nderi ishin ligj i pashkruar dhe dashuria për atdheun trashëgohej brez pas brezi.

Në lagjen e Topallëve jeta ishte e vështirë, por zemrat të forta. Familja njihej për qëndresë dhe lidhjen e pathyeshme me kombin. Fëmijëria e Franës kaloi mes tregimeve për padrejtësitë ndaj shqiptarëve dhe ëndrrës për ditë më të mira. Këto rrëfime u bënë shkolla e parë e ndërgjegjes së tij kombëtare.

Një shtëpi që u bë vatër lirie – Arrestimi dhe ferri i burgjeve

Pas vitit 1945, kur Kosova ra nën kthetrat e regjimit komunist jugosllav, Franë Topalli nuk mundi të qëndronte indiferent. Ai u lidh me Lëvizjen Nacional Demokratike Shqiptare (LNDSH), vazhduese e Lidhjes së Dytë të Prizrenit dhe e Besës Kombëtare, që udhëhiqej nga figura të njohura si prof. Ymer Berisha, Ndue Përlleshi, Marie Shllaku e shumë të tjerë.

Në Gjakovë dhe rrethinat e saj, LNDSH kishte rrjet të gjerë. Një grup veprimtarësh vepronte edhe në Kushavec, i formuar fillimisht nga Mark Tuqi nga Ujzi i Hasit, i cili më vonë u detyrua të arratisej në Shqipëri. Pas largimit të Mark Tuqit, aktiviteti i grupit  që shtrihej edhe në fshatra të tjera të komunës së Gjakovës, vazhdoi nga anëtarët e tjerë si: Tomë Domgjoni, Franë Topalli, Pren Prenrecaj, Mark Prenqi, Tunë Markaj, Prenk Tuqi dhe Gjokë Prenrecaj. Ata zhvillonin veprimtari të organizuar politike dhe kombëtare, sipas programit të LNDSH-së.

Shtëpia e Franë Topallit u shndërrua në vatër lirie e strehë e sigurt për të ndjekurit politikë. Aty gjetën mbrojtje figura të njohura si Ndue Përlleshi, Nrecë Lleshi, Riza e Nrecë Gjini, Nrecë Kangji dhe shumë të tjerë. Në mbrëmjet e errëta, shtëpia e tij mbante ndezur zjarrin e besës shqiptare.

Por represioni nuk vonoi. Në dhjetor 1954, pas hetimesh të gjata dhe torturash, autoritetet komuniste arrestuan Franë Topallin bashkë me shokët e grupit. Më 13 dhjetor 1954, në Gjykatën e Qarkut në Pejë (P.nr.181/54), Frana u dënua me 8 vjet burg të rëndë, ndërsa grupi në tërësi me 35 vjet.

Të dënuarit u dërguan në burgjet famëkeqe të Jugosllavisë: Goli Otok, Sremska Mitrovica dhe Nish, ku përjetuan tortura çnjerëzore. Por as uria, as izolimi nuk arritën t’i thyenin. Franë Topalli heshti aty ku fjala mund të sillte tradhti, duke shpëtuar shumë bashkëveprimtarë. Pikërisht kjo heshtje e tij ishte arma më e fuqishme.

Një jetë nën hijen e persekutimit – Familja në kryqëzim

Persekutimi nuk u ndal me burgosjen. Edhe familja e Franës u shënjestrua: e izoluar, e përjashtuar nga çdo aktivitet shoqëror, e trajtuar si “familje e rrezikshme”. Për ta, përjashtimi ishte më i rëndë se burgimi, sepse nënkuptonte ndalim komunikimi, përjashtim nga gëzimet e hidhërimet e përditshme, madje edhe nga përshëndetjet e njerëzve.

Megjithatë, Topallët nuk u përkulën. Ata mbetën vatër e gjallë qëndrese, duke dëshmuar se sakrifica nuk është vetëm çështje individi, por edhe e familjeve që zgjedhin anën e kombit.

Pas lirimit nga burgu, Franë Topalli jetoi nën vëzhgim të vazhdueshëm të policisë sekrete. I lodhur nga torturat dhe i privuar nga e drejta për të punuar, ai mbeti i lirë vetëm në shpirt. Vdiq në vitin 1990, pa e parë Kosovën e lirë, por me bindjen se sakrifica e tij nuk kishte qenë e kotë.

Kujtime dhe dëshmi

Dekada pas ndarjes nga jeta, për Franë Topallin flitet ende me respekt. Pjetër Dema nga Marmulli, tashmë rreth të nëntëdhjetave, kujton:

“Ndër burrat më të mirë që ka pasur jo vetëm Kushaveci, por edhe Hasi e mbarë Kosova. Njeri i papërkulur, i besës dhe i fjalës. Atë nuk e gjunjëzuan dot as torturat e Goli Otokut.”

Në të njëjtën frymë e kujton edhe Blerim Zajmi, djali i Naim Zajmit – ish i burgosur politik dhe shok qelie i Franës:

“Njeri gjigant, shumë i dashur. Pas burgut vinte shpesh në shtëpinë tonë në Gjakovë dhe rrinte me orë të tëra me babain, duke kujtuar vuajtjet e tyre të përbashkëta. Edhe pse isha i ri, e kam të qartë se baca Franë ishte trim, burrë i besës dhe shumë korrekt. Tip kreshniku, që të kujtonte personazhet e baladave tona të lashta.”

Këto dëshmi janë më shumë se kujtime: janë gurë të kujtesës kombëtare që e bëjnë figurën e Franë Topallit të pavdekshme.

Përmbyllje

Franë Topalli nuk ishte udhëheqës me fjalime të zjarrta, por ishte burrë që jetoi me besnikëri ndaj idealit. Ai na mëson se liria nuk dhurohet, por fitohet me sakrificë; se kombi nuk jeton pa kujtesë; dhe se edhe një shtëpi e thjeshtë fshati mund të bëhet kala kur e udhëheq besa dhe dashuria për atdheun.

Ai nuk la pasuri, por la trashëgimi më të madhe: shembullin e burrit që nuk u shit, nuk u përkul dhe nuk tradhtoi idealet. Sot, emri i tij përmendet me nderim në Gjakovë e më gjerë, si një nga ata që e mbajtën gjallë flakën e lirisë në kohët më të errëta.

Në kujtimet e miqve e shokëve, Franë Topalli paraqitet jo vetëm si veprimtar i qëndresës kombëtare, por edhe si njeri i thjeshtë, i dashur dhe i drejtë. Figurë e fjalës dhe e besës, që nuk pranoi të thyhej, edhe kur e vendosën përballë ferrit të burgjeve jugosllave. Dhe kështu, ai mbetet pjesë e gjallë e kujtesës sonë popullore.

Lëvizja për çlirimin e Kosovës – pjesë e emancipimit evropian.

Prof. Dr. Sylë Ukshini

Deponimi i James Rubinit në Gjykatën Speciale ka rivendosur një ekuilibër të munguar në narrativën tonë për luftën e Kosovës. Njëkohësisht, ai ka nxjerrë në pah, siç do të thoshte Ismail Kadare, një “kapardisje shqiptare” që nuk është vetëm dukuri e ditëve tona, por shfaqet edhe në momentet vendimtare të vitit 1999. Rëndësia e dëshmisë së Rubinit, si palë e tretë me kredibilitet ndërkombëtar, sjell një dimension më realist për atë që ka ndodhur në dhe për Kosovën, duke rrëzuar pretendimet e disa figurave lokale të verbuara nga inate personale e fisnore, të cilat i rikthejnë shqiptarët te përplasjet e shekujve të shkuar. Përputhja mes asaj që thotë Rubin dhe asaj që shënon Kadare në ditarin e tij është kuptimplote: e vërteta historike nuk mund të shkruhet pa shumëburimësi dhe pa kontekstualizim rigoroz të rrethanave në të cilat ngjarjet kanë ndodhur. Rrjedhimisht, ngjarjet e viteve 1998–1999 nuk mund të “implantohet” në rivalitetet politike të sotme pa u kthyer në karikaturë.

Dëshmia e James Rubinit dhe pesha e saj

Rubin dëshmon se, në atë kohë, SHBA-ja dhe Britania e Madhe kishin marrë tashmë vendimin strategjik se Kosova duhej të shkëputej nga Serbia. Kjo kornizë ndihmon të kuptohet pse nënshkrimi i Rambujesë nuk ishte një akt i izoluar, por hallkë e një procesi më të gjerë diplomatik dhe ushtarak. Për opinionin publik shqiptar, megjithatë, ekzistonin zëra që kërkonin vijimin e luftës edhe pa mbështetjen amerikane; kjo ambivalencë politike dhe emocionale shpjegon tensionet e brendshme të asaj kohe.

Kadare si dëshmitar dhe autoritet moral

Në esenë Ra ky mort e u pamë – Ditar për Kosovën, artikuj, letra, Kadare përshkruan takimin e vonë të 18 marsit 1999 me Hashim Thaçin, udhëheqës i delegacionit të Kosovës në Rambuje. Shënimi i tij ka rëndësi të veçantë sepse përputhet me linjën faktike të dëshmisë së Rubinit dhe, mbi të gjitha, sepse e pozicionon shkrimtarin si mbështetës të qartë të aktit politik në një moment kritik. Përgjigjja e pakushtëzuar e Kadaresë për të përkrahur publikisht nënshkrimin i jep tekstit një dimension normativ: ai nuk vetëm regjistron një ngjarje, por ushtron peshë morale në funksion të një vendimi historik. Në këtë optikë, Kadare e lexon aktin si “ogur të mirë”, duke legjitimuar UÇK-në përballë shpifjeve të propagandës serbe e ruse, si edhe dyshimeve të një pjese të shtypit perëndimor.

Rambujeja: presione, përgjegjësi dhe nevoja për konsensus

Fragmenti i Kadaresë nxjerr në pah se vendimi për nënshkrim shoqërohej me presione të shumëfishta: kritikat e Adem Demaçit ndaj delegacionit, rrezikun e pakënaqësive nga disa komandantë të UÇK-së, si dhe polarizimin e opinionit shqiptar. Në këtë kontekst, mbi supe të një udhëheqësi të ri si Hashim Thaçi rëndonte përgjegjësia për vendin, luftën dhe UÇK-në. Vetëdija për nevojën e konsensusit të gjerë brenda spektrit politik shqiptar lidhet me mësimin historik nga gabimet e mëhershme të elitave kosovare në momente kyçe. Po kështu, pozicionimet e gabuara të viteve 1981 kontribuuan në dobësimin gradual të pozitës së Kosovës, duke u keqpërdorur më pas nga propaganda serbe për ta viktimizuar veten dhe për ta fajësuar viktimën.

“Kapardisja shqiptare” dhe qortimi i një retorike sterile

Me kërkesën dhe inkurajimin e diplomatëve perëndimorë, Kadare doli publikisht në mbrojtje të procesit të Rambujesë. I revoltuar nga një “krekosje” retorike që injoronte rrethanat ndërkombëtare dhe logjikën strategjike, ai reagoi me shkrimin “Kapardisja shqiptare”, ku vërente se nga “shtëpitë e ngrohta” bëheshin thirrje për mosfirmosje të dokumentit të propozuar nga aleatët, veçanërisht nga Sekretarja Amerikane e Shtetit, Madeleine Albright. “Ky qëndrim i papërgjegjshëm shoqërohet me trille e me gjeste kinse të bujshme. Njëri mburret se është ai që e ka në dorë ç’do të vendoset në Rambuje, se po të mos dojë ai, e të mos shkojë ai, gjithçka duhet të prishet. E një tjetër që nuk ka shkelur kurrë në Kosovë, jep mësime patriotike, bën thirrje që në emër të kësaj apo asaj, Kosova të bëhet shkrumb e hi. E kështu me radhë e kështu pa fund. Dhe është gjithmonë populli shqiptar që paguan, që mjerohet, që digjet e kullon gjak. Kurse këta “biznesmenë të lirisë” s’pësojnë kurrë asgjë,” shkruante Kadare më 24 shkurt 1999, në “Courrier International”.

E njëjta vijë argumentuese shfaqet edhe në letrën që Kadare i dërgon delegacionit të Kosovës: të mos humbej rasti historik, të mos dëgjoheshin “rrahagjoksit e papërgjegjshëm” dhe të kuptohej se lëshimi kur duhet është po aq trimëri sa edhe lufta.

Mbështetja e kushtëzuar për UÇK-në dhe logjika e ndërhyrjes humanitare

Kadare, në intervistën për gazetën gjermane Tagesspiegel, artikulon një mbështetje të kushtëzuar për armatosjen e UÇK-së brenda logjikës së ndërhyrjes humanitare: nëse NATO do të hezitonte të angazhohej me trupa tokësore për të shmangur rreziqet për ushtarët e saj, atëherë mbështetja për palën e gatshme të marrë përsipër rrezikun për mbrojtjen e civilëve do të ishte e arsyeshme. Në këtë kuadër, armatosja e UÇK-së shihet si instrument i përkohshëm i vetëmbrojtjes kolektive, i legjitimuar nga mungesa e ndërhyrjes së menjëhershme ndërkombëtare.

Ndërthurja e rrëfimit diplomatik dhe atij letrar

Shënimi i Kadaresë për Rambujenë është vendosur në një moment kyç: kur vendi ishte në prag të vendimeve që do të përcaktonin kursin drejt ndërhyrjes ndërkombëtare dhe, në vijim, drejt pavarësisë. Si dëshmi letrare me përmbajtje historike, ai ndërthur politikën, letërsinë dhe përjetimin personal. Njëkohësisht, ky shënim konvergon me deponimet e James Rubinit në Hagë, duke krijuar një vijë koherence ndërmjet burimit kulturor dhe dëshmisë diplomatike.

Kombinimi i dëshmisë së Rubinit dhe shënimeve të Kadaresë ofron një kuadër të plotë për ta parë lëvizjen çlirimtare të Kosovës si pjesë të emancipimit evropian. Diplomacia perëndimore, autoriteti moral i shkrimtarit dhe përgjegjësia politike e delegacionit kosovar krijojnë një triadë interpretative që ndihmon të kuptohet pse Rambujeja duhej lexuar jo si kompromis i dobët, por si hap i domosdoshëm drejt lirisë. Në këtë kuptim, rrëfimi i I Rubinit ne Hages dhe ditari Kadare e perplotesojne nje moment te pandrysheeshem histroik dhe jo vetëm rivendosin ekuilibrin historik, por vendos edhe standardin metodologjik: shumëburimësi, kontekst dhe maturi politike si parakushte të së vërtetës historike për Kosovën.

Në këtë kontekst, ja se çfarë shkruan Kadare për takimin e tij me Hashium Thaçin:

Paris, 18 mars 1999

Në mbrëmje vonë, Hashim Thaçi shpreh dëshirën të më takonje Vjen gati në mesnatë, bashkë me Ram Bujën dhe përkthyesen e delegacionit, Bukurije Gjonbalin. Një copë herë biseduam kokë më kokë. Në dhomën tjetër pinin kafe njerëzit e familjes sime, dy shoqëruesit e Thaçit dhe ambasadori shqiptar në Paris. Rojet e policisë së fshehtë franceze jane kudo nëpër shkallët e ndërtesës. Thaçi ishte i paqetë. Natyrisht, kishte vendosur ta nënshkruante marrëveshjen, por ka shume presione. Në Kosovë, Adem Demaçi vazhdonte të nxisë pakënaqësi kundër delegacionit, madje i quante edhe tradhtarë. Disa nga komandantët e UÇK-së mund të krijonin përsëri ngatërresa. Thaçi përmendi letrën që i kam drejtuar delegacionit në Rambuje, si dhe shkrimin “Kapardisja shqiptare”, që e kisha botuar tri ditë më pas. Thote se përpiqet të nxjerrw mësime nga çdo kritikë, por gjnedja s esht aq e thjesht. Ai me bene nje pyetje qe eshte njekohesisht nje kerkese: Në rast se sonte do ta nënshkruante marrëveshjen, ue si shkrimtar shqiptar a do ta perkrahja ate akt publikisht? Pa asnjë ngurrim, iu përgjigja se po, do ta përkrahja. Madje, qysh në atë çast. Mbaroi biseda kokë më kokë. I ftojme gjithë në sallonin e ndenjës. Jam dyfish i gëzuar. E para, sepse kjo punë po kryhet. E dyta, sepse në këtë këshillim të luftëtarëve të Kosovës me një njeri të kulturës, shoh një ogur të mirë. Sa shumë shpifje janë bërë kundër UÇK-së: shpifje nga propaganda serbe, nga gazetat ruse, nga një pjesë e shtypit perëndimor, madje edhe nga vetë ultrapacifistët shqiptarë. Por ata, me këtë gjest, me këtë këshillim, tregojnë se, pavarësisht nga shtresimet e pashmangshme të një gueriljeje ballkanase, e kane ende një dozë të fortë idealizmi — një përmasë që i lidh me të ardhmen, me qytetërimin evropian. Pak kohë më parë, në shtypin shqiptar — në Kosova Press, në mos gaboj — kam shprehur mendimin se lëvizja për çlirimin e Kosovës duhet të jetë pjesë e emancipimit evropian. Familja e popujve të kontinentit duhet ta marrë këtë mesazh. Dhe t’i përgjigjet atij.

Letra e Kadaresë dërguar delegacionit kosovar në Rambouillet

“Ju jeni aty për lirinë, pra për jetën e Kosovës dhe jo për vdekjen e saj”

Nga urtësia, trimëria, ndershmëria juaj, bashkë me fatin e Kosovës varen fate të tëra jetësh njerëzore, varen jetë grash, fëmijësh, e burrash. Në këtë rast doja të përsërisja se të bësh lëshim atëherë kur duhet bërë, është po aq trimëri e heroizëm, sa edhe kur je në luftë. Ju lutem mos dëgjoni rrahagjoksit e papërgjegjshëm, të cilët e kanë lehtë të bërtasin: o pavarësi menjëherë, o të bëhemi shkrumb! Askush s’ka të drejtë të propozojë shkrumbin dhe vdekjen për popullin e vet. Ju jeni aty për lirinë, pra për jetën e Kosovës dhe jo për vdekjen e saj

Paris, 22 shkurt 1999

Në pamundësi t’ju them gojarisht disa mendime të miat për atë çka po ndodh e çka po pret gjithë kombi shqiptar prej jush, më lejoni t’ju drejtohem me këtë letër të shkurtër. Një shqetësim i orëve të fundit u bë nxitje për këtë letër, e sidomos deklarata e Madeleine Albright se:

a) nëse të dyja palët nuk bien dakord nuk do të ketë ndërhyrje ushtarake në Jugosllavi,

b) nëse shkas për dështim bëhen shqiptarët, ndihma ndaj tyre do të pritet.

Besoj se jam në gjendje të dalloj deklaratat që bëhen për arsye presioni nga ato që shprehin një të vërtetë më të thellë. Nga njoftimet që kam dhe nga një intuitë alarmuese, kam bindjen se deklarata e Sekretares së Shtetit të SHBA-së duhet marrë me seriozitetin më të madh.

Në të dyja rastet, pra edhe sikur të dyja palët, serbe e shqiptare, të mos bien dakord, e sidomos në rastin e dytë, sikur faji t’u mbetet shqiptarëve, serbët dalin të fituar. Dhe në të dy rastet, shqiptarët dalin të humbur. Me sa duket, strategjia serbe është bazuar pikërisht në këtë kurth: t’i bëjë shqiptarët bashkëfajtorë, madje edhe fajtorë dhe vetë të dalë e larë. Serbët s’kanë ç’kërkojnë më shumë nga kjo konferencë. Për ata do të jetë fitore e madhe. Mendoj se kjo është e mjaftë për të kuptuar se kurrsesi delegacioni shqiptar nuk duhet të bjerë në grackë.

Pyetja dramatike që shtrohet është: ndonëse aspirata jonë është më e madhe, a mund të kënaqemi megjithatë me aq sa kemi fituar? A mund të arrihej më shumë nga një fazë e parë kalimtare prej tre vjetësh?