Agron Dalipaj/

Njeriu është gjithmonë në kërkim. Gjetja e origjinës së gjërave përbën thelbin e njohjes shkencore. Përpjekja për të arritur te njohja e origjinës së universit, specieve, dukurive natyrore, bakterieve, viruseve etj., ka lindur e zhvilluar shkencat përkatëse. Porse gjetja e origjinës së gjuhëve është ende e shtruar për zgjidhje edhe pse njihen disa disiplina të shkencave gjuhësore. Gjuha është fjalë. Shumë fjalë. Dhe ende të gjitha shkencat e gjuhës nuk kanë një përkufizim se ç’ka është fjala dhe deklarojnë se ende nuk dinë se si është krijuar ajo. Fjala (morfema), në gjuhësinë konvencionale, studiohet si një klishe apo si një atom gjuhësor i pandashëm në kuptime më minimale. Njeriu nuk dinte as se atomi mund të zbërthehej në lëndë të tjera e as se çka ai kishte brenda tij dhe sa energji do çlironte ndarja e tij. Nga fizika dimë se si është grimca është dhe e tëra dhe natyra përsërit veten. Ka dy qasje ndaj studimit të fjalës. E para është ajo që nuk e prek morfemën, sepse e pranon si të pandashme dhe vetëm sa e krahason atë me të tjera të ngjashme brenda e jashtgjuhësore dhe qasja e dytë është ajë që e ndan morfemën njësoj si atomi në pjesë më minimale e që i quajmë embriomorfema.
I pari që i dalloi një pjesë të embriomorfemave ishte Petro Zheji dhe i quante ato si simbole gjuhësore, por njihte vetëm një sasi të vogël të tyre dhe operoi vetëm me to. Njohja e gjithë tabelës së embriomorfemave ngjan me njohjen në kimi të të gjithë tabelës së elementëve kimikë të Mendelejevit dhe kjo njohje e plotë e kthen tabelën e embriomorfemave në një gjuhë miniature dhe bërthamë e të gjitha gjuhëve i.e. dhe këtu fillon Shkenca e Re e Etimologjisë.

Rezultatet për kërkimet në gjetjen e origjinës së fjalëve dhe gjuhëve në masën më të madhe varen nga shkenca e Etimologjisë së Re e sipas TEORISË së EMBRIOMORFEMAVE. Gjermanët thonë se: duke u ushtruar, bëhesh mjeshtër. Në përpjekjen time për zbulimin e misteri të krijimit të fjalës konstatova se gjuha emërton funksionin në veprim ose në mungesë të shfaqjes së një funksioni, gjuha emërton karakteristkën më të veçantë të realies që shfaq te emërtuesi. Mbështetur kryesisht te dy parimet etimologjike të mësipërme të zbuluara nga unë, arrita të hartoj e botoj tetë vëllime fjalorësh etimologjikë dhe disa mijëra fjalë të motivuara etimologjikisht dhe ku asnjë prej tyre nuk është rrëzuar prej kritikës.

Më duhet të pohoj se “teoria e embriomorfemave” është e vetmja teori, që sjell një metodë etimologjike ekstremisht efikase, aq sa disa akademikë të gjuhes shqipe jo pa pezëm, duke konstatuar se sa lehtësisht etimologohen fjalët, e quajnë turboetimologji.

Nëse një gjuhë është më e vjetra nga gjithë të tjerat të familjes së saj, apo edhe protogjuhë, ajo doemos do të ketë lënë shenjat e saj në historinë e toponiminë e paraantikitetit ose, siç mund ta themi ndryshe, në kohën para se njerëzimi filloi të përdorë shkrimin si dokument i vërtetësisë kronologjike. Nëse vërtetë ka patur një protogjuhë të përbashkët për gjithë popullin preindoeuropian dhe ajo ekziston ende, doemos ajo do të jetë e zonja edhe sot të etimologojë emrat e personazheve mitologjike dhe emrat e vendeve më të vjetra të asaj e kësaj bote. Njerëzimi njeh si “mitologji greke” gjithë trashëgimninë mitike të krijuar në brigjet e Mesdheut dhe të Detit të Zi, por greqishtja është krejt e paaftë të etimologojë qoftë edhe një fjalë të leksikut që ka në përdorim e jo më edhe të sfidojë veten për të dhënë etimologjinë e ndonjë personazhi mitik. Si për ta aprovuar këtë konstatim, gjuhëtari më i madh grek i të gjitha kohrave Jorgos Babinjiotis nuk pranon si greke asnjë mitologji në fjalorin e tij etimologjik “ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΙΣ ΓΛΟΣΣΑΣ”. At’her, a ekziston një gjuhë e vetme e cila mund të motivojë etimologjikisht mitet e paraantikitetit dhe gjuhët e antikitetit të njohur?! Nëse po, cila është dhe si e dëshmon ajo vetvehten si të tillë ? Ç’farë kushtet duhet të plotësojë një gjuhë që të quhet origjina e gjithë familjes së saj gjuhësore? Sigurisht se një gjuhë e pretenduar si origjina e familjes së saj gjuhësore duhet së pari të etimologojë me lehtësi leksikun e saj dhe po me të njëjtën lehtësi të motivojë leksikun e gjuhëve të tjera të familjes së saj të gjuhëve. A kemi dëshmi se një gjuhë e tillë ekziston? Sigurisht gjuha që përmbush kushtet për të qenë origjina e gjuhëve ekziston dhe tashmë ajo vetdëshmohet shkencërisht se është origjina e hamendësuar e familjes i.e. të gjuhëve dhe i tejkalon profetizimet për të të bëra nga personalitete të së shkuarës në historinë e shkencës, që nuk po zgjatemi këtu për t’i përmendur.
Filozofikisht e shkencërisht në vitet 70 të shekullit të shkuar, gjeniu kombëtar Petro Zheji vërtetoi se gjuha më e vjetër në botë e dokumentuar me shkrim, ajo sanskritishte, motivohej etimologjikisht nëpërmjet shqipes. Fillimisht vepra e tij e gatshme për t’u botuar në vitin 1975 u prit ngrohtë në KQ të PPSH-së,

por situata ndryshoi 180° dhe Zheji u përndoq si rrallë të tjerë në historinë e shkencës botërore dhe u kërcënua edhe me prerje koke nëse do vazhdonte të merrej edhe më me studime gjuhësore dhe kështu vepra e tij u botua pas rënies së komunizmit në Shqipëri. Çuditërisht edhe sot nuk gjendet në tregun e librit asnjë kopje nga tri veprat monumentale filologjike të Zhejit, si për të dëshmuar se absurdi ndaj tij vazhdon…Porse dokumentimi shkencor se shqipja është origjina e saktë dhe e vetme e familjes i.e. të gjuhëve kërkon dëshmi edhe më të shumta e të drejtpërdrejta. Ndaj, pas Zhejit duheshin fjalorë etimologjikë të mirfilltë e të pakundërshtueshëm shkencërisht se shqipja mund të motivonte gjuhët e tjera i.e. dhe në këtë vazhdë dolën dy vëllime të etimologjisë së latinishtes e italishtes nëpërmjet embriomorfemave të shqipes si dhe dy vëllime për etimologjinë e greqishtes nëpërmjet embriomorfemave të shqipes dhe të gjithë këta fjalorë etimologjikë presin oponencë shkencore në ASH të Tiranës. Por e vjetërsira sllavokomuniste nuk e konfirmon të renë shkencore në albanologji dhe as pritet që ASH e Tiranës të bëjë detyrën sipas ligjit e të konfirmojë shkencërisht nëse fjalorët, që presin oponencë, vlejnë ose nuk vlejnë…
Etimologjia e saktë e fjalëve, që kapërcen provën e pakundështueshmërisë shkencore, është prova më dominante e absolute se gjuha, që mund të etimologojë fjalët e saj dhe fjalët e gjuhëve të tjera është gjuha e qendrës dhe PROTOGJUHA.

Ajo, për të cilën jemi të sigurt se i përket paraantikitetit, është emërtimi i personazheve mitikë. Sprova, që duhej kaluar se në cilën gjuhë janë krijuar mitet, u kapërcye. Mitet tashmë tregojnë se referojnë te gjuha shqipe e janë krijuar në gjuhën e përbashkët e të përbotshme të paraantikitetit e që përkon të jetë shqipja. Shembujt në trajtë dëshmie shkencore janë pafud! Etimologjia është dëshmia më e fortë shkencore dhe për nga rëndësia e saktësia tejkalon edhe dokumentin e shkruar.

Për kënaqësinë e kësaj koference dhe për ata që na ndjekin, kam përzgjedhur të jap etimologjinë e ca personazheve mitologjikë. Shtoj këtu, se të gjithë emrat e miteve nuk kanë asnjë lidhje me ndonjë emër të lindjes së tyre. Asnjërit prej personazheve të mitologjisë nuk i njihet emri i tij i lindjes. Ata njihen nga emrat që burojnë nga bëmat e tyre dhe në emrat e tyre gjuha ka fiksuar karakteristikën më dalluese të tyre a bëmën e tyre më të madhe të emërtuar në formën më lakonike të mundshme.

MENELAU. Të gjithë e dimë se Lufta e Trojës nisi ngaqë princi trojan PARISI, rrëmbeu gruan MENELAUt mbretit të Spartës.
Troja ra pas 10 viteve luftë dhe mbreti i Spartës e LAU EMËRin e tij dhe e rimori ELENËN për ta shpënë në Spartë.
Ndaj te emri i mbretit të Spartës gjejmë shkakun e Luftës së Trojës: larjen e emrit nga turpi që i rrëmbeu gruan PARISI.
Kështu Menelau pozon etimologjikisht prej shqipes:
MENELAU =
EMEN’E’LAU =
EMËN E LAU =
EMËR E LAU = E LAU EMËR(in).

PARISI ishte rrëmbyesi i mbretëreshës së Spartës, ndaj me rotacionin e buzoreve p:m (si te “pas pune” : “mas pune”) kemi:
PARISI =
MARISI < MARRISI < MARRËSI
= RRËMBYESI.

KASANDRA ishte e motra e Parisit e cila ishte e adhuruara e Apollonit i cili i kishte dhënë asaj aftësinë të parashihte saktë fatet e njerëzve dhe të bëhej profete. Megjithatë Kasandra nuk iu dha Apollonit e ky u zemërua dhe vendosi t’i jepte një mallkim të përjetshëm. E luti vetëm për një puthje dhe nëpërmjet puthjes i transmentoi mallkimin që Kasandra edhe pse do të profetizonte saktë të ardhmen, nuk do besohej nga njerëzit. Dhe kështu ndodhi.
Kasandra, kur u lind Parisi, iu lut të atit, Priamit, që ta vriste foshnjën se ai kur të rritej do i shkaktonte gjëmën Trojës. Por i jati nuk i besoi. Edhe kur Parisi u nis për një lundrim qejfi me anije, Kasandra lajmëroi se ai lundrim do sillte shkatërrimin e Trojës, por askush nuk e besoi. Të gjithë mendonin se ajo shihte ëndrra. Ndaj emri i saj pozon etimologjikisht në shqip:
KASANDRA =
KASHANDRA = KA’SHe’ANDRrA
që sheh ëndrra.

AKILI. Në gr. e vjetër e gjejmë me emrin AHILEU. Ahileu kishte vendosur të largohej nga Lufta e Trojës, por vrasja e mikut të tij të shtrenjë, Patroklit, e ktheu sërisht në luftë për AH-marrje. Në shqip themi shpesh “ka [ah] për të marrë”. Edhe fjala HAK e shqipes vjen si anagramë KAH = KAAH = KA-AH e ku AH është dhimbja e padrejtë që i ka shkaktuar dikush dikujt tjetër.
Ndaj, AKILit, pas vrasjes së mikut tij të shtrenjtë, i lindi AH-marrja = [i LEU AH]marrja = AH i LEU > AHILEU > AKILEU =
AKILE =
AKILI.
Më shqip nuk mund të bëhet.

HEKTORI. Princi i Trojës që u vra prej Ahileut. Hektori, që në gr. e vjet. njihet si HEKTORAS, i kërkoi Ahileut para dyluftimit, që ai që do mbetej gjallë prej dyluftimit, të mos e shpërfytyronte trupin e të vrarit. Ahileu nuk pranoi dhe pasi e vrau princin HEKTORAS e lidhi pas karrocës dhe e tërhoqi zvarrë
dhe pamja më e dhimbëshme që mund të shihnin admironjësit e tij. Ndaj ajo ngjarje i dha atij emrin me të cilin e njohim në mitologji:
HEKTORAS = HEK TOR AS =
TOR HEK AS =
TORHEKAS =
TËRHEK’AS = asht i tërhekuni.

A mund të jetë motivimi etimologjik i personazheve mitikë të mësipërm një truk i autorit shqiptar për ta nxjerrë shqipen si gjuha e paraantikitetit?! Nëse po, cila është etimologjia tjetër më e saktë për emrat e këtyre personazheve mitologjikë?! Nëse po, a mundet një etimolog grek, italian a një tjetër etimolog i një kombësie tjetër të sjellë motivime etimologjike më bindëse e më të argumentuara se këto që jep shqipja nëpërmjet embriomorfeve të saj? Sigurisht JO! Autori i këtyre etimologjive nuk është as prestigjator e as pehlivan, sikurse e etiketojnë ca akademikë, që nuk kanë qullosur në jetën e tyre asnjë motivim etimologjik e asnjë prurje të shënuar shkencore.

Arritja e etimologjive të mësipërme është rezultante e metodës së drejtë në etimologim me anë të embriomorfeve. Kështu, etimologimi i emrave të personazheve mitikë me anë të shqipes e konfirmon këtë të fundit si origjinë e gjuhës përbashkët dhe të përbotshme të paraantikitetit në atë hapësirë, ku shumë autorë e quajnë PELLAZGJI.
Pamundësia e gjuhësisë krahasuese për të hedhur poshtë etimologjitë e miteve me anë të embriomorfemave, tregon se TEORIA E EMBRIOMORFEMAVE është e vetmja teori shkencore që arrin në rezultat etimologjik të pakundërshtueshëm.
Pas njohjes zyrtarisht të kësaj teorie, që një ditë do të ndodhë medoemos, gjuha shqipe e shqiptarët do të shihen shumë më ndryshe nga bota shkencore e nga gjithë njerëzimi.
“Lum kush të rrojë e ta shohë ZOJË!”.

foto: abc news

Prof. Milazim KRASNIQI/

Thënia se libri është miku më i mirë i njeriut, nuk flet domosdoshmërisht për përmbajtjen e librit po për një ndërgjegjësim të njeriut për paditurinë e vet. Karl Poperi thotë se “ne të gjithë jemi të barabartë përsa i përket paditurisë sonë të pafundme”. Libri na ndihmon që të ndërgjegjësohemi për këtë fakt, prandaj është miku ynë i mirë. Këtu nuk e kam fjalën për librin si produkt tipografik, sepse historia e transformimeve tipografike, që nga rrasat e argjilës në të cilën u shkruan librat sumere, babilonase, hitite e fenikase, nga papiruset ku u shkruan libra egjiptase, hebreje, greke e romake, nga pergamena ku u shkruan libra bizantine, europiane e arabe, nga letra ku u shkruan libra kineze, arabe, europiane e gjithëfare, është jashtë vlerës që ka mbetur konstante në natyrën ndërgjegjësuese të librit. Libri këtu vështrohet si vlerë e vetë natyrës dhe e misionit të njeriut, si pasqyrë ku sublimohet njohja e tij për veten e për botën, në të cilën ai ka mandatin e veçantë të kuptimdhënies. Libri është ndërgjegjësim për ta sistemuar përvojën, për ta freskuar kujtesën, për ta sfiduar të panjohurën, për ta korrigjuar veten. Librat sumere e babilonase, të zbuluara pas shtatë mijë vitesh, vërtetojnë natyrën unike të njeriut që nga fillesa, të njeriut të paditurisë së pafundme, por i cili kur ndjehet i pafuqishëm, i drejtohet instancës hyjnore, përmes shkrimit, përmes librit. Paçka se këta lloj librash, janë klithma e njeriut në përpjekjet e kota të tij për të gjetur ngushëllimin dhe shpëtimin. Pse ata popuj të lashtë dhe gjuhët e tyre që i dhanë një kuptim botës me anën e shkrimit, librit, nuk mbijetuan? Ndërsa, mbijetuan e u zhvilluan me dinamikë marramendëse popuj të pailuminuar e gjuhë të pashkruara. Po të shohim në rrethimin tonë, fjala vjen, duket si e pabesueshme që mbijetoi shqipja, ndërsa vdiq latinishtja. Në fakt, kjo përvojë dëshmon se ekziston një mekanizëm suprem që i lëvizë fatet e popujve, të shoqërive, të gjuhëve, të kulturave e të qytetërimeve. Këtë të vërtetë na e kujtojnë librat e shenjtë. Ata janë udhëzime si arrihet përkryerja e njeriut, si gjendet ngushëllimi dhe si arrihet shpëtimi. E bukura e gjithë kësaj është se edhe mësimet më të larta e më të dobishme, Zoti i ka emërtuar si libra. Kështu, libri rezulton të jetë forma ideale e komunikimit të njeriut me natyrën e vet por edhe me Krijuesin e vet. Por, jo të gjithë librat janë mbrujnë në vete atë formë ideale të komunikimit. Në ditët tona të lirisë ekstreme të shprehjes dhe të hiperproduksionit që e karakterizon industrinë e librit, kur nuk është e mundshme që të lexohen të gjithë librat që botohen, është e nevojshme të aftësohemi të përzgjedhim libra të mirë e të dobishëm, që do të na ndihmonin të orientohemi më mirë në jetën tonë. Pra, kërkohet aftësim i njeriut që të dijë të zgjedhë ndërmjet librit që është armik i barbarisë dhe librit që mund të jetë mik i barbarëve.

Pikërisht këtu shfaqet roli i rëndësishëm i shtëpive botuese, të cilat seleksionojnë, sistemojnë dhe prodhojnë librin. Pluraliteti i zgjedhjes së tyre është legjitim në kontekstin e tregut të lirë dhe lirisë së shprehjes, por ai prodhon konfuzion. Fjala që thotë se gjithçka që fluturon nuk hahet, vlen edhe për këtë fushë, pra gjithçka që ofrohet për botim, nuk do të thotë që ka edhe vlerë. Por, varet se kush e definon vlerën. Nëse e definojnë ata që vetë janë të mbrujtur me vlera morale, intelektuale e njerëzore, gjasat janë më të mëdha që oferta të jetë më e dobishme. Përzgjedhja e tyre e librave që ofrohen në treg ndjek rregullin që t’i shërbehet të vërtetës, duke e ndihmuar njeriun të aftësohet e të merr vendime të drejta në jetën e tij, ose së paku duke e kufizuar paditurinë e tij. Meqë librat janë vlerë e vetë natyrës dhe e misionit të njeriut, sikundër u tha më herët, përzgjedhja e duhur e tyre e rritë shansin për atë natyrë njerëzore që të jetë më e lartë, më fisnike.

Prof.as.dr. Hasan Bello/

Nga marsi 1944 deri në gusht 1945 Shqipëria e Jugut u mbush me refugjatët çamë, të cilët u dyndën në brendësi të territorit të shtetit amë për t`i shpëtuar masakrave greke. Me mijëra banorë të të gjitha moshave mbi të cilët po ushtrohej një nga spastrimet etnike më të egra, me shpresën se do të gjenin mbështetje te shteti shqiptar, nuk kishin asnjë zgjidhje tjetër.

Por cili ishte qëndrimi i regjimit komunist dhe i Enver Hoxhës ndaj refugjatëve çamë ?

Propaganda komuniste ka trumbentuar dhe është mburrur gjoja me ndihmën që qeveria komuniste dhe drejtuesi i saj i ka dhënë çamëve. Në fakt, ndihma ka qenë tepër e kufizuar. Kjo, jo vetëm për shkak të mundësive ekonomike të atyre viteve. Por, për arsye se në qarqet drejtuese të lidershipit politik të PKSh-së, ekzistonte bindja se popullsia çame ishte nën ndikimin e reaksionit. Me këtë nënkuptonte ndjenjat patriotike dhe kontributin e nacionalistëve çamë, të cilët kishin mbajtur një qëndrim të distancuar ndaj lëvizjes komuniste.

Pjesa dërrmuese e popullsisë çame gjeti mbështetje te banorët e Konispolit, Shalësit dhe fshatrave përqark duke u përhapur më pas në të gjitha qytetet e Shqipërisë. Sipas dokumentacionit, 95% e tyre vuanin për strehim dhe kushtet më minimale të jetesës. Kjo për shkak të neglizhencës së administratës shtetërore, gjë, që pohohet nga Këshillat Antifashistë çamë. Ndërsa misioni britanik në Tiranë i raportonte eprorëve në Londër se refugjatët çamë ishin shpërndarë në pjesët më të varfëra dhe në zonat periferike të qyteteve shqiptare. Sipas britanikëve, administrata shqiptare ishte plotësisht e ndërgjegjshme për gjendjen e tyre, por ajo nuk kishte dëshirë që tu jepte ndihmën e nevojshme. Në raport theksohet se, shteti shqiptar kishte bërë shumë pak, për të mos thënë asgjë për refugjatët çamë.

Një ndihmë jashtzakonisht të madhe në këtë periudhë në mbështetje të kësaj popullsie që u largua me dhunë nga trojet e saj nga politika genocidale e shtetit grek dha UNRRA (Administrata e Kombeve të Bashkuara për Ndihmë dhe Rindërtim), e cila, akordoi 1.450.000 dollarë. Një shumë e konsiderueshme për kohën. Ndërsa nga shteti shqiptar vetëm një numri të kufizuar refugjatësh iu dha 250 gr bukë në ditë. Një sasi krejtësisht e pamjaftueshme.

Si pasojë e këtyre kushteve, mungesës së strehimit dhe urisë brenda pak muajve vdiqën 2755 persona, gati sa gjysma ose më tepër se numri i mbi 5000 çamëve që masakruan grekët.

Nuk mjaftuan këto, por regjimi komunist duke nisur nga viti 1947 krijoi një komision hetimor për krimet e kryera nga “bashkëpunëtorët” e okupatorëve italianë e gjermanë në Çamëri. Kjo fushatë kishte dy qëllime: të eleminonte elementët nacionalistë gjoja në emër të bashkëpunimit me pushtuesit nazifashistë dhe të ushtronte presion mbi ata persona që nuk i bindeshin instrumentalizimit politik nga regjimi komunist.

Organet shtetërore filluan të mbledhin deklarata nga një pjesë e emigrantëve çamë kundër pjesës tjetër, për të vërtetuar gjoja bashkëpunimin e tyre me gjermanët. Në bazë këtyre deponimeve, u goditën njerëz të pafajshëm dhe u zhvillua një proces diferencimi ideologjik, i cili mbolli përçarje.

Kjo politikë anikombëtare kishte një prapaskenë politike, e cila i kishte rrënjët në bashkëpunimin dhe bisedimet e fshehta të regjimit komunist dhe Enver Hoxhës me Partinë Komuniste Greke dhe palët e përfshira në konfliktin civil në Greqi. Sipas marrëveshjes së dakordësuar mes palëve të mësipërme, shteti shqiptar duhej të mobilizonte 3000-4000 refugjatë çamë.

Por megjith angazhimin e administratës dhe mekanizmave partiakë, çamët u treguan largpamës. Ata nuk pranuan të bëheshin palë në luftën civile, që kishte shpërthyer në Greqi. Sipas raporteve të Sigurimit të Shtetit, ata deklaronin se “ne nuk u besojmë grekëve”, “ne mund të luftojmë vetëm me flamurin e Ushtrisë Shqiptare” etj. Pas shumë përpjekjeve, u arrit të mobilizoheshin vetëm 130 persona. Ky dështim u shoqërua me persekutimin dhe propagandën antishqiptare kinse për “pabesinë e çamëve”. (Në fakt të pabesë u treguan komunistët, të cilët për 45 vite masakruan jo vetëm shqiptarët, por dhe njëri-tjetrin, duke përdorur metoda monstruoze, çnjerëzore dhe procese të montuara gjyqësore).

Një akt tjetër i paprecedentë ishte vendimi i qeverisë komuniste në pranverë të vitit 1953, për ndërrimin e shtetësisë së çamëve pa marrë parasysh pikëpamjet dhe dëshirat e tyre. Kjo u bë në mënyrë të fshehtë dhe pa u bërë e ditur zyrtarisht. Madje, në kundërshtim edhe me sugjerimet e Byrosë Juridike të Kuvendit Popullor, e cila i raportoi Këshillit të Ministrave se heqja e shtetësisë greke ishte në kundërshtim me të drejtën publike ndërkombëtare. Edhe sot ky vendim ka pasoja të rënda për perspektivën e zgjidhjes juridike të çështjes çame.

Përgjatë regjimit komunist çamët dhe kosovarët ishin dy kategoritë kryesore në fokus të organeve policore dhe Sigurimit të Shtetit, si persona të dyshuar kundër regjimit dhe për rrezikshmëri të lartë shoqërore. Asnjë ministër dhe drejtues i nivelit të lartë nuk u lejua të vinte nga këto krahina, për të cilat, shteti shqiptar për 45 vjet me radhë, nuk e ngriti zërin në asnjë forum ndërkombëtar. Fatkeqsisht, heshtja vazhdon!

(Në kujtim të 80-vjetorit të spastrimit etnik të popullsisë çame nga shteti grek dhe të gjyshes time, e cila në përpjekje për të ndihmuar refugjatët çamë, të strehuar në ullishtet e gjyshit tim Hasan Bello në Konispol, megjithëse ishte lehonë, u sëmur rëndë dhe vdiq!)

Asllan Bushati/

Masmedja izraelite (por jo vetëm) kohët e fundit, ka bërë me dije se një derivat i rrezikshëm i lëndës narkotike të grupit amfetaminë e quajtur “Captagon” është gjetur në formë tabletash tek autorët e sulmit të Hamasit të 7 tetorit 2023 kundër Izraelit. Kjo është konstatuar si tek të kapurit gjallë por edhe në gjakun e të vrarve.

“Ky narkotik njihet edhe me nofkën “kokaina e të varfërve ose edhe si kimikati i guximit të ISIS-it” sepse për disa vite rresht Captagoni ishte përhapur tek pjestarët e Shtetit Islamik kryesisht në Irak e Siri. Çmimin e ka të ulët ku llogaritet se kushton diku mes një dhe pesë dollarë dhe kostoja e ulët mund të shpjegojë konsumimin e gjerë që kjo substancë ka në mesin e të rinjve në Lindjen e Mesme,” thotë zonja Carmit Valensi nga Instituti për Studime të Sigurisë së Izraelit.

Arsyeja e përdorimit të kësaj droge të grupit lëndëve helmuese luftarake BZ (jo vrasëse) në veprimtarinë luftarake, është se ajo u jep përdoruesve përkohësisht fuqi mbinjerzore, aftësi të qëndrimit pa gjumë, qetësi e përqëndrim maksimal për disa ditë. Më pas vjen periudha e degradimit dhe e dëmeve serioze në shëndetin e përdoruesve si: ulje e presionit gjakut, marrje mendësh, përgjumje, humbje oreksi, ulje e shikimit etj. Captagoni është tregëtuar në të kaluarën si ilaç psiko-stimules, por është ndaluar në shumicën e vendeve të botës për efektet negative që ai jep në organizëm.

“E dimë që është gjetur Captagon. E dimë që është gjetur në sasi të mëdha. Dhe mund të supozojmë nga kjo se është përdorur gjerësisht nga terroristët e Hamasit për të dobësuar gjykimin e tyre moral, për të nxitur aktivitetin luftarak, për të nxitur eksitimin seksual, për të zvogëluar çfarëdo lloj kufizimi për të kryer krime,” thotë drejtori i Qendrës Mjekësore për Trajtimin Varësisë së Izraelit Shaul Levran.

Por shumë analistë ushtarakë (të Izraelit e perendimor), thonë se substanca “Captagon” nuk mund të përvecohet si faktor i vetëm për krimet që Hamasi ka kryer në Izrael. Ata thonë se përgjegjësia për brutalitetin është shumë më e madhe dhe rrjedh nga indoktrinimi dhe dehumanizimi shumëvjeçar që është bërë kundër popullit hebre.

Përdorimi i substancës Captagon thonë analistët, nuk është ceshtje vetëm në kontekstin e sulmit të Hamasit kundër Izraelit. Ai është kthyer tashmë në një produkt jashtëzakonisht fitimprurës, që prodhohet kryesisht në Siri dhe eksportohet në shtetet arabe të Lindjes së Mesme, shumë prej të cilave kanë shpallur përdorimin e tij si një urgjencë kombëtare e shëndetit publik. Luftrat e vazhdueshme duket se e kanë kthyer Lindjen e Mesme në një “parajsë” për trafikantët e drogës, të cilët po gjejnë një treg me kërkesë të lartë për të shitur “mallin” e tyre. Para disa kohësh edhe njësitë siriane te antidrogës haptas kanë njoftuar se kanë sekuestruar një sasi rekord prej 2.3 tonësh Captagon, të kësajn lende narkotike shumë të rrezikshme të familjes së amfetaminës, e ngjashme me kokainën por me cilësi më të ulët.

Ne fillim, prodhimi i kësaj droge ishte fokusuar në Liban, ku Shteti Islamik e shiste masivisht për të financuar aktivitetet e tij. Captagoni u pagëzua si “droga e Xhihadit” pasi u gjet në bazat e militantëve, përfshirë dhe atë të përdorur nga islamistët që vranë 90 vetë në teatrin Bataclan të Parisit, në vitin 2015.

Para dy vitesh edhe autoritetet italiane njoftuan se kishin kapur 14 tonë pilula amfetaminash që mbërrinin një vlerë tregu prej 1 miliardë dollarë e që vinin nga Siria. Ky u përshkrua atëherë si operacioni më i madh i këtij lloji në botë.

Detajet e më sipërme për përdorimin e Captagonit nga trupat e Hamazit, i ngarkon me përgjegjësi deri në krime lufte gjeneralët idiotë që planifikuan e udhëhoqën sulmin e 7 tetorit 2023. Sulm nga i cili u vranë 1200 e rrëmbyen 240 izraelitë, por nga ana tjetër ata i shkaktuan popullit palestinez edhe një tjerët plagosje të madhe me humbjen e mbi 34 mijë njerëzve të pafajshëm.

Po ashtu edhe Izraeli kreu jo pak veprime që janë krime lufte ku Gaza u këthye në rrënojë me spitale, shkolla, pallate e shtëpi private, rrugë, ura sheshe e objeke kulti etj.

Nga sa më sipër mund të arrijmë në përfundimin se: konfliktet e reja ushtarake janë shtuar shumë nga përplasjet gjeostrategjike duke shpërfillur marrveshjet e deri tanishme. Rreziqet që i kanosen globit si: mbi popullimi, burimet e ushqimit e të ujit, ndotja, rrezatimi, inteligjenca artificiale të marra vec e vec të gjitha prodhojnë luftë. Ndoshta ndonjë i cmendur do të provojë edhe përdorimin e armëve bërthamore se ato biologjike tashmë kanë filluar. Kjo na rikujton se vijmë nga egërsia e nuk largohemi dot prej saj.

Analizë nga Rafael Floqi

Izraeli dhe Irani të Premten kanë minimizuar një sulm të dukshëm ajror izraelit pranë një baze të madhe ajrore dhe një lokacioni bërthamor në Iranin qendror, duke sinjalizuar se dy armiqtë e hidhur janë gati të parandalojnë shpërthimin e tyre të fundit të dhunës që të përshkallëzohet në një luftë të plotë rajonale. Izraeli demonstroi dominimin e tij ushtarak mbi kundërshtarin Iranin në sulmet e tij precize të dukshme që goditën pranë objektivave ushtarake dhe bërthamore thellë në zemër të vendit, duke përballuar një sfidë të vogël të rëndësishme nga mbrojtja e Iranit dhe duke i ofruar botës njohuri të reja për të dyja ushtritë. ‘ aftësitë.

Komuniteti ndërkombëtar, Izraeli dhe Irani sinjalizuan të gjithë shpresat se sulmet ajrore të së premtes do t’i jepnin fund asaj që ka qenë një seri e rrezikshme 19-ditore sulmesh dhe kundërsulmesh, një provë shumë publike midis dy rivalëve të thellë që më parë nuk kishin përballur më të drejtpërdrejtë.

Lëvizja në luftime të hapura filloi më 1 prill me vrasjen e dyshuar izraelite të gjeneralëve iranianë në një kompleks diplomatik iranian në Siri. Kjo shkaktoi breshërinë hakmarrëse të Iranit fundjavën e kaluar me më shumë se 300 raketa dhe dronë që SHBA, Izraeli dhe partnerët rajonalë dhe ndërkombëtarë ndihmuan për t’i shuar pa dëme të konsiderueshme në Izrael. Dhe më pas erdhi sulmi i dukshëm izraelit i së premtes.

Ndërsa të gjitha palët bënë vlerësimin, ekspertët rajonalë të sigurisë parashikuan se qeveria e ekstremit të djathtë të kryeministrit Benjamin Netanyahu dhe aleatët e vendit do të dilnin të inkurajuar nga performanca superiore e ushtrisë izraelite. Sidoqoftë, në përgjigje të thirrjeve ndërkombëtare, si Izraeli ashtu edhe Irani u duk se po e përmbanin forcën e tyre të plotë ushtarake gjatë më shumë se dy javëve të armiqësive, duke synuar të dërgonin mesazhe në vend që të përshkallëzoheshin në një luftë në shkallë të plotë.

Por rezultati i pavendosur i tensioneve – që përfshinte një sulm të supozuar izraelit që vrau dy gjeneralë iranianë, një breshëri të paprecedentë raketore iraniane mbi Izraelin dhe sulmi i dukshëm izraelit të premten herët në zemër të Iranit – bëri pak për të zgjidhur ankesat më të thella midis armiqtë dhe lanë derën e hapur për luftime të mëtejshme.

RRISKU I NJE LUFTE TE GJERE RAJONALE

“Duket se jemi më afër se kurrë një lufte të gjerë rajonale, pavarësisht nga fakti se komuniteti ndërkombëtar ka shumë të ngjarë të bëjë një përpjekje të madhe për të ulur tensionet,” shkroi Amos Harel, komentatori i çështjeve ushtarake për të përditshmen izraelite Haretz. .

Izraeli e ka konsideruar prej kohësh Iranin si armikun e tij më të madh – duke përmendur thirrjet e Republikës Islamike për shkatërrimin e Izraelit, programin e tij të diskutueshëm bërthamor dhe mbështetjen e tij për përfaqësuesit armiqësorë në Lindjen e Mesme.

Këto tensione janë rritur që kur Hamasi dhe Xhihadi Islamik, grupe palestineze të mbështetura nga Irani, sulmuan Izraelin më 7 tetor, duke shkaktuar një ofensivë shkatërruese izraelite në Gaza që ka vazhduar për më shumë se gjashtë muaj. Hezbollahu, një përfaqësues i mbështetur nga Irani në Liban, filloi menjëherë të godasë objektivat izraelite, duke hapur luftime kokë më kokë përgjatë një fronti të dytë, ndërsa milicitë e mbështetur nga Irani në Irak, Siri dhe Jemen kanë gjuajtur gjithashtu raketa dhe drone në Izrael gjatë gjithë lufte.

Irani tha se nuk kishte “asnjë dëm” në vendet bërthamore të Iranit. Zyrtarët iranianë nuk përmendën përfshirjen e mundshme të Izraelit. Kjo mund të jetë e qëllimshme, veçanërisht pasi zyrtarët iranianë për ditë të tëra kanë kërcënuar se do t’i përgjigjen çdo sulmi hakmarrës izraelit.

Izraeli gjithashtu nuk kishte asnjë koment mbi sulmin e dukshëm, megjithëse një ministër i linjës së ashpër të qeverisë, Itamar Ben-Gvir, la të kuptohet pakënaqësia e tij, me një postim me një fjalë në Twitter herët të premten, duke përdorur një fjalë zhargon për të dobët ose të çalë.

Por ministri i jashtëm i Italisë, Antonio Tajani, tha në një samit të liderëve perëndimorë në Capri se SHBA-të morën informacion “të minutës së fundit” nga Izraeli për sulmin. Sekretari amerikan i Shtetit Antony Blinken nuk e kundërshtoi këtë, por tha: “Ne nuk ishim të përfshirë në asnjë operacion sulmues”.

Yoel Guzansky, një ish-ekspert i Iranit në zyrën e kryeministrit izraelit, tha se Izraeli duket se e ka kryer sulmin për të “kontrolluar një kuti” duke i dërguar një mesazh Iranit pa bërë asgjë shumë provokuese që mund të shqetësonte Shtetet e Bashkuara, të cilat kishin nxiti përmbajtje, ose ndezi një hakmarrje të mëtejshme iraniane.

“Duket shumë e kufizuar, të dërgosh një mesazh se ‘ne mund t’ju godasim brenda Iranit'”, tha Guzansky, një studiues i lartë në Institutin për Studime të Sigurisë Kombëtare, një institut kërkimor në Tel Aviv.

RAUNDI AKTUAL” I DHUNËS DUKET SE KA PËRFUNDUAR, POR “ASGJË NUK KA NDRYSHUAR”

Ai tha se “raundi aktual” i dhunës duket se ka përfunduar, por “asgjë nuk ka ndryshuar” me Izraelin që ende përballet me kërcënime të mbështetura nga Irani në fronte të ndryshme.

“Unë shoh raunde të tjera,” tha ai. Dhe herën tjetër, nëse Irani befason Izraelin ose aleatët nuk ndihmojnë në mbrojtjen e Izraelit, “rezultati do të jetë i ndryshëm”.

Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së Antonio Guterres bëri thirrje për t’i dhënë fund sulmeve. “Është koha për të ndaluar ciklin e rrezikshëm të hakmarrjes në Lindjen e Mesme”, tha zyra e tij.

Charles Lister, një bashkëpunëtor i lartë në Institutin e Lindjes së Mesme me bazë në Uashington dhe një analist rajonal prej kohësh, sfidoi pretendimet e Iranit se dronët kryen sulmet. Në vend të kësaj, duket se një numër i vogël avionësh izraelitë fluturuan nga Izraeli mbi Siri – duke goditur të paktën dy baza ushtarake të Sirisë jugore që kanë sisteme të mbrojtjes ajrore gjatë rrugës, tha ai.

Më pas ata hynë në hapësirën ajrore të Irakut, nga ku hodhën një numër të vogël raketash balistike ajër-tokë Blue Sparrow, me gjasë pa hyrë ndonjëherë në hapësirën ajrore iraniane, tha Lister.

Llogaritë e shpërthimeve mbi Irakun e mbështesin atë skenar, dhe po ashtu edhe mbeturinat nga ajo që duket të jetë përforcuesi i një rakete Blue Sparrow të prodhuar nga Izraeli që sigurimi i Irakut e gjeti në një fushë jashtë Bagdadit, tha Lister.

“Me fjalë të tjera, izraelitët nuk do të kishin nevojë kurrë të hynin në hapësirën ajrore iraniane për të kryer këtë sulm,” tha Lister. “Unë mendoj se kjo ishte mënyra e Izraelit për të dërguar një mesazh se ne mund t’ju arrijmë kudo që duam.”

PROKSI PRAPE PROKSI

Nëse ky raund i fundit qetësohet, Izraeli tani mund të rikthejë fokusin e tij në luftën e tij të vazhdueshme në Gaza dhe në luftimet e zjarrta me Hezbollahun. Meqë asnjëri prej këtyre fronteve nuk ka hequr dorë, rreziku i përplasjeve të mëtejshme me Iranin mbetet i lartë, megjithëse asnjëra palë nuk duket e etur pas sulmit të dukshëm izraelit të së premtes.

“Asnjëra palë nuk është gati të kapërcejë pragun”, tha Alex Vatanka, drejtor i programit të Iranit në Institutin e Lindjes së Mesme. Por ai shtoi një paralajmërim të madh.

“Ndoshta ne do t’i kthehemi luftës proxy,” tha ai, por tani është një luftë proxy me rrezikun e “atë shpërthimit të papritur të luftës shtet-shtet. Për të cilën nuk na duhej të shqetësoheshim më parë.”

Ndërsa Izraeli dhe Irani kanë zhvilluar një luftë në hije për vite me radhë, kryesisht në Sirinë fqinje, ata kanë shmangur kryesisht konfrontimet e drejtpërdrejta. Kjo ndryshoi pasi një sulm ajror i 1 prillit vrau dy gjeneralë iranianë në një kompleks diplomatik iranian në kryeqytetin sirian të Damaskut. Megjithëse Izraeli nuk komentoi, Irani fajësoi Izraelin për sulmin dhe u zotua për hakmarrje.

Irani u përgjigj me sulmin e tij të parë të drejtpërdrejtë ndaj Izraelit, duke lëshuar mbi 300 raketa dhe drone sulmuese të shtunën vonë në mbrëmje. Izraeli, duke punuar me një koalicion ndërkombëtar të udhëhequr nga SHBA, tha se kapi 99% të zjarrit në hyrje, megjithëse një pjesë e vogël e raketave arritën të zbarkojnë, duke shkaktuar dëme të vogla në një bazë ushtarake izraelite dhe duke plagosur rëndë një vajzë 7 vjeçare.

Në sulmin e së premtes, televizioni shtetëror iranian tha se bateritë e mbrojtjes ajrore qëlluan në disa provinca për shkak të raportimeve për dronë në ajër. Komandanti i ushtrisë iraniane, gjeneral Abdolrahim Mousavi tha se ekuipazhet shënjestruan disa objekte fluturuese.

“Shpërthimi i në qiellin e Isfahanit lidhej me të shtënat e sistemeve të mbrojtjes ajrore në një objekt të dyshimtë që nuk shkaktoi asnjë dëm”, tha Mousavi.

MË SHUMË PËR KONFRONTIMIN IRAN-IZRAEL

Autoritetet thanë se mbrojtjet ajrore qëlluan në një bazë ajrore të madhe pranë Isfahanit, e cila prej kohësh ka qenë shtëpia e flotës së Iranit të F-14 Tomcat të prodhuara nga Amerika, të blera para Revolucionit Islamik të vitit 1979. Isfahani është gjithashtu shtëpia e vendeve të lidhura me programin bërthamor të Iranit, duke përfshirë vendin e tij nëntokësor të pasurimit të Natanzit, i cili është shënjestruar vazhdimisht nga sulmet e dyshuara sabotuese izraelite. Sulmi i dukshëm të premten ndodhi në ditëlindjen e 85-të të liderit suprem iranian Ayatollah Ali Khamenei.

Televizioni shtetëror i përshkroi të gjitha vendet bërthamore iraniane në këto zona si “plotësisht të sigurta”. Mbikëqyrësi bërthamor i Kombeve të Bashkuara, Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike, gjithashtu. 

Menjëherë pas sulmit spektakolar të Teheranit, por pothuajse tërësisht i penguar, ndaj Izraelit, u duk se Lindja e Mesme i ishte shmangur një shperthimi. Breshëria e më shumë se 300 dronëve dhe raketave të Iranit i mundëson udhëheqjes së tij të pretendojë hakmarrjen për vrasjen e 1 prillit nga Izraeli të shtatë komandantëve të lartë të Gardës Revolucionare. Ndërkohë, izraelitët mund të kënaqen me suksesin e jashtëzakonshëm operacional të sistemeve të sofistikuara të mbrojtjes ajrore të vendit, të përforcuar nga një grup mbresëlënës mbështetës nga ushtritë amerikane, britanike, franceze dhe jordaneze, të cilët ndihmuan që Irani të mos godiste një objektiv të vetëm izraelit. 

Uashingtoni me siguri shpreson se tani do të ketë një qetësi në konfliktin iranio-izraelit. Gjashtë muaj lufte rraskapitëse dhe kushte të rënda humanitare në Rripin e Gazës kanë tendosur politikën e brendshme të SHBA-së dhe gjerësinë e brezit të vendimmarrësve, dhe kështu Uashingtoni ka pak oreks për të trajtuar një krizë tjetër. Kjo është arsyeja pse, në vazhdën e sulmeve të dështuara, presidenti i SHBA Joe Biden u kërkoi izraelitëve të “marrë fitoren” dhe “të ngadalësojnë gjërat dhe të mendojnë mirë” çdo hakmarrje që mund të përshpejtojë një luftë më të gjerë në Lindjen e Mesme.

Fatkeqësisht, maturia e Bidenit nuk ndahet nga homologët e tij në Jerusalem dhe Teheran. Sidomos pas masakrave të Hamasit të 7 tetorit, sulmi i paprecedentë i Iranit në territorin izraelit e ka transformuar konfrontimin nga një që ndodh kryesisht në hije në një rrezik ekzistencial të afërt. Si rezultat, çdo kufizim fillestar mund të rezultojë i shkurtër.

Një konflikt më i gjerë do të kishte një kaskadë implikimesh shkatërruese për rajonin dhe botën. Do të përkeqësonte dhunën dhe zhvendosjen në të gjithë rajonin, do të sillte përparimin drejt normalizimit arabo-izraelit, do të gjeneronte ndërprerje të rëndësishme ekonomike me efekte të gjera. Parandalimi i një fatkeqësie të tillë do të kërkojë që Uashingtoni të përdorë burimet e tij të pakrahasueshme diplomatike dhe ushtarake në mënyra që ka hezituar t’i vendosë deri më tani. Ajo duhet të nxisë një pauzë të luftimeve në Gaza – gjë që do ta privonte Iranin nga arsyet për të vazhduar sulmin ndaj Izraelit – dhe të kërcënojë seriozisht Teheranin që ta pengojë atë nga hakmarrja e mëtejshme. Uashingtoni mund të mos jetë i lumtur për marrjen e këtyre masave, por nuk ka zgjidhje tjetër. Vetëm administrata e Bidenit, sado e rrethuar, mund të parandalojë një përshkallëzim katastrofik.

NEPER HIJET E LUFTES

Irani është përfshirë në konfrontim të armatosur me Izraelin për më shumë se 40 vjet. Por këtë e ka bërë në mënyrë indirekte dhe të fshehtë. Siç e parashtrova (“Urdhri i Kaosit të Iranit”), Teherani ka investuar dhe mbështetur në grupe milicie proksi, të cilat zgjerojnë ndikimin e regjimit, ndërkohë që ende i izolojnë udhëheqësit e tij nga rreziku. Irani, për shembull, bashkëpunoi me Hezbollahun në vitin 1992 për të kryer një bombardim të ambasadës izraelite në Buenos Aires që vrau 22 njerëz, por forcat iraniane nuk morën pjesë në vetë sulmin. Në vitet e fundit, Teherani ka financuar, trajnuar dhe dërguar armatime të avancuara (dhe njohuri se si t’i prodhojë ato) një sërë organizatash terroriste që kanë vrarë izraelitë në vend dhe në mbarë botën, duke përfshirë Hezbollahun, Huthit në Jemen, milicitë shiite. Milicitë e Irakut dhe Sirisë, si dhe Xhihadi Islamik palestinez dhe Hamasi. Megjithatë, deri javën e kaluar, trupat e saj nuk goditën kurrë Izraelin apo izraelitët.

Me kalimin e kohës, dhuna u shndërrua në një rrugë të dyanshme, me Izraelin duke shtuar përpjekjet gjithnjë e më inventive për të parandaluar dhe hakmarrë ndaj agresionit nga Irani dhe përfaqësuesit e tij. Analistët, zyrtarët dhe organizatat e lajmeve besojnë se Izraeli është përgjegjës për vrasjet e të paktën gjashtë shkencëtarëve bërthamorë iranianë (duke u bazuar në historinë e tij të gjatë të vrasjes së fshehtë të terroristëve). Kjo përfshin arkitektin e programit bërthamor të Iranit, i cili u vra në një operacion të jashtëzakonshëm të vitit 2020 që përfshinte një armë të telekomanduar. Izraeli ka kryer gjithashtu akte sabotimi dhe sulmesh kibernetike për të ngadalësuar avancimin bërthamor të Iranit. Ai madje u arratis me arkivat zyrtare të programit bërthamor të Iranit. Por Izraeli nuk e ka pranuar kurrë rolin e tij në asnjë nga këto masa. Vendi ka qenë më i hapur në lidhje me fushatën e tij ushtarake afatgjatë për të degraduar dhe prishur aftësitë iraniane në Siri, duke përfshirë sulmet e tij ajrore ndaj dërgesave të armëve dhe pozicioneve ushtarake iraniane. Megjithatë, Izraeli asnjëherë nuk e ka sulmuar haptazi territorin iranian.

Me fjalë të tjera, gjakderdhja kishte një kufi të përcaktuar qartë. Të dy shtetet vëzhguan një urdhër të padeklaruar kundër çdo sulmi frontal në terrenet e tyre përkatëse, gjë që do të kërcënonte ta kthente konfliktin e tyre të zjarrtë në një luftë gjithëpërfshirëse që mund të përfshijë rajonin më të gjerë. Një luftë e tillë do të përshpejtonte rreziqe edhe më të mëdha: për Izraelin, një armë bërthamore iraniane, për Teheranin, ndërhyrja ushtarake e SHBA. Udhëheqës të shumtë izraelitë kanë menduar të ndërmarrin veprime ushtarake kundër infrastrukturës bërthamore të Iranit në zgjerim të vazhdueshëm, siç bënë me Irakun në vitin 19. 81 dhe Sirinë në vitin 2007, por në fund ata u shtynë në favor të mjeteve të tjera. Ndërkohë, përvoja e Teheranit gjatë luftës së tij shkatërruese tetëvjeçare me Irakun kushtëzoi një realizëm të fituar me vështirësi në lidhje me perspektivat e fitores së lehtë në një betejë kundër një kundërshtari me fuqi superiore. Si rezultat, strategët dinakë të regjimit e kuptuan se avantazhi i tyre qëndronte në përdorimin e aftësive asimetrike, duke përfshirë përfaqësuesit e tyre.

MENDIM I DËSHIRUAR

Për disa vëzhgues, sulmi i Iranit është vetëm një goditje në këtë model afatgjatë. Në këtë interpretim, goditjet mund të kenë qenë thjesht simbolike ose sinjalizuese. Përpjekjet e rënda të Teheranit për të parë planet e tij për qeveritë fqinje synonin të siguronin që dronët e tij me lëvizje të ngadaltë do të neutralizoheshin gjatë rrugës dhe se ndikimi i përgjithshëm i sulmit do të ishte i papërfillshëm. Në fund të fundit, analizat e hershme treguan se vetëm pesë nga 120 raketat balistike të lëshuara nga Irani në fakt kaluan në territorin izraelit dhe se asnjë nga 170 dronët ose 30 raketat e lundrimit nuk kaluan. Zyrtarët iranianë lëshuan gjithashtu një deklaratë duke deklaruar fundin e përleshjes para se të përfundonte.

Ky racionalizim është i arsyeshëm në vazhdën e dështimit dramatik të Iranit, por nuk qëndron deri në shqyrtim. Duke u ndalur për më shumë se katër dekada, Teherani duhet të ketë vlerësuar implikimet e vendimit të tij për të sfiduar një nga tabutë e pakta në konfliktin e qëndrueshëm me Izraelin. Ai kuptoi gjithashtu alternativat e shumta në dispozicion të tyre për të barazuar rezultatin, duke përfshirë sulmin nëpërmjet forcave proksi.

Një sulm i qëllimshëm i paefektshëm iranian gjithashtu vështirë se do të shërbente si një pengesë bindëse. Dështimi për të goditur një objektiv të vetëm mund t’i bindë kundërshtarët e Teheranit se regjimi është një tigër letre. Në vend të kësaj, shkalla, shtrirja dhe kompleksiteti i sulmeve ishin aq të konsiderueshme – më të mëdha se sulmet më të mëdha ajrore të Rusisë ndaj Ukrainës – saqë ato duket se kishin një qëllim më të madh: dërrmimin e sistemeve të mbrojtjes ajrore të lavdëruara të Izraelit. Mbi këtë bazë, udhëheqësit iranianë duhej të parashikonin të paktën disa viktima izraelite. Nga përvoja, ata do të kuptonin se kjo do të përshpejtonte sulmet hakmarrëse. E megjithatë ata shkuan përpara megjithatë, në kundërshtim me këshillat specifike nga Biden.

Gatishmëria e Iranit për të përshkallëzuar tradhton një ndryshim që ka ndodhur gradualisht gjatë dekadës së fundit, pasi gjenerata origjinale e liderëve revolucionarë të Iranit i ka lënë vendin një fraksioni më të ngushtë dhe më të ashpër. Interesi pragmatik vetjak që çoi në kompromise historike nga udhëheqësit e mëparshëm iranianë, i dukshëm në shtytjen e ish-presidentit iranian Ali Akbar Hashemi Rafsanjani për t’i dhënë fund luftës me Irakun në vitin 1988 dhe vendosmërinë e ish-presidentit Hassan Rouhani për të arritur një armëpushim bërthamor, është zhdukur. Në vend të kësaj, vendimet e politikës së jashtme janë gjithnjë e më shumë në duart e veteranëve të ngurtësuar nga beteja e aventurave rajonale të Iranit. Rezultati është një vendosmëri e re, madje edhe pamaturi, e mbështetur nga një afinitet me Kinën dhe Rusinë që ka zhvendosur çdo interes për rehabilitimin e marrëdhënieve të saj me Perëndimin. Si rezultat, regjimi mund të jetë i prirur të sulmojë përsëri Izraelin në një përpjekje për të kompensuar rezultatin e turpshëm të performancës së tij më të fundit.

I PRIRË PËR TË LUFTUAR

Irani nuk është i vetmi që po shtyhet drejt përshkallëzimit. Sulmi i Teheranit rrit dëshirën për një udhëheqje izraelite që tashmë është e përgatitur për veprim, si rezultat i precedentit të kaluar dhe doktrinës izraelite të sigurisë. Përmasat e vogla të vendit, vendi i tij unik si atdheu për popullin hebre dhe pesha e kujtesës historike kanë frymëzuar një përkushtim ndaj mbështetjes ushtarake te vetja, si dhe një vendosmëri për të siguruar që asnjë kundërshtar nuk mund të veprojë ndaj kërcënimeve ndaj ekzistencës së Izraelit. Qeveria është gjithashtu nën presion të konsiderueshëm për t’u përgjigjur duke pasur parasysh dështimin e saj për të parashikuar ose ngritur një mbrojtje fillestare efektive kundër sulmit shokues të Hamasit. Vendi është ende i tronditur nga terrori dhe trauma e 7 tetorit, si dhe kriza e vazhdueshme e pengjeve, dhe kështu pak nga qytetarët e tij janë në disponim për t’u përmbajtur.

Natyrisht, ka precedentë kontradiktore, si sulmet me raketa të 1991 nga Sadam Huseini, të cilat Izraeli përfundimisht i la pa përgjigje. Ka edhe presione kundër balancuese. Sulmet iraniane kanë rigjallëruar solidaritetin e fortë publik me Izraelin në Evropë. Ata i shtynë partnerët rajonalë të Izraelit, të cilët kanë keqardhur krizën humanitare të krijuar nga fushata izraelite në Gaza, të marrin pjesë në mbrojtjen e saj. Nëse Izraeli do të përgjigjej, mund ta humbasë këtë vullnet të mirë. Përkundrazi, një shfaqje e përmbajtjes mund të jepte fryte. Kjo mund të ndihmojë Izraelin të ndërtojë një koalicion të fortë strategjik dhe të rivendosë njëf arë vrull në planet e tij të para 7 tetorit për të normalizuar marrëdhëniet me Arabinë Saudite. Ndoshta kjo është arsyeja pse Benny Gantz, një politikan centrist që është anëtar i kabinetit të luftës të vendit, ka kundërshtuar pyetjen nëse Izraeli duhet të hakmerret dhe ka mbrojtur këtë mundësi për të arritur marrëveshje të reja me shtetet arabe.

Por lufta gjithëpërfshirëse e vendit në Gaza nuk lë asnjë dyshim për vendosmërinë e udhëheqjes së saj për të eliminuar kundërshtarët e saj në pothuajse çdo çmim. Viktima ose jo, fantazma e breshërive të ardhshme të dronëve dhe raketave iraniane do të forcojë dëshirën e Izraelit për të degraduar ose eliminuar kërcënimin e paraqitur nga Irani, përfaqësuesit e tij dhe programi i tij bërthamor. Ato sulme mund të mos vijnë menjëherë ose në javët dhe muajt në vijim. Por baza e antagonizmit iranio-izraelit do të mbetet e ngritur, pragu për përshkallëzim më i ulët dhe shanset për llogaritje të gabuara do të jenë tmerrësisht të larta.

ENIGMAT E AMERIKANËVE

Kjo situate normale e re është veçanërisht e padëshiruar për administratën Biden. Që nga marrja e detyrës, presidenti është përpjekur shumë për të nxjerrë Shtetet e Bashkuara nga konfliktet e Lindjes së Mesme. Ai ka punuar për të përfunduar orientimin e gjatë të Uashingtonit drejt Azisë dhe është fokusuar shumë në ndihmën e Ukrainës që të mbrohet nga pushtimi rus. Ai nxitoi në mbrojtjen e Izraelit pas 7 tetorit, por Shtëpia e Bardhë ka shtyrë fort për t’i dhënë fund luftës në Gaza gjatë disa muajve të fundit. Biden sigurisht nuk dëshiron të përballet me trazira edhe më të mëdha në rajon, veçanërisht në mes të një zgjedhjeje të vështirë në SHBA, në të cilat politikat e politikës së Lindjes së Mesme janë shfaqur në mënyra dramatike.

Por edhe për një administratë të përgatitur për t’i dhënë përparësi në mënyrë të pamëshirshme interesave të sigurisë kombëtare amerikane, një konflikt spirale iraniano-izraelit krijon shumë rreziqe të rënda njerëzore, strategjike dhe ekonomike për t’u injoruar. I pëlqen apo jo, Uashingtonit do t’i duhet të përqafojë detyrën e pafalshme të stabilizimit të Lindjes së Mesme përmes diplomacisë energjike dhe duke projektuar fuqinë.

Biden mund të fillojë duke përforcuar paralajmërimin e tij ndaj Teheranit dhe duke e bërë të qartë se përpjekjet e ardhshme për të sulmuar Izraelin do të përballen me raprezaljet e SHBA-së. Ai duhet të bëjë të qartë se Uashingtoni do t’i përgjigjet sulmeve ndaj partnerëve të tij dhe do të mbështetet në suksesin e prishjes së sulmeve të Iranit për të thelluar integrimin rajonal të sigurisë. Përveç kësaj, Biden duhet të investojë kapitalin e bollshëm politik që ka grumbulluar me Izraelin që nga 7 tetori për të zhvendosur në mënyrë kuptimplote qasjen e vendit ndaj luftës në Gaza larg indiferencës, ose më keq, drejt jetës dhe të ardhmes së civilëve palestinezë. Në vend të kësaj, liderët izraelitë duhet të zhvillojnë një strategji që është krijuar jo vetëm për të zhdukur Hamasin, por për të garantuar qeverisje të mirë dhe siguri pas kësaj. Është koha që Izraeli dhe Shtetet e Bashkuara të pranojnë se kriza humanitare dhe vakuumi i qeverisjes në enklavë minon përpjekjet legjitime të Izraelit për të larguar Hamasin nga pushteti dhe se kriza ofron një hapje për Teheranin.

Një përpjekje e plotë e Bidenit për të ndalur luftën mund të ketë sukses. Biden duhet gjithashtu të bëjë presion ndaj Izraelit për të kalibruar çdo hakmarrje për të shmangur përshkallëzimin e mëtejshëm iranian. Izraeli pastaj mund të punojë përsëri drejt thellimit të bashkëpunimit të tij të sigurisë me fqinjët e tij – gjë që, siç tregoi 14 prilli, është kritike për sigurinë e shtetit.

Asnjë nga këto hapa nuk do të eliminojë përfundimisht kërcënimin e paraqitur nga regjimi iranian për fqinjët e tij, duke përfshirë Izraelin, dhe për botën. Në fund të fundit, fati i atij regjimi mbetet në duart e popullit iranian. Por Uashingtoni mund të ndihmojë në pengimin e Teheranit dhe adresimin e destabilitetit që i jep Republikës Islamike mundësi të tilla të rrezikshme. Edhe një analizë gjakftohtë kosto-përfitim justifikon një investim, edhe një herë, në gjakun, thesarin dhe vëmendjen e lidershipit amerikan. Ashtu si Pekini dhe Moska (dhe shpesh në bashkëpunim me ta), Teherani po kërkon të riformësojë rendin rajonal në avantazhin e tij. Vetëm Shtetet e Bashkuara mund të udhëheqin një përpjekje për të siguruar që ajo të mos mbizotërojë.

KUR “DON’T”  S’ MJAFTON

Izraeli thotë se do të mbrohet kundër Iranit – por aleatët e tij duan të shmangin një luftë më të gjerë në Lindjen e MesmeSulmi i Izraelit ndaj Iranit nuk ishte përgjigja e ashpër që presidenti amerikan Joe Biden dhe udhëheqësit e tjerë perëndimorë kishin frikë. Nga ana tjetër thwnia e Presidentit Biden ‘ Don’t  nuk frikësoi asnjë nga palët.

Ata i kanë kërkuar Izraelit të vendosë një vijë nën serinë e rrezikshme të ngjarjeve që nisën me vrasjen e një gjenerali të lartë iranian nga Izraeli në Damask më 1 prill. Më shumë se gjashtë muaj pas sulmeve të Hamasit ndaj Izraelit, lufta vazhdon në Gaza dhe është përhapur në zonën në të dyja anët e kufirit Liban-Izrael dhe në Gjirin Persik. Frika është se Lindja e Mesme është në prag të një lufte gjithëpërfshirëse, me rreziqe globale dhe rajonale. Opsioni më i mirë për rajonin, sipas mendimit të qeverive perëndimore, është që Irani dhe Izraeli të vendosin një vijë nën sagën.

Megjithatë, edhe nëse ky është fundi i kësaj faze të kësaj krize, janë krijuar precedentë të rinj. Irani e ka goditur Izraelin në një sulm të drejtpërdrejtë dhe Izraeli është përgjigjur me sulmin e tij të drejtpërdrejtë.

Ky është një ndryshim në ato që shpesh referohen në rajon si “rregullat e lojës” që rregullojnë konfliktin e gjatë midis Iranit dhe Izraelit. Lufta e gjatë klandestine mes dy vendeve ka dalë nga hija.

Në këtë proces Irani dhe Izraeli kanë treguar se me gjithë vëmendjen obsesive që i kushtojnë njëri-tjetrit, ata nuk janë të mirë në leximin e qëllimeve të njëri-tjetrit.

Në një pjesë shumë të djegshme të botës, kjo nuk është inkurajuese.