
Arben Iliazi/
Atdhetarët çamë ishin pjesëmarrës në Aktin e Shpalljes së Pavarësisë në Vlorë, duke siguruar që krahina e tyre të ishte pjesë e panteonit të shtetformimit shqiptar, pavarësisht nga padrejtësia historike e jashtëzakonshme që pasoi një vit më vonë, me copëtimin e kombit shqiptar në tavolinën e gjelbër diplomatike në Londër, ku me Shqipërinë u eksperimentua si me një kavje laboratori, pa marrë parasysh homogjenitetin e një kombi të tërë.
Çamët, një popullsi e lashtë shqiptare nga më fisniket, por edhe nga më të persekutuarit, me aspiratë të hershme lirie dhe independence, nuk kish se si të mungonin në Ditën e Pavarësisë, ku pritej që kombi shqiptar të realizonte vetëveten.
Në këtë akt kishte një peshë të jashtëzakonshme gjeopolitike. Ata dëshmuan para botës dhe Fuqive të Mëdha se Çamëria jo vetëm që ishte shqiptare, por po merrte pjesë aktive në ngjizjen dhe legjitimimin e shtetit të ri sovran, si pjesë përbërëse e shtetit të ri të lirë shqiptar.
Përveç katër delegatëve, kryerilindasi Hasan Tahsini dhe familje të mëdha çame, si Dinojt e Prevezës (përfshirë Abedin Dino, Rasih Dino dhe Shahin Dino) luajtën një rol kyç në mbrojtjen e të drejtave të tokave shqiptare dhe në mbështetjen e lëvizjes kombëtare që çoi drejt shpalljes së Pavarësisë.
Familja Dino e Prevezës ka luajtur një rol jetik dhe strategjik në diplomacinë dhe mbrojtjen ushtarake të kufijve jugorë të Shqipërisë, duke u kthyer në një nga mbrojtëset më të rëndësishme të tërësisë territoriale përballë pretendimeve të shteteve fqinje në fund të shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX.
Katër delegatët kryesorë çamë në shpalljen e Pavarësisë në Vlorë janë:
1.Jakup Veseli (Margëlliçi), ka qenë një nga figurat më të spikatura udhëheqëse të lëvizjes kombëtare në jug të vendit. Si përfaqësues legjitim i krahinës së Margëlliçit, ai la një gjurmë të pashlyeshme në histori si një nga katër delegatët çamë që nënshkruan Aktin e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë.
Jakup Veseli lindi në Margëlliç, që në atë kohë ishte një nga qendrat më të rëndësishme administrative dhe kulturore të krahinës së Çamërisë nën Perandorinë Osmane.
Përpara ngjarjeve të mëdha të vitit 1912, ai u angazhua maksimalisht në zgjimin kombëtar të zonës.
Së bashku me Aziz Tahir Ajdonatin, ai punoi me këmbëngulje për ngritjen e klubeve patriotike në Margëlliç dhe rrethinat e tij. Këto klube shërbenin si vatra të përhapjes ilegalisht të librave dhe abetareve shqip.
Ai ishte një nga zërat kryesorë që kundërshtoi hapur politikat asimiluese të kohës dhe pretendimet e qarqeve shoviniste fqinje, duke theksuar me forcë karakterin rreptësisht shqiptar të kësaj krahine.
Në nëntor të vitit 1912, kur Lufta e Parë Ballkanike kishte shpërthyer dhe ushtritë aleate ballkanike po marshonin drejt trojeve shqiptare, rreziku i copëtimit ishte më real se kurrë. Populli i Margëlliçit dhe i gjithë Çamërisë e zgjodhi Jakup Veselin si të besuarat e tyre për t’i përfaqësuar në ngjarjen më të madhe të kombit.
Mes rreziqeve dhe bllokadave të shumta ushtarake, ai arriti të udhëtonte drejt Vlorës. Më 28 Nëntor 1912, ai u ul në bankat e Kuvendit Kombëtar mes 83 delegatëve nga të gjitha trojet.
Pas vitit 1913, fati i vendlindjes së tij ishte tragjik, pasi Konferenca e Londrës e shkëputi padrejtësisht Margëlliçin dhe pjesën më të madhe të Çamërisë nga trungu amë.
Jakup Veseli (i njohur edhe si Vejsel Margëlliçi) pas vitit 1913 u përball me një realitet të zymtë gjeopolitik.
Me kalimin e Margëlliçit nën territorin grek, autoritetet vendosën një rregull të rreptë mbikëqyrjeje mbi të. Ai u detyrua të jetonte në hije dhe nën censurë të plotë, i shkëputur fizikisht nga jeta politike e Shqipërisë Londineze.
Për shkak të izolimit të tij dhe censurës së mëvonshme gjatë regjimit komunist në Shqipëri (i cili shpesh censuronte ose fshinte emrat e firmëtarëve që rridhin nga shtresat e pasura ose fetare), figura e tij u la qëllimisht në harresë për shumë dekada në tekstet zyrtare të historisë.
Sot, figura e Jakup Veselit (Margëlliçit) kujtohet si një simbol i lidhjes së pashkëputshme shpirtërore dhe politike të Çamërisë me Shqipërinë. Ai mbetet një nga “Baballarët e Kombit”, emri i të cilit qëndron i gdhendur përjetësisht në aktin e lindjes së shtetit shqiptar.
2. Rexhep Demi (Filati), personalitet i rëndësishëm nga Filati, cili shkriu pasurinë, dijen dhe jetën për jetësimin e shtetit të lirë shqiptar dhe iu bashkua lëvizjes kombëtare dhe la gjurmë me nënshkrimin e tij në aktin solemn.
Rexhep Demi lindi në Filat në vitin 1864, në një familje të njohur e me tradita të forta patriotike. Që në moshë të re, ai u përfshi në lëvizjet për zgjimin kombëtar shqiptar, duke mbajtur lidhje të ngushta me shoqëritë patriotike të Bukureshtit, Stambollit dhe Janinës.
Shtëpia e tij në Filat u kthye në një djep të vërtetë atdhetarizmi. Ajo shërbeu si baza kryesore ku u ngrit klubi patriotik “Vëllazëria” dhe ku u hodhën themelet për hapjen e shkollës së parë fillore shqipe në rajon në vitin 1908. Për shkak të këtij aktiviteti të rrezikshëm ilegal, ai u përndoq dhe u burgos nga autoritetet osmane në burgun e Janinës.
Kur Luftërat Ballkanike kërcënonin t’i fshinin trojet shqiptare nga harta, Rexhep Demi rroku armët. Gjatë viteve 1911–1912, ai u rreshtua në terren si luftëtar aktiv në çetën e njohur kryengritëse të Muharrem Rushitit.
Në nëntor të vitit 1912, i zgjedhur si delegat legjitim i Çamërisë, ai udhëtoi mes rreziqeve të panumërta drejt Vlorës. Më 28 Nëntor 1912, Rexhep Demi u ul në Kuvendin Kombëtar krah Ismail Qemalit dhe vuri nënshkrimin e tij në Aktin e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, duke vulosur vullnetin e popullsisë çame për të qenë pjesë e shtetit të ri. Pas formimit të institucioneve të para, ai shërbeu gjithashtu si ministër në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës.
Pas vitit 1913, kur Konferenca e Londrës e la vendlindjen e tij jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë, Rexhep Demi u përndoq mizorisht nga shovinistët grekë, të cilët e arrestuan në vitin 1915. Sidoqoftë, ai nuk hoqi dorë nga ideali kombëtar dhe më vonë u zhvendos në Shqipëri, duke shërbyer si mësues dhe edukator i brezave të rinj në Konispol, Gjirokastër dhe Vlorë. Rexhep Demi u nda nga jeta më 13 dhjetor 1929 në Bari të Italisë, larg shtëpisë së tij.
Rexhep Demi
3. Aziz Tahir Ajdonati, intelektual dhe patriot nga Paramithia, i cili u rrit me ndjenja të forta kombëtare dhe ngriti klubet patriotike në Paramithi e Margëlliç, duke ndihmuar në zgjimin kombëtar para vitit 1912.
Aziz Tahir Ajdonati (i njohur gjithashtu në dokumente si Aziz Çami), i lindur në Paramithi (Ajdonat), ishte mes delegatëve të shquar çamë që përfaqësuan rajonin e Çamërisë në Kuvendin Kombëtar të Vlorës. Ai përfaqësonte intelektualin e përgatitur, i cili e kuptoi herët se fati i Çamërisë ishte i lidhur pazgjidhshmërisht me fatin e gjithë kombit shqiptar.
Përpara vitit 1912, Aziz Tahir Ajdonati u bë organizatori dhe frymëzuesi kryesor i lëvizjes kulturore shqiptare në zonën e Paramithisë dhe Margëlliçit.
Me shpalljen e Kushtetutës Osmane (Hyrrijetit) në vitin 1908, ai shfrytëzoi hapësirat e përkohshme ligjore për të ngritur klubet e para patriotike në këto qytete
Këto klube luajtën një rol vendimtar në mbajtjen gjallë të vetëdijes kombëtare dhe shpërndarjen e fshehtë të abetareve dhe librave në gjuhën shqipe, duke u bërë mburojë kundër propagandës asimiluese të kohës.
Në nëntor të vitit 1912, kur krahina e Çamërisë po kërcënohej drejtpërdrejt nga pushtimi i ushtrive ballkanike fqinje, populli i Paramithisë e zgjodhi dhe e autorizoi Aziz Tahir Ajdonatin si delegat legjitim për të udhëtuar drejt Vlorës.
Ai kapërceu vështirësitë e rrethimit ushtarak në terren dhe arriti në kohë për mbledhjen historike.
Pas vitit 1913, kur Fuqitë e Mëdha e lanë vendlindjen e tij jashtë kufijve shtetërorë të Shqipërisë, Aziz Tahir Ajdonati u bë shënjestër e përndjekjeve të rrepta. Ashtu si pjesa më e madhe e elitës çame, ai u detyrua të linte shtëpinë dhe pronat e tij në Paramithi për t’u shpërngulur brenda kufijve të Shqipërisë Londineze. Ai vazhdoi të kontribuonte në konsolidimin e shtetit shqiptar, duke shërbyer në administratën e kohës dhe duke mbajtur gjallë kauzën e të drejtave të popullsisë çame.
Aziz Tahir Ajdonati
4. Veli Gërra (1870–1945), i lindur në Gumenicë, ishte një tjetër shtyllë e rëndësishme e lëvizjes kombëtare shqiptare. Ai shërbeu si delegat zyrtar i Çamërisë në Kuvendin Historik të Vlorës dhe la një trashëgimi të pasur arsimore, politike e diplomatik.
Përpara se të bëhej firmëtar i shtetit të ri, Veli Gërra njihej në mbarë krahinën e Çamërisë si një mësues idealist dhe dashamirës i madh i arsimit. Në një periudhë kur gjuha shqipe përndiqej ashpër si nga autoritetet osmane, ashtu edhe nga kleri grek, ai investoi kohë, energji dhe nga pasuria e tij familjare për të mbështetur shkollat e para shqipe në rajon dhe për të mundësuar përhapjen e abetareve.
Gjatë ditëve të stuhishme të nëntorit 1912, kur trupat greke po marshonin drejt krahinave jugore, popullsia e Gumenicës dhe rrethinave e zgjodhi Veli Gërrën si delegatin e tyre për në Vlorë.
Pas shpalljes së shtetit sovran, ai dha një ndihmesë të drejtpërdrejtë në konsolidimin e Qeverisë së Përkohshme dhe organizimin e mbrojtjes së territoreve jugore gjatë periudhës së vështirë të pushtimit grek. Kur Fuqitë e Mëdha po diskutonin vijën e kufijve dhe morën vendimin e padrejtë për t’ia dhënë Epirin e Jugut (përfshirë Çamërinë) Greqisë, Veli Gërra doli sërish në ballë të rezistencës. Ai ishte ndër përfaqësuesit kryesorë shqiptarë që u mblodhën sërish në Vlorë në vitin 1913 për të hartuar dhe dërguar protesta zyrtare e memorandume diplomatike drejt kancelarive europiane, duke kundërshtuar me forcë shkëputjen e dhunshme të krahinës së tij nga trungu i Shqipërisë.
Ashtu si pjesa më e madhe e familjeve të mëdha patriotike çame (familja e tij zotëronte prona të mëdha tokash në Pllataredhe e Vris), Veli Gërra u përball me persekutime sistematike. Në valën e spastrimit etnik dhe dhunës mbi popullsinë çame, familja e tij u detyrua të shpërngulej përfundimisht dhe u vendos në qytetin e Sarandës në vitin 1944, ku ai u nda nga jeta një vit më vonë, në vitin 1945.
Veli Gërra mbetet një figurë model e intelektualit që diti të harmonizojë rolin e mësuesit të gjuhës amtare me atë të politikanit dhe diplomatit në çastet më vendimtare për ekzistencën e kombit shqiptar.
Pra, fati i katër delegatëve çamë që nënshkruan Aktin e Pavarësisë në Vlorë pas vitit 1912 ishte i mbushur me persekutime, shpërngulje të dhunshme dhe sakrifica tragjike. Për shkak se krahina e tyre e lindjes, Çamëria, iu dha Greqisë me Protokollin e Firences në fund të vitit 1913, këta “Baballarë të Kombit” u shndërruan në shënjestra kryesore të hakmarrjes nga shovinizmi andart.