Prof.Muhamed Mufaku/

U hap në Prishtinë Panairi i 24-t i librit me pjesëmarrjen e nja 100 botuesëve të Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë e Malit të zi, ku op ekspozohen nja 2000 tituj të rinj. Panairi, me plot risi e promovime, tani më është traditë që tërheq vëmenjen e madhe. Sipas fjalëve të Kryetarit të Shoqatës së Botuesëve të Kosoves Edon Zeneli, Panairin pritet ta vizitojnë 40 mijë vizitor. Sivjet është një risi që vlen të përmendet: prania e shkrimtarëve të Mergatës. Vërtetë në 100 vjet të fundit u botuan vepra me vlerë në Mërgatë, e sidomos në SHBA-të, por për shkak të rrehanave të njohur ato nuk arritën me kohë atje dhe nuk u ribotuan sa duhet. Shtëpia botuese kosovare “Dija” me seli në Prishtinë mori incjativën për ribotimin e disa veprave të shkrimtarëve të Mërgatës. Ajo filloi më 2022 me botimin e librit të aktivistit dhe shkrimtarit të njohur Idriz Limajit “Xhafer Deva në dritën e letrave të veta dhe zbulesa të tjeratë mërgatës”, kurse sivjet e nxori tani për panir librin “Për Vatrën e vatranët”. Dihet se autori ka arkiv të pasur dhe vet ishte i pranishim në shumë ngjarje e mbledhje dhe kishte lidhje të ngushta me vatranët, kështu që ribotimi i këtij libri do ta terheqë vëmendjen e lexuesëve shqiptarë në viset e tyre pasi që tani e kanë atje në librari.

Vëretetë, siç tregon autori në Parathëenje, libri përmbledh tekstet e disa kumtesave të mbajtura në përvjetorët e gazetës “Dielli” dhe federatës “Vatra”, me çka paraqitet një historik i “Vatrës” gjatë 1925-1955. Në këtë kontekst paraqiten arsyet e bashkëpuimit të Faik Konicës me regjimin e Ahmet Zogut si dhe e bashkëpuminit të Fan Nolit me regjimin komunist. Si burim për këto tema u shërbyen shkrimet e botuara në gazetën “Dielli” si dhe korospodenca private e figurave të përmendura. Kuptohet, midis dy botimeve të librit, kemi tani një gjeneratë të re në “Vatrën” e më gjerë në SHBA-të që do të përfitonte shumë prej këtij libri për të njohur më ndryshe shumë figura të përfshira në këtë libër me vlerë.

VATRA në Boston fton gjithë komunitetin shqiptar të kujtojmë 80-vjetorin e gjenocidit grek ndaj shqiptarëve në Çamëri.

Më 9 qershor 2024, ditën e diel, nga ora 1:00 pm deri në 3:00 pm, në bibliotekën e Quincy, MA, VATRA në bashkëpunim me Shoqatën “Çamëria”do të kujtojnë masakrat e grekëve ndaj shqiptarëve.

Do të ketë rrëfime nga të moshuar që e kanë përjetuar dëbimin, si dhe studiues, profesorë, shkrimtarë, aktivistë të komunitetit çam dhe vatranë që do të flasin e kujtojnë 80-vjetorin e gjenocidit ndaj shqiptarëve.

Adresa: 40 Washington St., Quincy, MA 02169, ose ndryshe “Thomas Crane Public Library”.

New York, 2 qershor 2024- Në Kensico Dam Plaza, Valhalla, NY, Qendra Kulturore Nënë Tereza e Famullisë Zoja e Shkodrës dhe zyra e Parqeve të Qarkut Westchester organizuan një festë madhështore në nder të traditës e trashëgimisë kulturore e shpirtërore shqiptare në Amerikë. Një aktivitet mbresëlënës patriotik, komunitar e atdhetar. Nën kujdesin e veçantë të Dom Pjeter Popaj famullitarit të Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Shkodrës”, dhe organizatorit Fran Çotaj, festivali i traditës e trashëgimisë shqiptare në Amerikë vjen si një pasuri dhe identitet i pastër kombëtar shqiptar, një traditë e moçme shqiptare e trashëguar ndër breza. Aktiviteti kulturor gëshetoi në vetvete kulturë, sport, muzikë, këngë e valle shqiptare të shoqëruara me guzhinë tradicionale shqiptare e panair artizanal kombëtar. Me vite me radhë kjo festë e kthyer në traditë tashmë shënoi çaste të paharrueshme për të gjithë pjesëmarrësit. Drejtuesi artistik i veprimtarisë kulturore Fran Çotaj bashkë me Grupin Rozafati drejtuar nga koreografe Agjelina Nika “Mjeshtër i Madh”, këngëtarët Ermina Bushi-Lleshaj, Valdet Luka, e Dj Edi, e kthyen festivalin në një festë magjike për të pranishmit e shumtë. Kjo festë komunitare shqiptare bashkon mbarë shqiptarët që vijnë nga mbarë trevat shqipfolëse por që jetojnë e veprojnë në Amerikë. Dita e traditës shqiptare është kthyer në një festival mbarëkombëtar shqiptar që ruan dhe përjetëson kulturën shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Feti Mehdiu

Montreal/

Në 120 vjetorin e vdekjes së Sami Frashërit

Me 18 qershor 2024 është 120 vjetori i vdekjes së Sami Frashërit. Qershori i vitit 1978 ishte jubileu i 100 vjetorit të LShP, për të cilën  Samiu kishte investuar shumë mund, që kjo Lidhje të jetë e qëndrueshme me fqinjët e popullit shqiptar, në Ballkan.* Deri sa isha në Institutin e Historisë, (viti 1973-74), u njoftova me kontributet e Sami Frashërit në gjuhën turke të periudhës Osmane. Në vitin 1977, mora Ftesën për Simpoziumin Ndërkombëtarë 100-vjetori I LSHP, dhe paraqita temën: LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT NË gazetën TERCÜMAN-i ŞARK. Këtë gazetë e kishte themaluar Sami Frashëri. Nuk më ka shkuar mendja se Sami Frashëri do të më ngjitet si këmisha e lagur për trupi dhe të më përcjellë deri sot. 

Për Sami Frashërin kam ditë fare pak. E dija se  ishte Liksikografi më i madh Ballkanit, se ishte autor i Abetares dhe alfabetit të Stambollit,Kamusu-la`alam… , por për GAZETËN TERCÜMAN-i-ŞARK, sapo kisha dëgjuar dhe ky ishte shkaku që ia mësyna Stambollit. Duhej shfrytëzuar Gazeta, burimisht, e kjo  gjendej vetëm në Stamboll. Përkundër gjendjes shëndetsore jo të mire në familje,  fal mbështetjes së familjes udhëtova për Stamboll dhe qëndrova dy javë.

Në Bibliotekën e qytetit BELEDIYE KÜTÜPHANESI, në  Beyazit, përveç gazetës që kërkoja, gjeta edhe gazetën tjetër TERCÜMAN-i HAKIKAT, ku Samiu shprehte shqetsimet e opinionit shqiptar në rrethanat aktuale. Polemizonte me shtypin grek, me gazetën Neologos, për të prezentuar realitetin e popullit shqiptarë dhe peripetitë që përjetonte ky populli në prag të shpërbërjes së sulltanatit Osman. Popullit shqiptar, nga katër shtete shqiptare-Vilajete, i kanosej rreziku për zhbërja nga intrigat e fqinjëve të shqiptarëve, me argatët e tyre.* Qëndroja te halla Zëmyle, në Shirinevlerprej nga udhtimi deri në Bibliotekë më zgjaste një orë deri në dy orë, por ia dola që nga këto dy Gazeta  të përshkruaj  artikujt ku trajtohej çështja konkrete për të cilën kisha shkuar. 

Këtë kontribut e prezentova në KONFERENCËN SHKENCORE për 100-vjetorin e Lidhje SHqiptare të Prizrenit, 1978 dhe në vitin 1981 u botua në vëllimin PUNIMET E KONFERENCËS LSHP, vëllimi për histori, që e botoi ASHAK. Është edhe në veprën REFLEKTIME TË LUFTËS SË SHQIPTARËVE PËR PAVARËSI – në burime orientale, Prishtinë, 2012. Gjatë atij qëndrimi e takoja  zotëri Tahir Kolgjinin, të cilin e kisha njohur më parë, por tani, nga ai  mësova edhe  më gjërësisht  për jetën dhe historinë e Sami Frashërit. Më dha një pasqyrë konkrete ku kishte jetuar dhe kishte ndërruar jetë Sami Frashëri, për fundjetën e Sami Frashërit, si edhe për vorrimin e tij në Eren Köy. 

Zotëri Kolgjini më siguroi edhe enciklopedinë 6-vëllimshe, Kamusu-l-a`lam, të Sami Frashërit, me anë të atij mikut Ibrahim, në Sahafçılar.

Samiu ka jetuar në Eren Köy – një lagje e Stambollit, ndërmjet Göztepe dhe Çatallçeşme, përtej BOSFORIT. Aty ka ndërruar jetë, me 18  qershor të viti 1904 dhe aty është i vorrosur.

E dava mendjen ta vizitoj vendin ku prehet trupi i kolosit Sami. Kalova Bosforin dhe drejt në Eren Köy. I gjeta varrezat, por nuk ia dola të gjejë vorrin e Sami Frashërit. Ato vite në Stamboll ishte situatë e trazuar, me rreziqe dhe pasi që kushërini im Rushani, ma kishte tërheq vërejtjen, mos ec shumë nëpër Stambull – nga Biblioteka ec në shtëpi. 

Mund të ballafaqohesh me provokim: I majt a i djathtë? Nuk ke kohë të përgjigjesh në kso rastesh. 

U ktheva, pa vizituar Samiun, por e ndjeja erën e Sami Frashërit, prandaj i  kushtova  poezinë:

KJO  NUK MJAFTON…. e di! E di…* 

Takimi me mbesën e Sami Frashërit – Samijen 

Në Simpoziumin e tretë: III.Miletlerarası Turkoloji Kongresi, në Stamboll, në vitin 1979  shkova me kumtesën: SAMI FRASHËRI NË literaturën serbokroate(SIRPHIRVAT LİTERATÜRÜNDE SAMİ FRAŞERİ, që u botua në revistën Çevren, nr. 35, 1982, Priştine.

Samije Oz, e kishte parë programin e Simpoziumit dhe kishte ardhë të prezentojë kur prezentohet gjyshi i saj. Pasi prezentova referatin, m`u afrua dhe u përshëndetëm.

Ishte  një takim i shkurtër, gjatë pushimit të shkurtër ndërmjet seancave, por mbresëlënës dhe jetëgjatë në kujtesën time. 

Një zojë rreth të 60-tave, elegante, shumë e qartë në bisedë – sado që komunikuam në gjuhen turke. U shpreh me respect e mirënjohje për sa dëgjoi referatin tim, në gjuhen turke. Për aq kohë sa patëm  këmbyem mendime të vlefshme. 

Më tha se në familje të vet kishte edhe shkrime tjera të gjyshit Sami. 

Kur ia përshkrova përpjekjen time që ta vizitoja vorrin e Sami Frashërit, u mallëngjy dhe nuk bëri asnjë koment. Por duke u përshëndetur  më shtrëngoi dorën dhe, shtoi: herën tjetër inshallah do të keshë mundësi ta vizitosh. 

Këmbyem adresat dhe u ndamë.

 Kaq ishte takimi im me z.Samiye Öz. 

Edhe sot ndihem krenarë dhe jam i nderuar që prezentimin tim për Sami Frashërin në vitin 1979, e ka përcjellë me kurreshtje e respekt mbesa e kolosit SAMI – zonja Samiye Öz.

KJO  NUK MJAFTON…. e di! E di…

Vitet si ditë kalojnë

E pas jush ec historia

Varret tuaja, pas një shekulli 

Në heshtje dëshmojnë

Amanet të qartë përçojnë.

Varret tuaja

Mburrja jonë

Vuajtjet tuaja

Festa jonë…

***

Përvjetor të madh festojmë

Me emrin Tuaj përpara marshojmë.

Stamboll-Eren Köy, 1978

(Feti Mehdiu, Në detin  e brengave, Prishtinë, 2019, f. 89.) 

Photo: wikidata.org

Zef Ujkaj/

Ja si shprehet Themistokli Pollo (patriot nga kolonia e shqiptarëve të Amerikës, i cili bashkë me shumë bashkatdhetarë të tjerë iu bashkangjit vullnetarisht Kryengritjes së Malësisë të vitit 1911 dhe më vonë Kryengritjes së Përgjithshme një vit më vonë, në luftën për liri e pavarësi të Shqipnisë):

“Kishte hyrë marsi i vitit 1912. Ishte koha kur duhej vepruar, duheshin rrëmbyer armët e duhej filluar kryengritja e re kundër zgjedhës turke. Sali Hoxha, Gore Dindi dhe unë ndodheshim në Podgorië dhe po bënim pregatitjet e fundit per t’u nisur për në atdhe. Para se të largoheshim shtruam një drekë në të cilën ftuam Dedë Gjo Lulin me të dy djemtë e tij. Ne kishim dëgjuar shumë për këtë trim nga Troboini. Në takimet që kishim pasur me të Dedë Gjo Luli na kishte bërë për vehte. Ne e konsideruam njerinë më të përshtatshëm për t’i dorëzuar një amanet të shënjte: flamurin shiptar që kisha sjellë nga Amerika. (Në një vend tjetër autori shprehet, citoj: “Këtë flamur te kuq me shkabën e zezë dykrenore e kisha porositur në Amerikë për 100 dollarë dhe e mbaja me vehte për ta ngritur në tokën e lirë të atdheut.”) Gjatë periudhës kur ne do të bënim jetën e kaçakut nëpër male e nëpër pyje nuk mund ta terhiqnim me vete flamurin. Me atë rast ne vendosëm t’i kërkonim Dedë Gjo Lulit edhe ndihmë për t’u hedhur ne Malësi.

Dorëzimi i flamurit u bë me një ceremoni të thjeshtë, por prekëse. U ngritëm të gjithë në këmbë. Unë i tregova Dedë Gjo Lulit se me ç’sakrifica është blerë ai flamur, i thashë se ne do të shkonim në athe për të luftuar kundër turqvet e se flamurin, atë simbol të Shipërise së lirë ja dorezonim atij, patriotit të shquar, me porosinë që t’ja jepte qeverisë shiptare, kur të çlirohej Shipëria.

Pastaj, Sali Hoxha, Gore Dindi dhe unë u gjunjëzuam dhe e puthëm flamurin. Dedë Gjo Luli e mori në dorë flamurin dhe na u përgjegj përafërsisht kështu: «këtë flamur do ta ruaj si sytë e ballit. Porosinë që më dhatë do ta plotësoj: flamurin do t’ja dorëzoj qeverisë së parë të Shipërisë së lirë. Në qoftë se unë nuk do të jem gjallë amanetin do ta plotesojnë djemt e mi.»

Më vonë mora vesh se Dedë Gjo Luli ja dorëzoi këtë flamur Themistokli Gërmenjit. Ky flamur valoi në ndërtesat qeveritare të Vlorës së lirë me 1913…”