Agapi Gika/

Edicioni i pestë i Festivalit të Gastronomisë Shqiptare në Greqi, me iniciativë të L.G.Sh.G, u finalizua me sukses. Kopshti i universitetit New York College mikpriti në zemër të Athinës bashkatdhetarë, vendas, turistë e komunitete të tjera emigrantësh mes gatimeve autentike shqiptare, qerasjeve, kostumeve tona popullore, produkteve dhe punimeve artizanale dhe programit të pasur artistik.

Përshëndetën aktivitetin: Kryetarja e L.G.Sh.G. znj. Agapi Gjika, Diplomatja për çështjet e Diasporës pranë Ambasada e Republikës së Shqipërisë në Greqi znj. Joneda Dodaj, Anëtari i Këshillit Kombëtar të Diasporës për Greqinë z. Ermal Sulaj, Kryetarja e Komuniteti Shqiptar Greqi znj. Rovena Xhori, Sekretarja e Lidhja e Mësuesve Shqiptarë në Greqi znj. Entela Ballaci Konti, si dhe Kryetarja e shoqatës “Progresi” znj. Eva Paloka. U lexua gjithashtu përshëndetje e z. Thanasis Cheimonas – Nënkryetar i Bashkisë së Athinës për Integrimin Social të Emigrantëve dhe Refugjatëve.

Të pranishëm njëkohësisht: përfaqësues të qendrave ACCMR dhe KEM të Bashkisë së Athinës, Forumit Grek të Emigrantëve,Komunitetit të Egjyptit në Greqi, Rrjetit e të Rinjve me Origjinë Emigrante “Horizonte”, Iniciativës së Emigrantëve Shqiptarë etj.

Në festival morën pjesë me gatimet e tyre përfaqësues të shoqatave: “Shoqata e Emigrantëve të Korinthit”, “Komuniteti Shqiptar Rafina”,“LiterArt”, “Lunxhëria”, “Studenti”, “Progresi”,”Busulla për n’Tironë”, “Me ju, për ju”, “Korça”, “Myzeqeja”, “Sofra e Tiranës”, “Bashkë me ju”, si dhe: furra “Ηπειρος”, shefja Katerina Hajna me gatime të “Stoa Gastromeze” dhe produktet e linjave ushqimore “Sporos Health Food”, të cilët nëpërmjet shijeve origjinale të pjatave shqiptare jo vetëm ngjallën mall tek bashkatdhetarët tanë, por edhe i njohën ato tek komunitet e tjera duke vënë në pah traditën tonë sa të pasur, aq edhe të vjetër.

U vlerësuan me Mirënjohje për promovimin e kulinarisë shqiptare në Greqi: kuzhinierja znj. Xhuli Ilirjani & z. Altin Hatia – drejtues i restorantit “P.S.”.

Në ambjentet e festivalit u përfshinë: tavolinë pune për fëmijë me hapje petësh për byrek nga znj. Afërdita Gjata, ekspozitë me punë dore nga anëtaret e L.G.Sh.G., bizhuteri nga Iken Qalliu, çanta nga Marjana Zejnelhoxha, si dhe piktura të punuara nga piktoret: Mira Dizdari, Lumnie Gjikopulli dhe Enkeleida Jorgollari.

Pjesëmarrësit patën mundësinë të shijojnë gjithashtu kafen tradicionale “Argjiro”, si dhe një program të pasur artistik nga këngëtaret Erefili, Vasilika Kaçorri, Burbuqe Esti, maestro Keli Xhelili, si dhe grupet e valleve “Myzeqeja” & atë nën drejtimin e koreografes znj. Lura Llabani.

Falenderojmë në mënyrë të veçantë universitetin New York College për mundësimin e ambjentit, prezantuesen e këtij festivali znj. Vilma Baruti, si dhe fotografin Fredi Prendushi për materialin e pasur fotografik, i cili do të plotësohet në album gjatë ditëve të ardhshme.

Falenderojmë të gjitha shoqatat pjesëmarrëse dhe çdonjërën nga anëtaret dhe miqtë tanë që kontribuuan në mbarëvajtjen e kësaj feste te madhe të emigracionit. Mirënjohje për qindrat e bashkatdhetarëve dhe vendasve që u gjendën pranë nesh, duke e kthyer tradicionalisht këtë ditë në një pikë takimi vjetore të bujshme.

Lidhja e Gruas Shqiptare ne Greqi do të jetë gjithmonë urë përcjellëse e kulturës dhe trashëgimisë sonë të pasur.

Ky festival u zhvillua nën përkujdesjen e veçantë të Komunitetit Shqiptar në Greqi.

Mirë u takofshim në edicionin e gjashtë!

Nga Eda Zhiti/

Në Bazilikën “San Pietro” në Vatikan u mbajt Mesha e Shenjtë për shugurimin ipeshkvnor të arbëreshit, Imzot Ignazio Ceffalia nunc apostolik (ambasador) i Vatikanit në Bjellorusi.

Është një mison i lartë për të cilin tani Monsinjor Ignazio Ceffalia ka përvojë dhe arritje në diplomacinë vatikanase, por dhe një gëzimim i arbëreshëve te Italisë, veçanërisht të atyre nga Piana degli Albanesi në Siliçili, nga ai dhe është, i atij trualli të lavdishëm, por dhe i gjithë miqve të tij, që ne i bashkihemi.

E kemi njohur Ignazion, kur im shoq, Visar Zhiti, punonte në ambasadën e Shqipërisë në Vatikan, kemi folur me atë në takimet në Seline e Shenjtë, kemi ndjekur mesha te tij në kishën arbëreshë në Romë “San Atanasio”, ku është dhe Qendra “Besa”, e kemi patur dhe mysafir në shtëpi, etj, dhe e kemi ruajtur komunikimin kur sherbente ne Amerikës e Jugut në Venezuelë.

Na gezoi ftesa pẽr tẽ marẽ pjesě në Meshẽn e Shenjtẽ në Bazilinën e Shën Pjetrit në Vatikan, e celebronte Eminenca e Tij Kardinali Parolin, Sekretar i Shtetit, që i do shqiptarët, madje ai është që përuroi Katedralen “Nënë Tereza” në Prishtinë. E ndoqẽm meshẽn me emocion vizualisht dhe e shoqẽruam Imzot Ignazion me lutje zemre në fillimin e ministerit tẽ tij.

Kardinali Parolin tha se: “𝐬𝐡𝐞̈𝐫𝐛𝐞𝐬𝐚 𝐞 𝐢𝐩𝐞𝐬𝐡𝐤𝐯𝐢𝐭 𝐞̈𝐬𝐡𝐭𝐞̈ 𝐝𝐡𝐮𝐫𝐚𝐭𝐞̈ 𝐩𝐞̈𝐫 𝐭𝐞̈ 𝐠𝐣𝐢𝐭𝐡𝐞̈…”.

Kardinali është i bindur se prelati do t’i bëjë ballë detyrës së re me sigurinë e hirit të Zotit, pavarësisht nga sfidat e brendshme “të natyrës politike dhe socio-ekonomike, por edhe fetare të marrëdhënieve me vëllezërit ortodoksë dhe nga tensionet lidhur me luftën tragjike në Ukrainë, së cilës nuk po i duket fundi”

Pamë dhe Monsign. Gallagher, Minister i Jashtem i Vatikanit, me të cilin jemi takuar shpesh, dhe motrat e dashura baziliane, mikun tjetër arbëresh Virgilio Avato, por mbi tẽ gjitha na prekẽn pẽrgjigjet e Monsignor Ignazio kur pranoi plot hir detyren e caktuar.

Edhe Eparkia e Piana degli Albanesi gjithë entuziazëm jepte njoftimin zyrtar: “Është gëzim i madh tẽ ndajmë njoftimin e Selisë së Shenjtë, sipas të cilit Ati i Shenjtë, Papa Françesku emẽroi Nunc Apostolik në Bjellorusi Shkëlqesinë e Tij Fort të Nderuar, Imzot Ignazio Ceffalia, Kryepeshkëv titullar i Fiorentino-s.

Sot, Eparkia e Piana degli Albanesi është në festë për të kremtuar një bir të Kishës sonë Italo-Shqiptare, i cili është ngarkuar me këtë detyrë me përgjegjësi të madhe dhe shërbim për një territor që përqafon Kishat e Lindjes dhe të Perëndimit në një moment historik sfidues si ky i tanishmi.

Imzot Ceffalia, meshtar i Eparkisë së Piana degli Albanesi, ka nisur karrierën diplomatike pranë Selisë së Shenjtë disa vite më parë. Ai ka shërbyer në disa përfaqësi papnore dhe ka përfituar një përvojë të gjerë në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare të Kishës.

Me këtë emërim, Ati i Shenjtë i beson Imzot Ceffalias misionin për të përfaqësuar Selinë e Shenjtë pranë Kishës dhe autoriteteve të Bjellorusisë, duke promovuar dialogun dhe bashkëpunimin në nivel kishtar dhe diplomatik.

E gjithë bashkësia kishtare e shoqëron Imzot Ceffalian me lutje, që Zoti ta mbështesë në këtë detyrë të re në shërbim të Kishës Universale dhe të së mirës së përbashkët.

Piana degli Albanesi, 25 mars 2025

Solemniteti i Lajmërimit

Dr. Nicoletta Borgia

Zyra e Komunikimit – Eparkia e Piana degli Albanesi”

I kujtova këto, sepse lidhen me arealin arbëror, është “gjaku ynë i shprishur, por jo i prishur” që na bashkon e frymëzon… dhe lutem: “Zoja e Bekuar, Shenjtja Rita e Kashẽs- ishte festa e saj kẽtẽ ditẽ, Shenjtja Nēnẽ Tereza e Martirēt shqiptarẽ e shoqẽrofshin nẽ ministerin e tij Imzot Ignazio Ceffalinë.

Edhe Papa i ri, Shenteria i tij Leoni XIV, vjzitën e parë jashtë Romës e bëri në Genazzano, te ikona shqiptare “Zoja e Këshillit të Mirë”, Pajtorja e Shkodrës, Pajtorja e Shqiptarëve. Arbëri e lashtë, Arbëri moderne, krenarë me ty.

Miftar Tërshnjaku
Kryetar i Shoqatës “Fan Noli” – Stockerau, Austri/

Në zemër të kryeqytetit imperial të Evropës- në Vjenën e lashtë, aty ku historia frymon në çdo gur, u shkrua para ca dite një tjetër faqe krenarie për shqiptarët e mërgatës: promovimi i Shoqatës së Letërsisë Shqiptare “Fan Noli – Stockerau, Austri”, një natë e rrallë që gdhendi gjurmë të thella në shpirtin e çdo të pranishmit të gjakut shqiptar. Në këtë organizim me peshë kombëtare, si dy flakadanë drite mbi mallin shqiptar, u ndriçuan Dy Krenat e Shqiponjës: Poetja Lola Shehi dhe Artistja Flutura Maçi – dy motra të shpirtit kombëtar, dy zëra të letërsisë e artit, që si dy krahë Shqiponjë të një kombi u hapën për të përqafuar mërgatën shqiptare me krenari mall e dashuri.

Nën drejtimin vizionar të kryesisë së shoqatës së mërgimtarëve Shoqatës së Literaturës Fan Noli -Stockerau: Kryetar: Akad. M.Sc. Miftar Tërshnjaku, Nënkryetar: Akad. Prof. Gjergj Rrustaj, Sekretar i Përgjithshëm: Akad. Eu-Politikani Setki Ibraimi, kjo mbrëmje u shndërrua në një tribunë të lavdisë së shkrimeve në gjuhën shqipe dhe të fjalës dhe emrit të shenjtë shqiptar. Poetja Lola Shehi hapi udhën me një intervistë përplot ndjenjë me prof. Gjergj Rrustajn, rreth librit “Një koment i ikur” – një rrëfim që ndriçon errësirën e një kohe të dhimbshme, të përgjakur, ku Kosova lindi nga dhimbja drejt lirisë. Më pas, ajo u ndal me thellësi në poezitë e librit “Për një komb e një flamur” të poetit të njohur Miftar Tërshnjaku, ku fjala poetike rënkon për bashkimin kombëtar, për gjakun që s’u tha, për kufijtë që s’u shkrin e nuk u bashkuan, por të ruajtura në poezit e tuaj dhe të çdo autori.

Në vijim, Artistja Flutura Maçi – një emër që shndrit si yll në artin shqiptar – solli në skenë intervistën dyditore me Eu-politikanin Setki Ibraimi, një figurë e përkushtuar në shërbim të mërgatës. Fjalët e tij, me urtësinë e një atdhetari dhe vizionin e një europiani të vërtetë, prekën çdo shpirt të pranishëm.

Dhe si kurorë e kësaj mbrëmjeje: Ora 20:00 – Imperial Sallë, Royal Orchestra Wien. Një koncert me tinguj të artë që dridhën murët e sallës perandorake dhe zemrat tona shqiptare. Këtu në Vjenë. Falënderim i përjetshëm për Adrian Fejzullahun,Agon Fejzullahun dhe Fitim Velija, që ofruan bileta speciale imperial dhuratë për shkrimtarët, artistët dhe përfaqësuesit e tanë, si dhe për mikpritësin e pijeve Alfons Fejzullahu – i cili shpërndau bujari shqiptare në mes të një Europe që admiroi n’krenari.

Por mbrëmja nuk përfundoi aty…,pasë tingujve klasikë muzikorë u shfaq mikpritja shqiptare: Në orët e vona, në Cafe Schwarzenberg – një kafe historike artistike ku shpirti i artit dhe letrës gjuthmon gjallëron – ne shqiptarët u mblodhëm nën shijen e një kafeje e pije tradicionale me një përqafimi kombëtar. Aty, nën mikpritjen dhe gatishmërin e Setki Ibraimit, u tha fjala e fundit: Shqipëria është këtu, ku ka zemra që rrahin shqip!Ku ka shpirrt në ngjyrën kuq e zi.

Të nesërmen, me lot mallëngjimi, me përqafime e urime, kryesia e shoqatës përcolli për në aeroport dy krenat e shqiponjes Arbrore – Flutura Maçin dhe Lola Shehin – me urimin e madh: Mirupafshim motra të shenjta, dhe mirë se vini në tetor 2025, për ta ndriçuar sërish skenën tonë! Qofshit faqebardhë gjithmonë.

Sokol Paja/

Garfield, New Jersey, 24 Maj 2025 – Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro – Amerikanë dhe Aleanca Shqiptare e New Jerseyt promovuan dy vepra letrare të shkrimtares Age Gjokaj Ivezaj “Kush na mallkoi” e “Pikëllim dhe Shpresë”. Studiues të letërsisë, shkrimtarë, kritikë letrarë, gjuhëtarë e gazetarë analizuan, nderuan e vlerësuan krijimtarinë e Age Gjokaj Ivezaj si një kontribut të rëndësishëm në letërsinë e mërgatës shqiptare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Zëvendëskryetari i qytetit të Garfield z.Kevin Kane në fjalën përshëndetëse theksoi se këto libra i flasin përvojës shqiptare dhe në shumë mënyra, ato rezonojnë me gjendjen njerëzore, përpjekjet tona, qëndrueshmërinë tonë dhe shpresat tona. Ndërsa merremi me historitë e Age Ivezaj sot, jo vetëm që po celebrojmë letërsinë, por po pranojmë gjithashtu forcën e komunitetit dhe rëndësinë e rrëfimit të historive në ruajtjen e kulturës dhe trashëgimisë.

Arjana Fetahu Gaba zëdhënëse e Aleancës Shqiptare të New Jerseyt theksoi se librat në gjuhën amtare kanë një ndikim shumë të madh për emigrantët dhe mbajtjen e identitetit të tyre kulturor e gjuhësor. Leximi i librave në gjuhën amtare ndihmon emigrantët të mbajnë të gjallë lidhjen me vendin e origjinës, zakonet, traditat dhe historinë e tyre. Librat në gjuhën amtare ndihmojnë në zhvillimin e fjalorit, aftësive të të lexuarit dhe të të shkruarit në gjuhën e tyre. Librat që ne kemi sjellë në këtë bibliotekë përmbajnë tregime që përçojnë vlera si ndershmëria, respekti, puna e ndershme, familja, etj. Këto ndihmojnë në edukimin moral të lexuesve, sidomos të rinjve, theksoi ndër të tjera zonja Arjana Fetahu Gaba.

Kryetarja e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë Dr. Yllka Filipi në kumtesën e saj “Vështrim i thelluar mbi romanin “Kush na mallkoi?” u shpreh se romani i shkrimtares Age Ivezaj, është një xhevahir demografik që dëshmon autoktonësinë e popullit shqiptar në shekuj në trojet e veta. Narracioni i zhdërvjellët në këtë vepër nis me jetën e përfundon me vdekjen njësoj si një segment ekzistencial i kufizuar nga të dy anët me fillimin dhe fundin e një sage kombëtare të limituar në kohë, por të shtrirë pafundësisht në vazhdimësi. Simbolika e vdekjes që dominon në vepër mbetet ende e paqartë dhe hermetike njësoj si terri që mistershëm fton yjet në lojën e shenjtë e të shkurtër të jetës. Kjo tendencë si qasje për të ndriçuar këtë lënde letrare zgjon vemëndjen e studiuesve, si në ritualin enigmatik që sjell thelbi i romanit bërthama e të cilit ngjizet nga rrahjet e zemrës së një dashurie të ndaluar me nëntëkst semantik tendencialisht të palidhur, po aq edhe në një vibrim shpirtëror tepër të guximshëm, tha ndër të tjera Dr. Filipi.

Shkrimtari dhe studiuesi Dr. Bexhet Asani në kumtesën “Saga e malësorëve në një roman” dhe “Një buqetë lulesh plot mall dhe atdhedashuri” theksoi se romani “Kush na mallkoi..?!” i shkrimtares Age Ivezaj, vjen në kohën kur te populli shqiptar shpërngulja kishte arritur kulmin. Këto pesëdhjetë vjet jo vetëm që u zbrazën fshatra të tërë, por u zbrazën edhe qytete kudo në trojet etnike shqiptare. Shpërngulje kaq masive nuk kishte përjetuar populli ynë që nga shekulli XV, që nga Moti i Madh, pas vdekjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Romani “Kush na mallkoi…?!” i Age Ivezajt do të mbetet një dokument faktografik i realitetit të hidhur shqiptar, pasqyruar në aspektin letraro- artistik dhe estetik. Mbase, edhe mund të mbeten edhe si dëshmi e kohës së ekzodit të shqiptarëve, nga ajo treve shqiptare prej nga vjen edhe autorja e këtij romani.

Kryetari i Aleancës Shqiptare të New Jerseyt z.Alban Gaba në bashkëpunim me Bibliotekën Publike të Garfield nderuan me Certefikatë Mirënjohjeje patriotët

Pjetër dhe Liljana Gashi për kontributin e tyre të shkëlqyer në komunitetin shqiptar në New Jersey.

Studiuesja e letërsisë Arjeta Kotrri – Ferlushkaj në kumtesën “Letërsia si mision” theksoi se duke qenë se kemi të bëjmë me letërsi qëllimore dhe shqetësimi autorial është përcjellja e mesazhit më shumë se sa lëvrimi tekstit në vetvete, amaneti i venë në kujtesën e Lekës nga të parët e tij godet drejt e në plagë. Ky paragraf ka histori, ka mirënjohje e falënderim, ka mesazh filozofik për jetën, ka dashuri të madhe për atdheun dhe ka gjithashtu shumë dhimbje. Pikërisht, përmes ndërthurjes së këtyre përjetimeve, autorjakërkon të arrijë të përçojë tek lexuesi mesazhet e saja tëmirëpeshuara dhe të identifikuara që në kapitullin e parë. Citojmë: “Amanet këtë tokë! Çdo gur e cep është larë me gjak nga tëparët tanë. Armiqtë kanë qenë të shumtë, na kanë pushtuar, por ne gjithmone kemi luftuar dhe kështu kemi mbijetuar. Jemi bërë edhe më të fortë, bash si këto gurë e këto shkrepatë maleve tona që na rrethojnë. Edhe nëna më ka thënë: jemi betuar se kurrë nuk do ta braktisim këtë tokë. Tokaështë e jona e ne, jemi të kësaj toke, jemi NJË dhe tëpandarë.”

Studiuesi Prof. Besim Muhadri në kumtesën “Vështrim kritik mbi përmbledhjen poetike “Pikëllim dhe shpresë” të Age Ivezaj” nënvizoi se poezia e Age Ivezajt është një thirrje e brendshme që vjen nga thellësia e mallit për atdheun dhe përvijon një ndërthurje të natyrshme mes dhembjes dhe shpresës. Në tërësi,

“Pikëllimi i shpresës” është një vepër që ruan identitetin ndërmjet vargut dhe nje dëshmi se fjala poetike mbetet strehë e qëndrueshme për kujtesën dhe njenjën, sidomos në kohë kur atdheu është larg, por gjithmonë i pranishëm në shpirt.

Poetja Arjana Fetahu Gaba emocionoi të gjithë pjesëmarrësit teksa recitoi poezinë

“Dëshira e mërgimtarit” shkëputur nga vëllimi poetik “Pikëllim dhe Shpresë” të autores Age Ivezaj Gjokaj.

Në analizën e titulluar: “Narracion i pikëllueshëm për fatin e keq në dashuri dhe emigracionin apo murtaja e bardhë për shqiptarët”, shkrimtari Mëhill Velaj emocionoi të pranishmit bashkë me djalin e Tomë Gjokaj, Palin dhe ka shkruar në kumtesë se fuqia narrative e Age Gjokaj – Ivezaj në romanin “Kush na ka mallkuar” ka një shtrirje shumë dimensionale duke u nisur nga jeta familjare, fisnore, krahinore e deri te ballafaqimet më ekzistenciale ekonomike e shoqerore ku individi i gjendur në mes të dilemes të heqi dorë nga e kaluara atdheu e familja detyrohet ta shkëpusë të kaluarën e tij nga shkaqe e rrethana demoniake të presionit politik. Ky roman është rrëfim i tronditjeve të mëdha që endezohen here rreth mergimit e here rreth vuajtjes, dashurisë, pësimit, vdekjes, e shpresës, tha ndër të tjera shkrimtari Velaj.

Në fjalën e mirënjohjes e falënderimit autorja Age Ivezaj Gjokaj theksoi se ky promovim është një përjetim i veçantë shpirtëror që më jep kurajo dhe frymëzim për rrugëtimin tim të mëtejshëm krijues. Vlerësimi nga kolegët është një nder për mua, motivim i madh që më jep forcë për të zgjeruar horizontin krijues. Veprat që po prezantoj sot janë një reflektim i këtyre përvojave, ndjenjave dhe mendimeve që kanë lindur gjatë shumë viteve. Çdo faqe është shkruar me dashuri e kujdes. Romani “Kush na mallkoi” ka të bëjë me shpërnguljet masive të shqiptarëve nën Mal të Zi dhe ish Jugosllavi në përgjithësi. Edhe pse ngjarja në roman zhvillohet në dy kontinente, lexuesi mund të jetë nga cili do vendbanim shqiptarë e ti duket se kjo dhimbje është identike dhe është përjetuar njësoj edhe në fshatin ose qytetin e tyre. Përmbledhja poetike “Pikëllim dhe Shpresë” është një vëllim poezish që jane krijuar gjatë një periudhe të gjatë kohore, këtë përmbledhje poezish ia kam dedikuar vëllait tim të ndjerë, Tomë Kolë Gjokaj, që vdiq shumë i ri, por la pas vepra te medhaja që nuk harrohen kurrë. Po e lexoj dedikimin që ia kam bërë vëllait tim. Me dashuri dhe respekt të pafund, kujtojë guximin dhe shpirtin tënd të pathyeshëm! Ky libër është një testament i dashurisë sime për ty dhe një kujtim i përjetshëm i kontributit tënd të jashtëzakonshëm për kauzën tonë kombëtare. Sakrifica jote e madhe dhe ndjenja e thellë e detyrës ndaj vendit janë një burim frymëzimi për të gjithë ne dhe atyre që të kanë njohur. Edhe pse nuk je fizikisht mes nesh, prania jote jeton në çdo faqe të këtij libri, tha shkrimtarja Age Ivezaj Gjokaj.

Ky aktivitet i shkëlqyer kulturor e atdhetar u ndoq dhe në mediat e Tiranës përmes lidhjes direkte falë gazetarit dhe analistit të shquar Denion Ndrenika.

Revolta e Spaçit (21 – 23 maj 1973) përbën një pikë kulmore në historinë e qëndresës antikomuniste, por edhe të lëvizjes për liri e demokraci Shkaqet e kësaj revolte ishin kushtet çnjerëzore në të cilat vuanin të burgosurit e burgut, puna e tyre skllavëruese, përdorimi i torturave psikologjike dhe fizike, si edhe gjendja e mjeruar e popullit nën diktaturën komuniste, kundër së cilës ata u ngritën dhe qëndruan heroikisht.

Revolta e të burgosurve të Spaçit ishte një lëvizje politike. Ajo vërtet shpërtheu në mënyrë spontane në mbrojtje të jetës së shokut të tyre Pal Zefit, por menjëherë mori formë të përgjithshme e të organizuar me një shtab drejtues e me kërkesa kryesisht politike të përcaktuara. Parullat kryesore të revoltës ishin: “Nuk pranojmë të shkojmë në punë. Qeveria komuniste e Tiranës është e poshtër. Kjo qeveri së shpejti do të përmbyset. S’ka liri, s’ka demokraci, ka vetëm diktaturë. Duam drejtësi. Ushtria është me ne. Vëllezër ushtarë, hidhni armët e bashkohuni me në! Poshtë komunizmi! Poshtë Enver Hoxha! Duam bashkim me Evropën e lirë! Rroftë Evropa e lirë! Ja vdekje, ja liri, nuk shkojmë më në galeri!” etj. Heronjtë e Revoltës së Spaçit ishin Pal Zefi, Skënder Daja, Dervish Bejko, Hajri Pashaj – si dhe protagonistët kryesorë: Luan Burimi, Dashamir Kazazi, Hodod Sokoli, Luan Koka, Sami Dangëllia, Paulin Vata, Syrja Lame, Fadil Dushku, Gëzim Medolli, Demir Pojani, Kostandin Papaj, Rexhep Lazri, Ferit Kumanaku, Pal Marku, Bedri Çoku, Murat Marta, Jonuz Norja dhe pjesëmarrësit e tjerë: Çaush Çoku, Ndrec Çoku, apo flamurtari që mbante lart flamurin pa yll, Seliman Çuni, Sherif Allamani, Haxhi Bena, Mersin Vlashi që vizatoi shqiponjën në flamurin e kuq, Naim Pashai, Napolon Koleci, Shuaip Seti, Nuredin Vargo e mjaft të tjerë. Pas përleshjeve me gardianët e policët, pas shpërthimit të dyerve të birucave, pas thyerjeve të tabelave të emulacionit, ballafaqimeve dinjitoze me autoritetet e shqetësuar të burgut, me drejtorin e përgjithshëm të policisë dhe zëvendësministrin e Punëve të Brendshme, Feçor Shehu, të cilit ia ktheu vëndçe Hajri Pashai: “Së shpejti do të vini ju këtu, në vendin tonë. Ju jeni qeveri e poshtër, e gjakosur, që shtypni popullin dhe këtu do ta paguani së shpejti” etj. Po akti më madhor ishte heqja e flamurit të kuq mbi tarracë e mandej vendosja e flamurit me shqiponjën dykrenore, që u përshkrua nga plumbat, por nuk u ul dhe valoi për herë të parë në qiellin e tokës shqiptare, pas 30 vjetësh pa yllin e kuq, simbolin e komunizmit. Menjëherë pas shtypjes së revoltës, filloi gjyqi kundër organizatorëve e pjesëmarrësve të saj, në kundërshtim me premtimet e angazhimet demagogjike të mëparshme, për ta shuar revoltën. Gjykata e Lartë vendosi më 25 maj 1973 dënimin me pushkatim për Skënder Dajën, Dervish Bejkon, Hajri Pashain, dhe Pal Zefin, ndërsa për të tjerët ridënime me 25 dhe 20 vjet të tjera burg. Gjithsej 60 të ridënuar, që përbëjnë me qindra vite burgu.

Instituti i Studimeve Historike “Lumo Skendo”