Sokol Demaku/

Në qytetin e Åmål të Suedisë ne regjionin Dalsland ne date 23/24 maj 2026 u organizua një aktivitet kulturor kushtuar prezantimit të kulturës shqiptare, ku pjesëmarrësit patën mundësinë të njihen më nga afër me gjuhën, traditat dhe kuzhinën shqiptare. Aktiviteti u organizua nga QKSH Migjeni në bashkëpunim me Bokdagar i Dalsland. Gjatë këtij organizimi u prezantuan elemente të pasura të trashëgimisë kulturore shqiptare, duke përfshirë muzikën, veshjet tradicionale, zakonet dhe vlerat që karakterizojnë popullin shqiptar.

Gjatë këtij organizimi u prezantuan elemente të pasura të trashëgimisë kulturore shqiptare, duke përfshirë muzikën, veshjet tradicionale, zakonet dhe vlerat që karakterizojnë popullin shqiptar. Një vëmendje e veçantë iu kushtua edhe gjuhës shqipe dhe rëndësisë së ruajtjes së saj ndër breza.

Të pranishmit shijuan gjithashtu gatime tradicionale shqiptare, të cilat zgjuan interes dhe kureshtje të madhe tek pjesëmarrësit suedezë dhe ndërkombëtarë.

Ky aktivitet shërbeu si një urë lidhëse mes kulturave, duke promovuar mirëkuptimin, respektin dhe bashkëjetesën shumëkulturore në shoqërinë suedeze.

Në kuadër të programit kulturor u bë edhe një prezantim i denjë i krijimtarisë së poetëve Sokol Demaku, Gladiola Busulla dhe Rizah Sheqiri, të cilët me veprat dhe krijimtarinë e tyre sollën para publikut vlerat e letërsisë dhe kulturës shqiptare.

Të pranishëm në këtë manifestim kulturor ishin edhe mysafirët nga Norway, poeti Bardh Nengurra dhe Ylldije Syla, të cilët me pjesëmarrjen e tyre i dhanë një vlerë të veçantë këtij organizimi.

Bashkëpunime të tilla kulturore kanë një rëndësi dhe vlerë të veçantë në aspektin e integrimit në shoqërinë suedeze. Përmes prezantimit të kulturës, gjuhës dhe traditave shqiptare krijohen mundësi më të mëdha për njohje reciproke, respekt dhe afrim mes komuniteteve të ndryshme. Këto aktivitete ndihmojnë në forcimin e dialogut kulturor, ruajtjen e identitetit kombëtar dhe njëkohësisht kontribuojnë në integrimin e suksesshëm të shqiptarëve në jetën shoqërore dhe kulturore të vendit ku jetojnë.

QKSH Migjeni vazhdon të dëshmohet si një ambasador i denjë i gjuhës, kulturës dhe traditës shqiptare në Skandinavi, duke promovuar me përkushtim vlerat shqiptare përmes aktiviteteve kulturore, letrare dhe artistike. Me punën dhe angazhimin e saj të vazhdueshëm, kjo qendër kulturore po luan një rol të rëndësishëm në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe në afrimin e kulturës shqiptare me popujt dhe kulturat e tjera të rajonit skandinav.

Një interesim të madh tek vizitorët e Åmål zgjoi edhe ekspozita me veshje kombëtare shqiptare, filigrane dhe punime dore të realizuara nga Lina Sali, si dhe ekspozita fotografike, të cilat lanë përshtypje fantastike tek të pranishmit. Këto ekspozita paraqitën bukurinë, lashtësinë dhe pasurinë e traditës shqiptare, duke u vlerësuar shumë nga vizitorët suedezë dhe ndërkombëtarë.

Aktiviteti u përcoll nga një publik fantastik, me interesim të madh për kulturën, traditat dhe trashëgiminë shqiptare. Atmosfera e ngrohtë dhe mikpritëse krijoi një urë të fuqishme komunikimi dhe miqësie mes kulturave të ndryshme.

Aktiviteti u organizua nga QKSH Migjeni në bashkëpunim me Bokdagar i Dalsland, me mbështetjen e Kulturrådet dhe Kultur i Väst dhe se planifikohet qe në muajin tetor në këtë qytet të organziohet edhe një tryezë pune për vepren dhe jetën e Ismail Kadare.

Ky aktivitet shërbeu si një urë lidhëse mes kulturave, duke promovuar mirëkuptimin, respektin dhe bashkëjetesën shumëkulturore në shoqërinë suedeze.

Bujar Leskaj/

𝑵𝒆𝒔𝒆 𝒏𝒖𝒌 𝒎𝒖𝒏𝒅𝒂 𝒃𝒓𝒆𝒏𝒈𝒆𝒔 𝒕’𝒊 𝒃𝒆𝒋 𝒃𝒂𝒍𝒍𝒆,

𝒛𝒋𝒂𝒓𝒓 𝒑𝒆𝒓𝒔𝒆𝒓𝒊 𝒖𝒏𝒆 𝒌𝒂𝒎 𝒏𝒆 𝒔𝒉𝒑𝒊𝒓𝒕 𝒕𝒆 𝒅𝒋𝒆𝒈𝒖𝒓,

𝑵𝒆𝒔𝒆 𝒎’𝒊 𝒗𝒅𝒆𝒌𝒖𝒓 𝒋𝒂𝒎 𝒔𝒆 𝒄𝒅𝒐 𝒊 𝒈𝒋𝒂𝒍𝒍𝒆,

𝑴𝒊𝒓𝒆 𝒑𝒓𝒂, 𝒎’𝒊 𝒈𝒋𝒂𝒍𝒍𝒆 𝒋𝒂𝒎 𝒔𝒆 𝒄𝒅𝒐 𝒊 𝒗𝒅𝒆𝒌𝒖𝒓…

𝑽𝒊𝒍𝒔𝒐𝒏 𝑩𝒍𝒍𝒐𝒔𝒉𝒎𝒊, 1 𝒔𝒉𝒕𝒂𝒕𝒐𝒓 1972

53 vite më parë, në pranverën e largët të vitit 1973, më 21 – 22 majit të burgosurit politikë në burgun famëkeq të Spaçit, sfiduan diktaturën edhe në segmentin më të hekurt të saj.

Të lodhur nga puna e rëndë, ushqimi i pakët, dhuna fizike dhe nëpërkëmbja e dinjitetit, shpërthyen në një revoltë masive e cila zgjati tre ditë.

Tre ditë lirie e drite në errësirën e regjimit më të egër komunist në Europë.

Kryengritja e Spaçit përbën një pikë kulmore në historinë e qëndresës antikomuniste, por edhe të lëvizjes për liri e demokraci.

Të burgosurit, në burgun e braktisur nga policët dhe rojet, brohorisnin kundër diktaturës komuniste, kundër ideologjisë marksiste dhe pro demokracisë.

Parullat e hedhura gjatë revoltës ishin: “Ja vdekje ja liri”, “Ju jeni katila”, “Rroftë Shqipëria e Lirë”, “Ju jeni katila dhe keni lyer duart me gjakun tonë”, “Populli është me ne dhe kundër jush”, “Mos u gënjeni se kurrë në botë nuk do të fitojë komunizmi”, “Poshtë komunistët”, “Rroftë Europa e lirë”, etj.

Në atë kryengritje, për herë të parë u artikulua shprehja “E duam Shqipërinë si gjithë Europa!”, shprehje, e cila ishte lejtmotivi i Lëvizjes Studentore Shqiptare në Dhjetor ’90!

Një prej gjesteve më simbolike dhe më domethënës, që shënoi kulmin e revoltës, ishte ngritja e flamurit kombëtar pa yllin komunist, mbi tarracën e njërës prej fjetoreve. Flamuri u improvizua me mjete rrethanore nga të burgosurit.

Revolta e 21 Majit 1973 u shtyp me egërsi nga regjimi, duke përdorur trupa dhe mjete ushtarake.

Për këtë ngjarje janë dënuar me procese speciale në Tiranë, disa grupe, duke u ndarë në grupet e revoltës përgjithësisht dhe ai i flamurit veçanërisht.

U zhvilluan gjithsej 5 procese penale. Dolën në gjyq 66 të dënuar. Nxitësit, organizatorët dhe pjesëmarrësit më aktivë u ndëshkuan me rritje të dënimit, ndërsa katër prej tyre u dënuan me pushkatim.

Katër martirët e revoltës së Spaçit e 3 ditëve të LIRISË ishin: Hajro Pashaj, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Skënder Daja, eshtrat e të cilëve ende nuk janë gjetur as sot, por që me aktin e tyre dëshmuan se regjimi edhe pse i egër rrëzohej, se diktatira nuk e nënshtronte dot shpirtin e lirë të shqiptarit, se për lirinë ia vlen të sakrifikosh.

Pal Zefi, Skënder Daja, Hajro Pashaj dhe Dervish Bejko, 4 martirët e Revoltës së Spaçit, dhe dhjetëra të burgosur të tjerë politikë treguan se edhe në momentet më të zeza, edhe të vetëm, me guxim dhe trimëri mundet të rrëzonin dhe rrëzuan regjimin komunist për 3 ditë lirie dhe se për lirinë ia vlen të sakrifikosh.

U ekzekutuan, dhe eshtrat e tyre nuk gjenden as sot, por akti i tyre është dhe do mbetet i gjallë për të sotmen dhe të ardhmen!

21 Maji është dhe duhet të jetë dita e qëndrestarëve, dita e disidentëve të vërtetë antikomunistë shqiptarë. Dhe 21 maji duhet të vendoset me ligj si dita e përkujtimit publik, krahas 5 majit-Ditës së Dëshmorëve, 4 dhjetorit-Ditës së Forcave të Aramatosura dhe 8 dhjetorit – Ditës së Rinisë.

21 maji i vitit 1973 i parapriu revoltës së Qafë Barit në 22 maj 1984, kur përsëri disidentët, antikomunistët e vërtetë sfiduan dhëmb për dhëmb regjimin komunist, pavarësisht pasojave.

Ndaj vendosja me ligj e një dite të tillë, si Ditë e Përkujtimit Kombëtar, (Dita për qëndrestarët e vërtetë antikomunistë në vitet 1944- 1990), duhet të jetë Monumenti më i përkryer i NJERIUT dhe i triumfit të lirisë e shpirtit të lirë mbi tiraninë.

Përkujtimi i asaj dite, i atij akti, i katër martirëve të revoltës së Spaçit, i revoltës së Qafë Barit, është nderim jo vetëm i qëndresës së tyre ndaj diktaturës, por dhe respekt ndaj të gjithë antikomunistëve të vërtetë.

21 Maji 1973 është shenjuar në kujtesën shqiptare si dita e heronjve, dita e qëndresës antikomuniste, këtë ditë mund ta quajmë pa frikë edhe ditë e krenarisë kombëtare, ditë e lirisë…!

Pas rezistencës së viteve 1944-1946, protesta e Spaçit e 21 Majit 1973 është momenti dhe monumenti më sublim i qëndresës dhe i vetëflijimit në emër të një besimi, tê një besimi antikomunist.

Përgjigjja e regjimit ishte shume e egër, menjëherë u arrestuan 12 anëtarët e grupit të parë nga të cilët heronjtë:

Skënder Daja, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Hajri Pashaj u dënuan me vdekje, ndërsa Dashnor Kazazi, Syrja Lame, Paulin Vata, Jorgo Papa, Luan Burimi, Sami Dangëlliu, Luan Koka dhe Hodo Sokoli u ridënuan me nga 25 vjet burgim.

Me nga 25 vjet u ridënuan edhe anëtarët e grupit të dytë Bedri Çoku, Mersin Vlashi, Murat Marta, Neim Pashaj, Feti Kumanaku, Ndrec Çoku, Hasan Ibro, Elez Hoxha, Neim Uka, Zef Ashta, Jonuz Norja, Tomorr Allajbej, Pal Marku, Haxhi Bena, Qemal Demiraj, Shuaip Ibrahimi, Muho Curri, Mërkur Babameto, Gramos Spahiu dhe Dervish Sulo.

Ridënimet të rënda nga 11 vjet deri në 20 vjet morën edhe:

Fadil Dushku, Demir Pojani, Gëzim Medolli, Çaush Çoku, Lenin Prifti, Muharrem Dyli, Petro Popaj, Sulo Veshi, Muharrem Isufi, Stefan Kola Spiro Nasho, etj.

66 heronjtë që u riburgosën dhe qindra të dënuar të tjerë që mbështetën revoltën ngritën për 3 ditë flamurin pa yllin komunist të dizenjuar nga i burgosuri Mersin Vlashi.

Ditët e Kryengritjes së Spaçit përshkruhen në detaje në librin e heroit të burgjeve antikomuniste Bedri Blloshmi (Revolta e Spaçit, 21-23 Maj 1973).

11 vjet më vonë më 22 Maj 1984 kjo kryengritje u përsërit në Qafë Bari.

Kryengritja e Qafë Barit me 22.05.1984 u drejtua nga :

Sokol Sokoli, Tom Ndoja, Sokol Progri, Haxhi Baxhinovski, Lush Bushgjoka,Vllasi Koci, Kosta Gjordeni, Bajram Vuthi, Martin Leka, Lazer Shkembi,Hysen Tabaku, Ndue Pisha.

U sugjeroj veçanërisht të rinjve të lexojnë librat e Bedri Blloshmit “Revolta e Spaçit”dhe “Revolta e Qafë Barit – Terrori Komunist 1943 – 1990”.

Historia duhet të kujtohet që të mos përsëritet.

Të paharruar heronjtë antikomunistë!

V.O Pëmes këtij postimi modest përcjell respektin dhe nderimin për demokratin vlonjat Adrian Spahiu ( Spahillari) , babai i të cili Nesim Rexhep Spahiu vuajti 31 vite në burgjet e komunizmit , kryesisht në Spaç (vitet 1955-1965 ; ‘71-‘78 ; denimi i trete 1979 -1991) dhe ishte një nga pjesëmarrësit aktiv të Revoltës së Spaçit.

Mehmet Prishtina/

Protesta e djeshme e studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut nuk ështe vetëm një reagim spontan ndaj padrejtësive të momentit, por një thirrje e fuqishme për respektimin e të drejtave kushtetuese dhe të frymës së bashkëjetesës ndëretnike mbi të cilën duhet të ndërtohet shteti modern demokratik. Kërkesa për përdorimin e gjuhës shqipe nuk është privilegj, por e drejtë që buron drejtpërdrejt nga Kushtetuta e RMV-së, nga Amendamenti i Pestë dhe nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e cila pas konfliktit të vitit 2001 u bë themel i paqes dhe stabilitetit institucional në vend. Historia dëshmon se raportet ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonasve kanë njohur periudha shumë më të avancuara bashkëpunimi dhe mirëkuptimi sesa klima politike e sotme. Që para një shekulli, organizatat revolucionare shqiptare dhe maqedonase kishin vendosur ura komunikimi dhe marrëveshjeje politico-ushtarake.

Në vitin 1927, përfaqësues të VMRO-së së Bashkuar, si Zankov dhe Vllahov, si dhe Komiteti për Mbrojtjen Kombëtare i përfaqësuar nga Hasan Prishtina, zhvillonin kontakte dhe marrëveshje politike mbi parimin e vetëvendosjes së popujve,rregullimin e marrdhenjeve nderetnike dhe percaktimin e demarkacionit kufitare bayuar ne vullnetin e popullit. Në atë kohë, diplomacia ilegale sovjetike me qendër në Vjenë premtonte mbështetje financiare dhe logjistike për lëvizjet kombëtare, duke sfiduar politikën e Lidhjes së Kombeve, e cila nuk favorizonte krijimin e shteteve të reja dhe mbështeste vetëm të drejtat e minoriteteve. Edhe Kushtetuta e vitit 1974 e Republikës Socialiste të Maqedonisë, në kuadër të federatës jugosllave, kishte dispozita më të avancuara sa i përket përdorimit të gjuhëve të komuniteteve, përfshirë shqipen dhe turqishten.

Ligjet ekzistonin, por shpesh nuk zbatoheshin në praktikë, sidomos ndaj shqiptarëve. Sot, paradoksi bëhet edhe më i madh: Maqedonia e Veriut është anëtare e NATO-s dhe synon integrimin në Bashkimin Evropian, por njëkohësisht vazhdon të kontestojë të drejta elementare si përdorimi i gjuhës shqipe dhe simboleve kombëtare. Më shqetësuese mbetet heshtja e faktorit politik shqiptar në pushtet. Partitë shqiptare, të përçara dhe të përfshira në kalkulime të ngushta politike, shpesh kanë harruar se përfaqësojnë interesat kombëtare dhe jo vetëm interesat e tyre partiake. Pikërisht kjo heshtje ka rritur revoltën tek të rinjtë dhe studentët, të cilët po kërkojnë atë që u takon me ligj dhe me Kushtetutë. Lufta e UÇK-së në vitin 2001 detyroi palët të ulen në tryezën e negociatave dhe solli Marrëveshjen e Ohrit, e cila garantoi përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe në zonat ku shqiptarët përbëjnë mbi 20% të popullsisë. Ligji për përdorimin e gjuhëve nuk duhet të mbetet vetëm dokument formal apo mekanizëm politik për konsum ditor.

Çdo tentativë për ta relativizuar apo shpallur “inaktiv” këtë ligj përbën goditje ndaj procesit demokratik dhe rrezikon të nxisë tensione të panevojshme ndëretnike. Kryeqyteti i dikurshëm i vilajetit te Kosoves, Shkupi, edhe një herë u bë qendër e mobilizimit studentor. Studentë të drejtësisë dhe të fakulteteve të tjera, të mbështetur edhe nga student të rinj nga Tirana dhe Prishtina, u mblodhën për të ngritur zërin kundër padrejtësive. Autobusë me protestues u ndaluan dhe u penguan gjatë hyrjes në kufi apo në rrugët drejt Shkupit. Protestat eskaluan deri në përplasje fizike pas kërkesave për dorëheqjen e Ministrit Mickovski dhe ministrit të Arsimit, ndërsa tre studentë shqiptarë përfunduan të arrestuar.

Në mbrëmje, figura publike nga Tirana dhe Prishtina, ne kalan e Shkupit i bashkoj Grida Duma me emsioni e saj live ne Top Chanel,Top Story i bashkoj studentët dhe opinionistet nga Tirana dhe Prishtina për të bashkëbiseduar mbi studentet rreth kërkesat dhe qëllimet e protestës. Studentët deklaruan njëzëri se nuk do të tërhiqen deri në realizimin e kërkesave të tyre legjitime per te mrojtur provimet e jurispedences ne gjuhen shqipe. Historia ka dëshmuar se lëvizjet studentore kanë qenë gjithmonë bartëse të ndryshimeve të mëdha shoqërore dhe politike. Nga Parisi i vitit 1968 e deri tek lëvizjet demokratike në Ballkan, studentët kanë qenë zëri i ndërgjegjes qytetare. Prandaj, kërkesat e tyre duhet të merren seriozisht. Injorimi i tyre jo vetëm që dëmton demokracinë dhe marrëdhëniet ndëretnike, por rrezikon edhe vet stabilitetin politik të qeverisë së Maqedonisë së Veriut. Respektimi i gjuhës shqipe nuk është kërcënim për shtetin. Përkundrazi, është dëshmi e pjekurisë demokratike dhe e respektit të ndërsjellë mes dy popujve shtetformues. Vetëm përmes barazisë reale dhe zbatimit të ligjeve mund të ndërtohet një Maqedoni e Veriut evropiane, stabile dhe demokratike për të gjithë qytetarët e saj.

Mihal Ciko/

Silvana Muço Dogani është një emër që lidhet ngushtë me përkushtimin, sakrificën dhe dashurinë për gjuhën shqipe në diasporë. Në zemër të Italisë, në rajonin e Abruzzos, ajo ka ndërtuar prej vitesh një mision të heshtur, por me një jehonë të madhe për komunitetin shqiptar: ruajtjen e identitetit kombëtar tek brezat e rinj që rriten larg atdheut.

Si një emigrante shqiptare që e njeh nga afër mallin për vendlindjen dhe frikën se gjuha e nënës mund të humbasë në brezat që lindin jashtë Shqipërisë, Silvana Muço Dogani vendosi të mos qëndrojë spektatore. Me durim, përkushtim dhe një punë të pandalur “kokë më kokë” me familjet shqiptare, ajo nisi të hapë shkolla dhe kurse të gjuhës shqipe kudo ku kishte komunitet shqiptar në Itali.

Aktiviteti i saj nuk ka qenë thjesht organizim kursesh. Ai ka qenë një mision shpirtëror dhe kombëtar. Duke trokitur në dyert e familjeve shqiptare, duke biseduar me prindërit dhe duke i bindur ata për rëndësinë që fëmijët të mos humbasin gjuhën e origjinës, ajo ka krijuar ura të forta mes brezave. Për Silvanën, mësimi i shqipes nuk është vetëm një proces arsimor, por një mënyrë për të ruajtur rrënjët, kujtesën dhe krenarinë kombëtare.

Një nga momentet më domethënëse të këtij rrugëtimi ishte inaugurimi i shkollës shqipe në Francavilla al Mare, një aktivitet i mbushur me emocion dhe ndjenjë atdhedashurie. Ceremonia u zhvillua në një atmosferë festive, ku u bashkuan autoritete italiane e shqiptare, artistë dhe përfaqësues të komunitetit shqiptar. Prania e Ambasadores së Republikës së Shqipërisë në Itali, Anila Bitri, si dhe e Kryetares së Bashkisë së Francavilla al Mare, Luisa Russo, i dha këtij aktiviteti një rëndësi të veçantë institucionale dhe kulturore.

Në këtë ngjarje u ndje qartë fryma e punës dhe përkushtimit të Silvana Muço Doganit, e cila me kujdesin e saj arriti të bashkojë familje, mësues, artistë dhe institucione rreth një qëllimi të përbashkët: që fëmijët shqiptarë të mos harrojnë gjuhën e nënës. Programi artistik, me interpretimet e artistes Blerina Shera dhe rapsodit kosovar Gzim Javori Kodraliu, solli emocione të forta dhe kujtoi traditat e kulturës shqiptare që vazhdojnë të jetojnë edhe larg atdheut.

Në fjalën e saj përshëndetëse, Ambasadorja Bitri theksoi rëndësinë e këtyre nismave për ruajtjen e identitetit kombëtar tek brezat e rinj të diasporës, duke garantuar mbështetjen e institucioneve shqiptare për sigurimin e librave dhe abetareve në gjuhën shqipe.

Por mbi të gjitha, kjo histori është historia e një gruaje emigrante shqiptare që nuk pranoi të shuhet gjuha dhe kultura e saj në dhe të huaj. Përmes sakrificës, vullnetit dhe dashurisë për kombin, Silvana Muço Dogani ka kthyer shkollat shqipe në vende ku fëmijët jo vetëm mësojnë të lexojnë e të shkruajnë shqip, por mësojnë të ndihen krenarë për origjinën e tyre.

Puna e saj mbetet një shembull frymëzues për gjithë diasporën shqiptare: se identiteti ruhet kur ka njerëz që punojnë me zemër, pranë familjeve dhe pranë fëmijëve, për të mbajtur gjallë gjuhën, traditat dhe shpirtin shqiptar kudo në botë.

Në shtatorin e vitit 2012 isha në fshatin e nënës sime, në Volë ose Murto ( sot Sivota). E kisha obligim në kujtim të sajë të shihja në ish kaq e bukur Vola ashtu si kishte mbetur e stampuar në mëndjen e një vajze të vogël 7 vjeçare dhe që ma tregonte mua. U ula në rërën e plazhit atje në Skalomë dhe i shkruajta nënës sime këtë letër.

Letër Nënës

Nënë, si je atje ku je? Kohë kemi pa u takuar. Nuk e di a të kam thënë se një ditë do të vija atje ku ti ishe përnatë me mëndjen tënde dhe shëtisje në anëdetin e Volës sonë të bukur. Unë se kisha parë por kisha prekur ato guacakt e bukura spirale që ti i ruaje mbështjellë me aq kujdes në një mandile të vogël. Ishin ato që vunë një shënjë në mëndjen time se një ditë, atëherë kur të vinte sahati… unë do prekja zallin e bukur të Zavjes. Dhe ja, ketu e 100 vjet më pas ëndra u bë . Ndodhem këtu nën hijen e ullinjve të Volës dhe dëgjoj përplasjen e dallgëve në breg.

Teksa mundohem të kuptoj gjuhën e tyre ndjej goditjen e vargut Kutelian të më gozhdojë përjetë në atë truall….bam…bam…bam.

Të dua baltë shqiptare

Të dua egërsisht!

dëshpërimisht!

si ujku pyllin,

si vala valën,

si balta balten.

Këtu s’më njeh askush dhe unë mundohem të flas sa shqip sa greqisht e anglisht me shpresë se njerëzit e sotëm të këtyre anëve do më kuptojnë . Por e shoh që për ta jam asgjë më shumë se një i huaj në fshatin e rrënjëve të mia. Ju fola gurëve të sokakut…s’mu gjegjën. Fola me muret e shtëpive të braktisura dhe prap jo. Kopështet janë rrënuar moj nënë. Ullinjtë plakur dhe më shumë. Ju fola në gluhën tonë, gremisnë kokën mënjanë si të mos besonin kush isha.Vajta atje ku më kishe thënë, tek shtëpia e madhe që sheh nga deti. I fola qenit, i them kush jam por dhe ai sme njeh oj nanë.

Erdha dhe në Zavje,

në këtë gji deti magjiplotë.

Dhe sytë

seç mu mbushnë me lotë

U zhyta në ujin valë

Atë që ndjeva

Se them dot me fjalë

Kërkova… por dot nuk gjeta si ato guackat e tua.

Thellë në mëndjen time përvijohen skenare maramendëse në një teatër magjiplotë. Ah sikur të ishe gjallë ….se këtu …këtu ka diçka që nuk shkon moj nanë. Pse erdha vetëm? Ti e dije ku ishin çelësat e shtëpisë. Tani është vjeshtë. Do kthehem përseri në pranëverë, kur të çelin lulet mendova . Ato dalin rishmëz nga thellësia e tokës dhe do më njohin se s’bën. U kumbisa ndënë hijen e një portokalli dhe ashtu humba në krahët e tu kur më flisje për Volën tonë si nuse dhe ç’mu kujtuan fjalët e tua të moçme. Pa kuptuar fillova të bëlbezoja në gluhën tënë historinë e Volës ashtu siç ma tregoje ti moj nanë:

“Atje poshtë ishnë nisitë. Ish një vënd i bukur por një gjarpër i madh e i madh nuk linte njeri të afrohej. Atje lart në Vrohona ish një djalë i glatë me emrin Murto. Dhe këtij Murtos një ditë seç i shkrepi të vinte poshtë. Dhe ai erdhi, dhe e vrau gjarpërin dhe i pari hodhi themeli në Volë. E pas tij erdhën dhe të tjerë vrohorit. Po Murtua ish i pari. Dhe i mbeti Murto emri skalomës së bukur me nisitë përkarshi.Një tjetër djalë ndërtoi shtëpi në malin për karshi ndaj dhe i thone Mali i Aliut sot e kësaj dite. Pas e më pas erdhi im atë . Ai mori një nuse të bukur atje në Arpicë dhe ajo u bë nana ime. Shtëpia jonë ish karshi detit atje në gjirin e Zavjes. Dhe unë laja kurmin në detin valë , mblidhja guacka në rërën e bukur dhe i vloja mënjanë si hajmali. Por… erdhi nje ditë dhe nuk e di pse u nismë drejt veriut muhaxhir dhe çelësat i lamë në gjitonë.

Do kthehemi prap u tha im atë. (1917 )

Dhe mbenë të gjitha atje në Volë

shtëpi e katandi, dyqan e ulli.

Lamë malet , detin, nisitë për karshi.

Endërat dhe ca guacka i mora me vete.

Por dot su kthye më im atë… “

Dëgjonin ullitë këtë legjendë dhe çdo fjalë bënte çudira moj nanë. Portokallja tundi fletët e më buzëqeshi. Ullinjtë ulën degët të më përkëdhelnin… qeni mu afrua dhe bënte me nojma të shkoja tek shtëpia. Nëpër muret çelën lulet, dera e avllisë u hap dhe dëgjoja zëra moj nanë. Mos ishe ti dhë më prisje atje tek pragu? ….Oh sa bukur!

E kisha të vështirë të vija? Jo. Ndoqa në të kundërt udhën që bëre ti moj nanë. Kalova qafën e Gjashtës, Qafën e Soronesë, më tej Qafën e Botës. Eca mbi urën e lumit Kalama, rashë në Arpicë, preka zallin e Pargës si nuse dhe mbrita këtu në Volën tënde. Dhe vërtet ajo është aq e bukur….Ndaj tani e kuptoj përse nga sytë e tu ridhnin lotë sa herë e sillje në mëndje dhe më thoshje: “ ah, të isha një zog i vogël dhe të fluturoja mbi atë dhe” .

Xhemal Hasani

Volë, Shtator 2012