s p – Page 29 – Dielli

SHQIPTARËT NË FILATELINË E MAQEDONISË SË VERIUT

August 20, 2026 by s p

Besnik Fishta/

Filatelia e një vendi nuk është vetëm pasqyrë e historisë së tij postare. Pulla postare është një dokument i vogël shtetëror, një dëshmi e kohës dhe, në shumë raste, një mënyrë përmes së cilës një shtet zgjedh të paraqesë historinë, kulturën, personalitetet dhe komunitetet që jetojnë brenda tij. Për këtë arsye, studimi i mënyrës se si Shqipëria dhe shqiptarët janë trajtuar në filatelinë e Maqedonisë së Veriut përbën një temë me interes të veçantë për historinë postare, por edhe për historinë kulturore e shoqërore të këtij vendi.

Territori i sotëm i Maqedonisë së Veriut ka kaluar nëpër administrime dhe struktura të ndryshme shtetërore përpara krijimit të shtetit modern maqedonas. Për këtë arsye, në periudhat para Luftës së Dytë Botërore nuk mund të flitet për emetime postare të një shteti maqedonas të pavarur, në kuptimin që e kemi sot. Administratat osmane, serbe, bullgare dhe struktura të tjera shtetërore kanë lënë gjurmët e tyre në historinë postare të këtij territori. Një dëshmi interesante gjatë periudhës së vitit 1944 lidhet edhe me përdorimin e pullave bullgare gjate pushtimit gjerman, të mbishtypura me mbishkrimin “Македония – 8. IX. 1944”, një episod ky me interes të veçantë për koleksionistët dhe studiuesit e historisë postare të këtij territori.

Pas vitit 1945, me krijimin e Republikës Socialiste të Maqedonisë brenda Federatës Jugosllave, shërbimi postar u përfshi në sistemin federal jugosllav. Për këtë arsye, për një periudhë të gjatë nuk kemi një filateli shtetërore të pavarur maqedonase. Pulla dhe shërbimi postar funksiononin brenda kuadrit të sistemit postar jugosllav.

Një kthesë e rëndësishme erdhi pas shpërbërjes së Jugosllavisë. Pas shpalljes së pavarësisë së Republikës së Maqedonisë në vitin 1991, filloi edhe një kapitull i ri i historisë së saj filatelike. Emisionet e para të viteve të pavarësisë shënojnë fillimin e një identiteti të veçantë postar, i cili më pas do të pasqyrohej edhe në mënyrën e emërtimit të vendit në pulla dhe dokumente postare. Pas Marrëveshjes së Prespës dhe ndryshimit kushtetues të emrit të shtetit në vitin 2019, emërtimi “Republika e Maqedonisë së Veriut” u bë pjesë e identitetit të ri shtetëror dhe postar.

Por për interesat tona kombëtare ekziston një pyetje edhe më e rëndësishme: si është paraqitur hapesira shqiptare në këtë filateli?

Përgjigjja nuk mund të jetë as mohuese, as absolutisht lavdëruese. Një shqyrtim i emisioneve tregon se Posta e Maqedonisë së Veriut ka pasqyruar një numër të konsiderueshëm personalitetesh shqiptare, si dhe vlera të ndryshme që lidhen me praninë, historinë dhe kulturën shqiptare në këtë hapësirë. Në këtë kuadër gjejmë figura të shquara si Gjergj Kastrioti – Skënderbeu dhe Nënë Tereza, por edhe personalitete të tjera që lidhen me letërsinë, artin, kulturën, arsimin dhe jetën shoqërore.

Tematika shqiptare në filatelinë e Maqedonisë së Veriut nuk kufizohet vetëm te portretet e personaliteteve. Ajo shtrihet edhe në fusha të tjera me rëndësi: arkitekturën dhe pamjet urbane të qyteteve me trashëgimi shqiptare; bukuritë e natyrës në trevat shqiptare; monumentet dhe trashëgiminë kulturore; si dhe elemente të tjera që lidhen me historinë dhe identitetin e kësaj hapësire. Kjo e bën praninë shqiptare në filateli më të gjerë sesa një listë portretesh dhe tregon se kultura shqiptare mund të trajtohet nëpërmjet shumë dimensioneve të saj.

Kjo është një meritë që duhet njohur. Pulla postare, kur vendos portretin e një shqiptari apo paraqet një monument, një vepër kulturore, një qytet ose një peizazh të lidhur me shqiptarët, nuk e paraqet atë thjesht si një element grafik. Ajo e vendos këtë figurë ose vlerë në hapësirën publike të kujtesës së një shteti. Në këtë kuptim, çdo emision i tillë është një dëshmi se historia dhe kultura shqiptare janë pjesë e pandashme e historisë së përgjithshme të këtij territori.

Megjithatë, një vështrim më i plotë tregon se kjo pasqyrë ende mund të pasurohet. Vihet re veçanërisht mungesa e disa figurave patriotike shqiptare, sidomos personaliteteve të rëndësishme të historisë së Kosovës. Emra si Isa Boletini dhe Hasan Prishtina, si dhe figura të tjera që kanë luajtur rol të rëndësishëm në historinë kombëtare shqiptare, do të përbënin tema me vlerë të veçantë për filatelinë. Po kështu, në një këndvështrim më bashkëkohor, do të ishte me interes edhe përfshirja e personaliteteve të periudhave më të vona, ndër të cilët mund të përmendet Ibrahim Rugova, figurë e rëndësishme e historisë politike dhe kulturore të Kosovës.

Përmendja e këtyre mungesave nuk duhet kuptuar si kërkesë që filatelia të kthehet në një mjet të propagandës kombëtare. Përkundrazi, bëhet fjalë për një parim të thjeshtë të dokumentimit historik: një shtet shumëetnik duhet të pasqyrojë, në mënyrë sa më të gjerë dhe të ekuilibruar, larminë e historive, kulturave dhe personaliteteve që kanë kontribuar në jetën e tij dhe në hapësirën historike ku ai është formuar.

Në këtë pikë merr rëndësi të veçantë Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e nënshkruar më 13 gusht 2001. Ajo erdhi pas konfliktit të vitit 2001 dhe synoi të krijonte bazat për një shtet më gjithëpërfshirës dhe për një bashkëjetesë më të qëndrueshme ndërmjet komuniteteve. Marrëveshja lidhej, ndër të tjera, me mosdiskriminimin, përfaqësimin e drejtë të komuniteteve në institucionet publike, përdorimin më të gjerë të gjuhës shqipe në administratë dhe jetën publike, decentralizimin, si dhe zhvillimin e arsimit dhe kulturës së komuniteteve.

Nga këndvështrimi filatelik, këto zhvillime kanë rëndësi të veçantë. Nëse Marrëveshja e Ohrit synonte ndërtimin e një shoqërie më të barabartë dhe njohjen e karakterit shumëetnik të shtetit, edhe filatelia mund të shihet si një nga hapësirat simbolike ku kjo bashkëjetesë shprehet dhe dokumentohet.

Këtu nuk bëhet fjalë vetëm për gjuhën e pullës. Prania e shqipes në pullen e postes prej vitit 2019, është e rëndësishme, por po aq e rëndësishme është edhe ajo që një pullë zgjedh të tregojë. Një seri kushtuar shkrimtarëve, artistëve, mësuesve, studiuesve, sportistëve, personaliteteve fetare, figurave historike e patriotike, monumenteve, arkitekturës, natyrës dhe trashëgimisë shqiptare do të ishte një mënyrë për të pasqyruar më plotësisht karakterin shumëkulturor të vendit.

Në këtë kuadër, meriton të vlerësohet edhe puna e Postës së Maqedonisë së Veriut dhe e punonjësve të saj, përfshirë natyrisht edhe shqiptarët që punojnë në strukturat e saj. Pas çdo emisioni postar, çdo shërbimi dhe çdo dokumenti filatelik qëndron puna konkrete e njerëzve që e bëjnë të mundur këtë veprimtari. Kontributi i tyre në ruajtjen, zhvillimin dhe promovimin e filatelisë meriton respekt dhe falënderim. Në vend të një vështrimi vetëm kritik, është më e dobishme që ky kontribut të shoqërohet me sugjerime dhe bashkëpunim për pasurimin e mëtejshëm të tematikave.

Studiuesit dhe filatelistët shqiptarë nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut,si dhe nga diaspora, së bashku me institucionet postare e kulturore, mund të ndërmarrin studime dhe propozime të përbashkëta për këtë trashëgimi. Nuk do të ishte thjesht një kërkesë për “më shumë pulla shqiptare”, por një përpjekje për të dokumentuar më plotësisht historinë e përbashkët dhe për të evidentuar figura, ngjarje, monumente dhe vlera që ende mungojnë. Filatelia ka këtë veçori të rrallë: ajo mund të bashkojë atë që historia politike shpesh e ka ndarë. Një pullë është e vogël në përmasa, por e madhe në simbolikë. Ajo mund të tregojë një personalitet, një monument, një qytet, një kulturë, një gjuhë dhe, mbi të gjitha, një prani njerëzore.

Prandaj, trajtimi i shqiptarëve në filatelinë e Maqedonisë së Veriut duhet parë me vlerësim, por edhe me sy kritik dhe konstruktiv.

Merita e Postës për pasqyrimin e shumë figurave dhe vlerave shqiptare nuk duhet mohuar; përkundrazi, ajo duhet vlerësuar dhe falënderuar. Por njëkohësisht duhet pranuar se historia dhe kultura shqiptare në këtë hapësirë janë shumë më të pasura dhe se ende ka personalitete të rëndësishme patriotike, veçanërisht nga Kosova, figura të kulturës e arsimit, monumente, aspekte të arkitekturës, natyrës dhe trashëgimisë që presin të dokumentohen në filateli.Pasqyra e një shteti shumëetnik nuk matet vetëm me numrin e emrave që paraqiten në pulla, por edhe me hapësirën që u jepet historive dhe kulturave të ndryshme brenda kujtesës së tij publike. Në këtë drejtim, filatelia e Maqedonisë së Veriut ka bërë hapa të rëndësishëm, por ka ende mundësi të mëdha për ta pasuruar këtë pasqyrë dhe për ta shndërruar pullën postare në një dëshmi edhe më të plotë të bashkëjetesës shumëetnike.

BEJTA DHE KËNGË PRANË LIQENIT TË SHKODRËS

August 20, 2026 by s p

Ramazan Çeka/

Shiroka, në një mbrëmje vere, kur liqeni merr dritën e perëndimit, ndërsa kënga dhe humori shkodran i japin zemër sheshit. Ka mbrëmje që vijnë me një magji të veçantë, kur muzika lundron mbi freskinë e liqenit, kur Shiroka vishet me dritën e perëndimit dhe, për pak çaste, edhe eklipsi i Diellit i jep kësaj mbrëmjeje një dritë tjetër, një bukuri të rrallë.

Një e tillë ishte edhe kjo mbrëmje vere në Shirokë, aty ku freskia e Liqenit të Shkodrës përkëdhelte tingujt e muzikës, ndërsa zërat e këngëtarëve dhe e qeshura plot jetë e bejtaxhinjve shkodranë i jepnin mbrëmjes shpirt e ngrohtësi. Nën kujdesin e Bashkisë së Shkodrës, Shoqata Kulturore “Bejta Shkodrane” solli në sheshin e Shirokës një koncert që bashkoi dy prej thesareve më të dashura të shpirtit shkodran: këngën dhe bejtën.

Përballë liqenit, në një mbrëmje që vinte pas ditëve përvëluese të kësaj vere, freskia e ujit dhe tingujt e muzikës i dhanë Shirokës një tjetër gjallëri, ndërsa sheshi qendror u mbush nga publiku, duartrokitjet, buzëqeshjet dhe emocionet. Por, para se të fillonte koncerti i kësaj mbrëmjeje artistike, ndalëm për pak çaste me disa prej protagonistëve të saj. Biseduam fillimisht me aktoren e mirënjohur, Merita Smaja, “Mjeshtre e Madhe”, një artiste që e njeh mirë shpirtin e humorit dhe të skenës shkodrane.

Më pas, fjala shkoi te bejtaxhiu Isuf Çoku, një prej atyre zërave që e mbajnë gjallë traditën e bejtës shkodrane, këtij arti të hollë ku fjala bëhet humor, thumb, mençuri dhe buzëqeshje. Dhe mes të ftuarve të kësaj mbrëmjeje ishte edhe këngëtari Vitor Hila, i ardhur nga Amerika, për t’iu bashkuar kësaj feste të këngës, miqësisë dhe traditës.

Pastaj… erdhi çasti që të gjithë po e prisnin.

Skena mori jetë, zërat e këngëtarëve i dhanë shpirt mbrëmjes, ndërsa tingujt u përhapën mbi ujërat e liqenit, duke e kthyer atë mbrëmje vere në një festë të vërtetë të këngës dhe të shpirtit shkodran.

Ishte Orjeta Kelaj, një nga këngëtaret më të dashura të Shkodrës, ajo që i dha zërin e parë kësaj mbrëmjeje. Me këngën e saj, Shiroka sikur mori frymë ndryshe; tingujt u përhapën mbi liqen, ndërsa publiku e priti me duartrokitje dhe emocion, duke i dhënë kësaj feste artistike një nisje të bukur.

Pas saj, në skenë u ngjitën disa prej zërave më të dashur për publikun: Mukades Çanga, “Mjeshtre e Madhe”, Myzafer Koliqi nga Kraja, Vitor Hila nga Amerika, Sadet Kuçi nga Kosova, Erissela Deda, Xhelal Juka dhe Lirim Gjonbiba.

Secili prej tyre solli në Shirokë ngjyrën e zërit, emocionin dhe atë ngrohtësi të veçantë që vetëm kënga di t’ia falë një mbrëmjeje.

Një rol të veçantë pati edhe formacioni muzikor që shoqëroi këngëtarët: Avni Mani dhe Edison Sima në tastierë, Agron Rexha në klarinetë dhe Hamit Asllani në kitarë.

Pa shumë kohë në dispozicion për prova, ata u bënë pjesë e kësaj mbrëmjeje me profesionalizëm dhe dashamirësi, duke i dhënë secilit interpretim mbështetjen dhe ngjyrën e duhur muzikore.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria e një mbrëmjeje të tillë: kur pasionit të këngëtarëve i bashkohet përkushtimi i muzikantëve, skena merr jetë dhe muzika gjen udhën drejt zemrës së publikut.

E publiku i Shirokës ishte i mrekullueshëm.

I ndoqi këngëtarët me duartrokitje, i shoqëroi me entuziazëm dhe, kur ritmi u bë më i gjallë, sheshi nuk qëndroi më vetëm spektator.

Nisi vallëzimi.

Dhe atëherë ndodhi diçka që vetëm muzika di ta bëjë.

Kur ritmi mori hov dhe vallëzimi u shtri në gjithë sheshin, edhe disa nga turistët e huaj që ndodheshin atë mbrëmje në Shirokë iu bashkuan kësaj feste, duke u bërë pjesë e gëzimit që kishte pushtuar sheshin.

Pa ditur ndoshta as fjalët e këngës, ata kuptuan gjuhën më të bukur që nuk ka nevojë për përkthim: gjuhën e muzikës, të ritmit dhe të gëzimit.

Dhe kështu, për disa çaste, Shiroka u shndërrua nga një peizazh i bukur buzë Liqenit të Shkodrës në një skenë ku kënga dhe vallëzimi u shkrinë me bukurinë e natyrës.

Në jetën e përditshme të këtij qyteti, bejtja shkodrane dhe kënga popullore janë pjesë e pandashme e shpirtit të Shkodrës.

Ato jetojnë në fjalën, në humorin, në këngën dhe në mënyrën se si ky qytet e përjeton e ia rrëfen jetën vetvetes.

NGA PARALAJMËRIMI: “DEMOKRACIA NUK PRET” TE ZGJIMI QYTETAR DHE ALARMI: DEMOKRACIA NË RREZIK!

August 19, 2026 by s p

Nga Frank Shkreli/

Protestat e sotme në Shqipëri, janë një shenjë se shqiptarët po rizgjohen për të mbrojtur lirinë dhe demokracinë. Para 10–15 vitesh, kur shkruaja artikuj për “Demokracia nuk pret”, nuk e kisha fjalën vetëm për një shqetësim të çastit politik. Ishte një paralajmërim se demokracia shqiptare nuk mund të lihej në mëshirën e politikanëve, të partive politike apo të interesave të pushtetit. Kam theksuar vazhdimisht se, Demokracia kërkon vigjilencë, kërkon qytetarë pjesëmarrës. Kërkon një shoqëri që nuk hesht kur institucionet dobësohen, kur pushteti përqendrohet, kur korrupsioni bëhet pjesë e sistemit dhe e jetës së përditshme dhe kur qytetari fillon të ndiejë se zëri i tij nuk dëgjohet më.

Sot, pas më shumë se një dekade, kemi ardhur në një pikë ku titulli “Demokracia nuk pret” merr një kuptim edhe më të fortë: Demokracia është në rrezik dhe shqiptarët kanë filluar ta kuptojnë këtë. Protestat që kanë përfshirë Tiranën dhe qytete të tjera gjatë vitit 2026 duhen parë edhe në këtë kontekst. Ato nuk janë vetëm një përplasje ndërmjet opozitës dhe qeverisë. Sigurisht, partitë politike kanë interesat dhe agjendat e tyre dhe do përpiqen të shfrytëzojnë çdo pakënaqsi të qytetarëve me qeverinë në pushtet. Por përtej partive politike, në Shqipëri, më në fund, po shfaqet diçka tjetër: pakënaqësia qytetare dhe dëshira e një pjese të shoqërisë për të mos qëndruar më spektatore përballë mënyrës se si qeveriset vendi.

Në protestat e fundit është parë edhe një element i rëndësishëm: pjesëmarrja e të rinjve. Frank Shkreli: Kur zgjohet rinia, dridhen elitat. A po vjen më në fund ndryshimi në trojet shqiptare?! | Gazeta Telegraf –Lëvizja e njohur si “Revolucioni i Flamingove”, për shembull, ka mobilizuar mijëra shqiptarë, veçanërisht të rinj, të cilët kanë ngritur shqetësime jo vetëm për projektet konkrete të zhvillimit, por edhe për korrupsionin, institucionet publike dhe mënyrën e shpërndarjes së pasurisë e mundësive në vend. Ky mobilizim është ndoshta pjesa më shpresëdhënëse e zhvillimeve të sotme. Sepse një shoqëri demokratike fillon të zgjohet atëherë kur qytetari nuk thotë më: “Çfarë mund të bëj unë?” Por pyet: “Çfarë po bëjmë ne?” Ky është ndryshimi ndërmjet indiferencës dhe qytetarisë.

Me të drejtë, protestat prej pothuaj dy muajsh shikohen nga vërejtës të jashtëm dhe të brendshëm si një shenjë zgjimi qytetar i shqiptarëve. Nuk është aq e rëndësishme vetëm se sa njerëz dalin në një protestë. Më e rëndësishme është fakti se pse dalin. Kur qytetarët dalin në rrugë për të kërkuar transparencë, drejtësi, llogaridhënie, mbrojtjen e pasurisë publike dhe respektimin e institucioneve, atëherë protesta merr një dimension më të madh se një konflikt i zakonshëm politik. Ajo bëhet një shprehje e sovranitetit qytetar. E kjo, pikërisht, është arsyeja pse protestat duhet të lexohen më me kujdes. Edhe analizat e fundit mbi zhvillimet politike në Shqipëri i kanë lidhur protestat me probleme më të thella sistemike të demokracisë shqiptare, jo vetëm me një konflikt të momentit. Sigurisht, kjo nuk do të thotë se çdo protestë është demokratike në çdo formë të saj. Dhuna, sulmet ndaj policisë apo shkatërrimi i pronës nuk mund të justifikohen në emër të demokracisë. Protesta demokratike duhet të jetë e vendosur, por paqësore, e guximshme, por e përgjegjshme. Sepse qëllimi nuk është të zëvendësohet një autoritarizëm me një tjetër. Qëllimi është të forcohet demokracia. Kjo njuk do të thotë se Shqipëria është kthyer në një diktaturë. Por në të njëjtën kohë, një demokraci nuk humbet vetëm atëherë kur mbyllet parlamenti, kur ndalohen partitë politike apo kur burgosen kundërshtarë politikë.

Nga paralajmërimi disa vite më parë se, “Demokracaia nuk pret”, te alarmi sot se demokracia është në rrezik në Shqipëri, ishte një lidhje gjatë viteve e shkrimeve të mia të dikurshme e deri në ditët e sotëme: Se “Demokracia nuk pret” ishte pra një paralajmërim, ndërsa sot më duhet të jap alarmin se “Demokracia është në rrezik.” Se i ashtuquajturi “tranzicion” është grabitur nga klasa politike në Shqipëri por edhe Kosovë, një fenomen që po dëbon shqiptarët nga trojet e tyre shekullore. Klasa politike në të dy anët e kufirit duhet të kuptojë se legjitimiteti nuk fitohet vetëm në zgjedhje, qofshin ato edhe të lira, por ai ruhet dhe kultivohet përmes integritetit moral e kombëtar, transparencës dhe përgjegjësisë së politikës ndaj qytetarëve. Frank Shkreli: Klasa politike në Shqipëri dhe në Kosovë po tradhëton shpresën dhe besimin e shqiptarëve për të ardhmen | Gazeta Telegraf

Një gjë pozitive nga këto zhvillime të fundit është fakti se protestat janë një nga shenjat se në të vërtetë, një pjesë e shoqërisë shqiptare po e kupton tani këtë rrezik që po i kanoset Kombit shqiptar. Mbetet për tu pa nëse ky është fillimi i një zgjimi që ka munguar për dekada tani. Për vite me radhë shqiptarët janë ankuar në kafene, në familje, në rrjetet sociale dhe në biseda private. Për fat të keq të vendit, shumë prej tyre kanë zgjedhur emigrimin si përgjigje ndaj mungesës së shpresës. Të tjerë janë tërhequr nga politika, disa të tjerë i janë dorëzuar fatit duke menduar se politikanët shqiptarë, “të gjithë janë njësoj”. Por demokracia nuk mund të mbijetojë kështu nëse qytetari largohet prej saj, duke u dorzëuar para së keqes. Prandaj, një qytetar që del në shesh për të kërkuar llogari nga pushteti nuk duhet parë, domosdoshmërisht, si kundërshtar i shtetit. Në një demokraci normale, qytetari kritik është një nga mbrojtësit më të rëndësishëm të shtetit demokratik.

Sa herë jam shprehur se Shqipëria ka nevojë për një zgjim demokratik. Shqiptarët nuk kanë nevojë për një tjetër revolucion politik që të zëvendësojë një grup politikanësh me një grup tjetër. Por ata kanë nevojë për një revolucion demokratik të ndërgjegjes. Duhet një brez që beson se ligji është mbi pushtetin. Një brez që nuk pranon korrupsionin si normalitet. Një brez që kërkon zgjedhje të lira e të besueshme. Një brez që kërkon drejtësi të pavarur. Një brez që nuk e sheh shtetin si pronë të partisë që qeveris. Dhe mbi të gjitha, Shqipëria dhe shqiptarët kanë nevojë për një brez që nuk pranon të largohet nga Shqipëria vetëm sepse nuk sheh një të ardhme në vendin e vet.

Prandaj, kjo është arsyeja pse protestat e sotme mund të jenë më shumë se një episod politik. Shpresoj që ato të jenë shenja e një zgjimi të vërtetë qytetar, pa kthesë mbrapa. Dhe nëse është kështu, ky zgjim duhet përshëndetur, por edhe drejtuar ndaj një qëllimi të qartë e të përbashkët: forcimit të demokracisë shqiptare. Sepse — Frank Shkreli: Shqiptarët në Ditën Ndërkombëtare të Demokracisë, 2024 | Gazeta Telegraf — siç kemi thënë shpesh, demokracia nuk mbrohet vetëm në ditën e zgjedhjeve. Mbrohet çdo ditë. Sa herë kam cituar ish-Presidentin e Shteteve të Bashkuara, Ronald Reagan se, “Liria nuk është kurrë më shumë se një brez larg shuarjes. Se për demokracinë duhet luftuar dhe duhet mbrojtur çdo ditë dhe nga çdo brez.” Se demokracia mbrohet kur qytetari flet. Mbrohet kur gazetari investigon. Mbrohet kur gjyqtari vendos sipas ligjit. Mbrohet kur parlamenti kontrollon qeverinë. Mbrohet kur opozita ushtron detyrën e saj. Mbrohet kur pushteti pranon kritikën. Dhe mbrohet, mbi të gjitha, kur qytetarët refuzojnë të heshtin. Sepse historia na mëson se demokracitë nuk zhduken gjithmonë me një goditje të vetme. Ato mund të konsumohen pak nga pak, në heshtje, përmes tolerimit të shkeljeve të vogla, normalizimit të arrogancës së pushtetit dhe indiferencës së qytetarëve. Kam shkruar për vite me rradhë se mungesa e demokracisë së vërtetë, dobësimi i institucioneve, mungesa e një opozite efektive dhe mos-distancimi zyrtar nga trashëgimia dhe krimet e diktaturës komuniste mund të krijonin terrenin e volitshëm për prirje autoritare.

Para një dekade e gjysmë na ishte paralajmërimi im: “Demokracia nuk pret.” Sot do ta përsërisja këtë mesazh me një forcë edhe më të madhe dhe me një zë edhe më të fortë se, po “Demokracia nuk pret”, por demokracia as nuk mbrohet vetë. Prandaj, ma merr mendja se nëse protestat e sotme janë vërtet shenja e një zgjimi qytetar, atëherë Shqipëria ka ende një mundësi. Një mundësi për ta kthyer zemërimin në ndërgjegje, pakënaqësinë në pjesëmarrje, protestën në qytetari dhe zgjimin qytetar në një kërkesë të qartë — se jo vetëm që Shqipëria ka nevojë për një qeveri tjetër të re — kjo është e qartë. Frank Shkreli: Protestat dhe fundi i një epoke politike në Shqipëri, një domosdoshmëri e kohës | Gazeta Telegraf — Por mbi të gjitha, dy shtetet shqiptare –Shqipëria dhe Kosova — kanë nevojë për një demokraci më të fortë, me pjesëmarrjen e qytetarëve. Sepse në fund të fundit, kjo është beteja që nuk përfundoi me rrëzimin e komunizmit dhe siç duket, as me çlirimin dhe pavarësinë e Kosovës. Ndërsa beteja për demokracinë e vërtetë vazhdon.

Këtu qëndron pra edhe ndryshimi ndërmjet “Demokracia nuk pret” e viteve më parë dhe thirrjes sot se “Demokracia është në rrezik.” E para ishte një paralajmërim. E dyta është një alarm për veprim. Se, për fat të keq, sot kemi arritur aty ku paralajmërimet e djeshme janë shndërruar në realitetin e sotëm politik anë e mbanë trojeve shqiptare. Ky alarm nuk i drejtohet vetem qeverisë apo opozitës. Ai i drejtohet gjithë shoqërisë shqiptare sepse demokracia nuk është pronë e asnjë partie politike. Nuk është pronë e kryeministrit, e opozitës, e parlamentit, e ambasadave apo e instiucioneve ndërkombëtare. Demokracia është pronë e qytetarëve.

BIJTË E BESËS SHKODRANE

August 19, 2026 by s p

Prof. Begzad Baliu/

(Duke lexuar Programin e gazetës “Besa”)

Teksti “«BESA» hedh hapin e parë”, ka para së gjithash vlerën e një programi editorial dhe politik. Ai nuk është thjesht një shënim për daljen e një gazete të re, por një deklaratë mbi arsyen e ekzistencës së saj. Vetë lidhja me Shkodrën dhe me traditën e Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” krijon që në hyrje një vijimësi historike: gazeta kërkon ta paraqesë veten si trashëgimtare të një tradite të angazhimit kombëtar të Shkodrës për Kosovën. Në këtë kuptim, titulli “hedh hapin e parë” ka kuptim të dyfishtë: është hapi i parë i një organi të ri shtypi, por edhe përpjekja për të ringjallur një traditë politike e kulturore të ndërprerë gjatë regjimit komunist.

Boshti themelor i tekstit është çështja e Kosovës dhe e shqiptarëve në Jugosllavi. Vëmendja nuk kufizohet vetëm te Kosova si territor politik, por shtrihet drejt problemit të përgjithshëm kombëtar shqiptar. Kjo është shumë domethënëse për vitin 1991: Jugosllavia po hynte në fazën e shpërbërjes, Kosova ishte nën represion të rëndë institucional dhe shqiptarët po ndërtonin institucionet e tyre politike e shoqërore jashtë strukturave shtetërore serbe. Në këtë klimë, gazeta përpiqet ta vendosë çështjen e Kosovës në hapësirën publike shqiptare jo si problem periferik, por si një nga çështjet qendrore të kombit.

Një shtresë po aq e rëndësishme është diskursi demokratik dhe pluralist. Në tekst përsëriten nocione të tilla si mendimi i lirë, parlamentarizmi, pluralizmi, debati dhe hapja ndaj pikëpamjeve të ndryshme. Këto formulime duhet lexuar në kontekstin e daljes së Shqipërisë nga sistemi njëpartiak. Prandaj programi i gazetës bashkon dy procese që në atë moment historik shfaqeshin njëkohësisht: demokratizimin e Shqipërisë dhe riaktivizimin e çështjes kombëtare shqiptare. Kjo ndërthurje është një nga karakteristikat më të dukshme të publicistikës shqiptare të fillimit të viteve 1990.

Edhe zgjedhja e emrit Besa ka funksion të qartë simbolik. Fjala nuk përdoret vetëm si emërtim gazete, por aktivizon një kompleks vlerash tradicionale shqiptare: fjalën e dhënë, besnikërinë, nderin, solidaritetin dhe përgjegjësinë ndaj bashkësisë. Në tekst, ky koncept zhvendoset nga etika individuale drejt etikës kombëtare: “besa” bëhet marrëveshje morale ndërmjet shqiptarëve për të mbrojtur interesin e përbashkët. Pikërisht këtu teksti merr edhe një dimension kulturor: një nocion tradicional përdoret për të legjitimuar një projekt modern të shtypit pluralist dhe të komunikimit publik.

Nga pikëpamja historiografike, ky shkrim ka vlerë si dokument i një momenti kalimtar të historisë shqiptare. Ai dëshmon mënyrën se si një pjesë e elitës kulturore shqiptare në fillim të viteve 1990 e konceptonte raportin Shqipëri–Kosovë, demokracinë, bashkimin kombëtar dhe rolin e shtypit të lirë. Teksti ka gjithashtu kufizimet karakteristike të publicistikës programatike: terminologjia është herë-herë deklarative, nocioni i “çështjes kombëtare” përsëritet shpesh dhe mekanizmat konkretë politikë mbeten të papërcaktuar. Megjithatë, pikërisht kjo gjuhë e drejtpërdrejtë e bën dokumentin të rëndësishëm: ai ruan atmosferën politike dhe intelektuale të një kohe kur marrëdhëniet ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës po riformuloheshin publikisht pas disa dekadash kufizimesh ideologjike.

Reagimi i munguar i elitave akademike

August 19, 2026 by s p

Prof. Afrim Krasniqi/

E dini? Në Tiranë ka mëse dy muaj protesta e reagime qytetare/brezi i ri, por mungon një reagim nga “elitat” e emëruara akademike, universitare dhe publike. Kjo është e rëndësishme sepse shoqëria jonë duhej të kishte kuptuar tashmë se një shoqëri që nuk kultivon mendimin kritik, argumentin dhe respektin për mendimin të Tjetrit brenda saj ka një problem serioz me formimin qytetar, kulturën e saj politike dhe natyrisht edhe me cilësinë e demokracisë.

Të dhënat e V-Dem për Shqipërinë tregojnë një rënie të dukshme vitet e fundit të rolit publik kritik të akademikëve dhe botës universitare ndaj politikave qeveritare. Treguesi nuk mat kufizimet apo lirinë për të folur, por diçka po aq domethënëse: sa dëgjohet realisht zëri kritik i universiteteve dhe botës akademike në debatin publik.

Kur universiteti hesht, ekspertiza relativizohet dhe konformizmi shpërblehet, shoqëria humbet një nga mekanizmat kryesorë të vetëkorrigjimit. Ndoshta edhe këtu duhet kërkuar një pjesë e shpjegimit për krizën morale dhe etike të përfaqësimit, normalizimin e antivlerës dhe varfërimin e debatit publik në Shqipëri. Ajo që na mësojmë librat dhe përvoja historike është se demokracia nuk matet vetëm me të drejtën për të folur, por edhe me guximin e aftësinë për të menduar ndryshe dhe peshën/vemendjen që shoqëria i jep këtij mendimi.