s p – Page 957 – Dielli

INVADIMI RUS NË UKRAINË PËRSËRI E KA HAPUR ÇËSHTJEN E PËRKATËSISË SË SHKRIMTARIT TË MADH

August 28, 2024 by s p

Të gjithë ne kemi dalë nga guna e Gogolit – Dostojevski/

Gogoli është një prej shkrimtarëve të rrallë fama e të cilit me kalimin e kohës fare nuk është zbehur. Përkundrazi, fama e tij është bërë planetare. Gogoli sot, njësoj si shkrimtari italian Xhovani Bokaçio (Giovanni Boccaccio, 1313-1375), shkrimtari spanjoll Miguel de Servantes Saavedra (Miguel de Cervantes Saavedra, 1547-1616) apo romancieri dhe novelisti rus Fjodor Mihajloviç Dostojevski (1821-1821) – konsiderohet si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj në përgjithësi.

Invadimi i përtashëm i Rusisë në Ukrainë e vuri këtë vend në qendër të vëmendjes. U rrit interesimi edhe për gjuhën dhe kulturën ukrainase. Kohët e fundit disa mediumeve të huaja iu kujtua tregimtari dhe komediografi ukrainas-rus Nikollaj Vasileviç Gogol (1809-1852). Por ky nuk është preteksti kryesor. Si një prej shkrimtarëve të mëdhenj të letërsisë ruse me rrënjë ukrainase, përsëri u shtrua pyetja – i kujt është Gogoli? Edhe Gogoli është bërë objekt kontesti midis Rusisë dhe Ukrainës. Një shkrimtar klasik është bërë objekt i kontestit politik. Ka studiues që thonë se në të ardhmen ky kontest me siguri do të përfundojë me fitoren e dyfishtë të shkrimtarit, duke u bërë krenari kombëtare e dyfishtë – ukrainase dhe ruse.

Emri i tij deri më sot ka qenë Nikollaj Vasileviç Gogol dhe konsiderohej shkrimtar i madh rus, ndërsa tani mund të haset edhe me emrin Mikolla Vasiloviç Hohol (Mykola Vasiloviç Hohol), me epitetin e shkrimtarit të madh ukrainas. Te Gogoli çdo gjë ka qenë e re, që nga tema, mënyra e përpunimit, deri te gjuha dhe stili, ndërsa rusishtja e tij është e pazakonshme për arsye se përmban në vete edhe fjalë ukrainase të cilat nëpërmjet Gogolit kanë hyrë në gjuhën letrare ruse.

Ka studiues që thonë se për krijuesit e tillë parashenja kombëtare nuk është thelbësore për arsye se ata i përkasin tërë botës. Nëpër enciklopedi figuron si shkrimtar rus me prejardhje ukrainase. Nëpër enciklopedi dhe leksikone shkrimtarësh shkruan: Nikollaj Vasileviç Gogoli (në gjuhën ukrainase Mykola Vasiloviç Hohol) ka lindur në Soroçinc të Ukrainës, më 31 mars 1809, ndërsa ka vdekur në Moskë më 4 mars 1952. Në vijim thuhet se është shkrimtar ukrainas dhe rus, themelues i realizmit modern rus.

Sipas traditës familjare, vjen nga një familje fisnike të kozakëve të vjetër ukrainas. Është pasardhës i Ostap Hohol-it, hetmanit* të Bregut të Djathtë të Ukrainës. Gjyshi Panas Demjanoviç Hohol-Janovski (1738-1805) shkruante në dokumentet zyrtare se paraardhësit e tij me mbiemër Hohol kanë qenë polakë. Megjithëkëtë, shumica e biografëve e konsiderojnë “rus të vogël” (ukrainas). Stërgjyshi i shkrimtarit Jan Jakoviç ka qenë nxënës i Akademisë Shpirtërore të Kievit. Edhe babai i shkrimtarit, pronari i tokave Vasil Hohol-Janovski e ka dashur artin. Ka shkruar tregime dhe drama duke ndikuar kësisoj mbi të birin – Gogolin. Veprat i ka shkruar në gjuhën ukrainase, pastaj edhe në gjuhën ruse për arsye se në atë kohë Ukraina ka qenë pjesë përbërëse e Rusisë cariste, nën restriksione (kufizime) kulturore dhe shoqërore të ndryshme. Ukrainën e kanë quajtur Rusi e Vogël.

Shënim: Hetman, nga gjermanishtja Hauptmann – kapiten; prej shekullit XVI deri në shekullin XVIII kryekomandant i forcave të armatosura të Polonisë-Lituanisë; ataman.

* * *

Gogoli u shkollua në Polatavë, në Njezhin dhe në Pjetërburg (Petrograd). Një kohë ka qenë mësues i fëmijëve të fisnikëve në Pjtërburg. Ëndrrat rinore të Gogolit për të punuar në të mirë të shtetit u shuan kur e njohu jetën e nëpunësve të vegjël të Pjetërburgut. Një kohë të shkurtër edhe vetë ai ishte pjesë e tyre.

Jeta e tij pas vajtjes nga Ukraina e ndryshoi perceptimin dashamirës të tij për shoqërinë ruse. Më vonë, në Universitetin e Pjetërburgut ligjëroi historinë. Vazhdimisht ka qenë në kontakt me ngjarjet në Ukrainën e tij të dashur. Shpesh ka udhëtuar dhe ka qëndruar në shumë vende të Evropës. Nga fundi i jetës u kthye në Moskë ku jetoi në kushte materiale të vështira.

Kur është fjala për letërsinë, Gogoli u afirmua me tregimet nga jeta ukrainase në të cilat vjen në shprehje folklori dhe disponimi i hareshëm dhe romantik.

Me përmbledhjen “Arabeska” i fillon “tregimet e Pjetërburgut” në të cilat me rrëfimin tipik për të, përqesh zbrazësinë e jetës të nëpunësit të ulët. Kjo temë trajtohet në novelat ”Kapota” (Shinel, 1841) dhe “Hunda”. Po atë temë e përmban edhe komedia e suksesshme “Revizori” (1836). Të gjitha këto janë shkruar me stilin tipik të tij “qeshje me lot” në të cilin ai sheh jetën tragjikomike të nëpunësit të ulët, po edhe jetën tragjikomike të vet.

* * *

Në saje të Gogolit proza në letërsinë ruse kaloi në epërsi absolute ndaj poezisë. Për këtë arsye Gogolin e quajnë “baba të prozës në letërsinë ruse”. Për të ka rëndësi tejet të madhe edhe prejardhja ukrainase e tij. Për këtë arsye ukrainasit e konsiderojnë shkrimtar ukrainas.

Gogoli vështirë e pranonte mjedisin e ri rus ku kishte ardhur nga një Ukrainë që paksa dallohej, e që kishte një klimë pak më të ngrohtë. Kjo u manifestua edhe në përshkrimin specifik që ia bëri shoqërisë ruse. Gjatë shekujve XVIII dhe XIX, në kuadër të Perandorisë Ruse, ukrainasit kanë qenë nën trysni të vazhdueshme. Sipas pseudoshkencës ruse, nuk ka gjuhë ukrainase. Ajo nuk është veçse një dialekt “i gjuhës së madhe ruse”. Tezat e tilla nuk kishin mbështetje shkencore.

Disa prej gjenive ukrainas në letërsinë ruse, të edukuar në frymën kulturore ukrainase, deri në njëfarë mase nisën të pajtohet me politikën e tillë imperiale apo cariste. Midis tyre shquhen në veçanti Gogoli dhe simpatizuesi i tij Fjodor Mihajlloviç Dostojevski, të cilët me prejardhje kanë qenë nga Ukraina. Njëri ka lindur në Ukrainë, kurse tjetri është ukrainas nga babai. Gogoli e ka bërë “luftën e vet” të posaçme ngase mjedisin rus vështirë mund ta pranonte. Ai mjedis ka qenë në kundërshti me kulturën e të menduarit që mbizotëronte në Ukrainë. Por, pikërisht në saje të mënyrës ukrainase të të menduarit, Gogoli u bë përfaqësuesi më mbresëlënës dhe më origjinal i prozës ruse të qindvjeçarit XIX. Ai pati një ndikim të jashtëzakonshëm në letërsinë ruse, mbi bashkëkombësin e tij, Dostojevskin, si dhe mbi disa autorë të tjerë rusë.

Një praktike të tillë të rusifikimit në të cilën gjuha ruse ka qenë parakusht për çfarëdo lloj pune dhe suksesi eventual, iu kundërvunë fuqishëm dy shkrimtarët e mëdhenj ukrainas, poeti Taras Shefçenko (1814-1861) si dhe shkrimtari, poeti, kritiku dhe folkloristi Panteleimon Kulish (Voronizh, sot rajoni Sumsk, 1819 – Ferma Motronivka, sot pjesë e fshatit Olenivka, 1897). Puna e tyre jo vetëm që e ka përsosur letërsinë ukrainase, por ka qenë edhe mbështetje kryesore në formimin e identitetit kombëtar ukrainas të pavarur.

Ukrainishtja është gjuhë sllave lindore të cilën e flasin mbi 45 milion folës. Është gjuhë zyrtare në Ukrainë. Flitet edhe në Rusi, në Bjellorusi, në Kazakistan, në Moldavi, në Poloni, në Sllovaki, në Rumani, në ShBA, në Kanada, në Australi etj. Grafia bashkëkohore ukrainase është variant i cirilikes me 33 germa dhe me shenjën shtesë – apostrofin.

Sipas ekspertëve ukrainas, prejardhje ukrainase e Gogolit është një përcaktues i rëndësishme që është reflektuar në një sërë shprehjesh të tij si njeri dhe si shkrimtar. Për ta kuptuar sadopak Gogolin, faktori ukrainas është vendimtar, i cili në shumicën e rasteve është lënë jashtë, madje edhe atëherë kur është dashur të theksohej prejardhja e shkrimtarit rus. Formimi i vetëdijes së tij, suksesi fillestar si dhe kriza shpirtërore ndërlidhen me problemet e Ukrainës, shumë më tepër sesa është parandier deri tani në qarqet letrare botërore.

Sipas mendimit të sllavistit të njohur italian Sante Gracioti (Sante Graciòtti, 1923-2021), Gogoli është përpjekur për pajtimin e Kishës Lindore dhe të Kishës Perëndimore si të barabarta para Zotit, si në rrëfimin për motrat Maria dhe Martë nga Ungjilli i Llukës. Ky ishte ekumenizëm ukrainas tashmë i njohur mirë, por edhe disidencë. Disidenca është parë më parë edhe te arsyetimi i heroit kombëtar ukrainas, hetmanit Ivan Mazepa (Ivan Stepanoviç Mazepa; Mazepynci, Bila Cerkva, 1639 – Vanita, Moldavi, 1709), njëherazi i propaganduar si “tradhtar rus”. Ivan Mazepa ka qenë prijës ushtarak dhe politikan ukrainas. Ka qenë me kombësi polake dhe lituane.

Një Gogol i tillë nuk i duhej carizmit rus në kohën e ngritjes së tij. Sipas fjalëve të Gogolit, Rusia ka qenë plot me “shpirtra të vdekur” dhe me të tillë që krijuan kapital prej tyre. Më shumë të dhëna për këtë temë përmban teksti “Beteja për ta rrëmbyer gjigantin e fjalës – Gogoli apo ukrainasi në Rusi” të filologut, historianit, diplomatit dhe promovuesit të kulturës ukrainase Jevgjeni Pashçenko (Yevgeny Nikolayevich Pashchenko).

Për Gogolin ka shkruar edhe magazina franceze Philosophie e cila e quajti atë “shkrimtar mes dy botëve”, përkatësisht shkrimtar binacional, dykombësh. I lindur në zemër të Ukrainës, ka shkuar në Rusi dhe ka shkruar në gjuhën ruse, duke lundruar midis dy vendeve.

“Veprën e tij e ndajnë dielli ukrainas i fëmijërisë së tij dhe dëbora ruse, fshatarët meshkuj të fshatit Poltava dhe nëpunësit e vegjël të zellshëm të Shën-Pjetërburgut. Gogoli jep një pasqyrë delikate, qesharake, ndonjëherë të vrazhdët – dhe tejet subjektive – të këtyre dy botëve. Po qe se Ukraina dhe Rusia dëshirojnë ta bëjnë Gogolin hero të tyren, kjo ndodh për arsye se ai vërtet u takon dy botëve…” përfundon artikulli për Gogolin.

* * *

Pasi Gogoli ia lexoi Pushkinit dorëshkrimin e romanit “Shpirtra të vdekur”, ai paska bërtitur: “O Zot, sa e katandisur është Rusia jonë”. Të njëjtën e thonë edhe për leximin e dorëshkrimit të komedisë “Revizori”. Kjo e vërtetë tragjike do të bëhet lajtmotiv (mendim kryesor) i shumë veprave të Gogolit, si i veprave lirike, ashtu edhe i veprave komike e satirike. Realizmi i tij shpesh është fantazmagorik, humori i tij është i shkrirë në lot, ndërsa tragjikja e tij është e ngjyrosur me tallje të lehtë dhe hidhërim ngazëllues.

Ndonëse shoqërohej me Pushkinin i cili kënaqej në jetën e natës dhe në ballot e shpeshta dhe kishte lidhje me femra, derisa nuk e gjeti atë të vërtetën, Gogoli ishte e kundërta e plotë e tij. Nuk u martua dhe si duket s’ka pasur as lidhje sentimentale me ndonjë femër. Në këtë pikëpamje ka qenë paksa i çuditshëm. Ka të tillë që e konsiderojnë si një rast të trishtueshëm të vetëpërmbajtjes seksuale në historinë e letërsie botërore, por ka edhe të tillë që mendojnë se ka qenë aseksual. Qëndrimi i tij ndaj femrave vërehet në veprat e tij në të cilat ato shpesh janë paraqitur si bukuroshe fatale, nga një distancë pothuajse mistike, si ato, bukuria e të cilave ndonjëherë sjell tragjedi.

Shkrimtari nga guna apo nga kapota e të cilit kanë dalë të gjithë realistët rusë, është i veçantë, jo vetëm për krijimtarinë e jashtëzakonshme por edhe për dy gjëra të tjera – qëndrimin ndaj femrave dhe qëndrimin ndaj religjionit. Sipas disa studiuesve, qëndrimi ndaj femrave ia bëri jetën të vetmuar dhe të pikëlluar, ndërkaq qëndrimi ndaj religjionit e çoi në vdekje. Me fjalë të tjera, Gogolin e kanë çuar në vdekje aseksualiteti dhe religjioziteti mistik.

Shumë shkrimtarë janë krenuar me të. Ka shumë që e kanë respektuar dhe janë miqësuar me të. E kujtojnë për veprat unike dhe të papërsëritshme, për veprat që ia siguruan epitetin e njërit prej më të mëdhenjve në historinë e letërsisë ruse dhe të letërsisë botërore.

“Sekretet dhe misteret që i la pas vdekjes, kurrë s’do të zbardhen deri në fund. Madje edhe Lermontovin mund ta përfytyrosh më lehtë ”, thotë poetja dhe eseistja ruse Ana Ahmatova (Ana Andreevna Ahmatova, mbiemri i vërtetë – Gorenko; Bolshoj Fontan/Odesë, 1889 – Domodjedovo / Moskë, 1966).

* * *

Për Gogolin flet edhe prozatori dhe poeti rus dhe amerikan Vladimir Vladimiroviç Nobakov (Shën-Pjetërburgm 1899 – Montreux/Zvicër, 1977) në artikullin e tij “Ese për Gogolin dhe Dostojevskin”. Midis tjerash Nabokov thotë: “Gogoli ishte një krijesë e çuditshme, por gjenitë gjithmonë janë të çuditshëm; vetëm një shkrimtar i shëndetshëm i dorës së dytë ndikon mbi lexuesin falënderues si një mik i vjetër i mençur, i cili me simpati i zhvillon idetë e lexuesit për jetën. Letërsia e madhe gjithmonë është në kufirin e irracionales. Hamleti është ëndërr e çmendur e një të dituri neurastenik. ‘Kapota’ e Gogolit është një makth grotesk dhe i tmerrshëm që lë vrima të zeza në indin e turbullt të jetës”.

Shënim: Mihail Jurjeviç Lermontov (1814-1841) poet, romancier dhe dramaturg rus. Si vazhdues i drejtpërdrejtë i Aleksandër Sergejeviç Pushkinit (1799-1837), Lermontovi është hallkë e historisë së letërsisë ruse nëpërmjet të cilit romantizmi ia hapi dyert poetikës së “shkollës natyrale” dhe realizmit në përgjithësi. Veprat e tij ushtruan ndikim thelbësor mbi tregimtarin dhe komediografin rus me prejardhje ukrainase Nikollaj Vasileviç Gogol (1809-1852), romancierin dhe novelistin rus Fjodor Mihajloviç Dostojevski (1821-1881) dhe prozatorin, dramaturgun dhe publicistin rus Leon Nikolajeviç Tolstoj (Lev Nikolaeviç Tolstoj, 1828-1910).

* * *

Në fillim Gogoli u konsiderua një satirik i mirë, ndërsa më vonë u shpall baba i realizmit rus dhe i drejtimit social-moral në letërsi. Realizmi i tij shpesh është fantazmagorik, humori i tij është i shkrirë në lot, ndërsa tragjikja e tij është e ngjyrosur me tallje të lehtë dhe hidhërim ngazëllues. Është e pakontestueshme se ai është një prej shkrimtarëve rusë më të mëdhenj dhe qëndron krah për krah shkrimtarëve të mëdhenj, siç janë Pushkini, Tolstoi, Dostojevski, tregimtari dhe dramaturgu rus Ivan Sergejeviç Turgenjev (Orel, 1818- Bougival/Paris, 1883) dhe novelisti e dramaturgu rus Anton Pavloviç Çehovi (Taganrog,1860- Badenweiler/ Gjermani, 1904).

Gjatë gjysmës së dytë të jetës, Gogoli kaloi një kohë të gjatë në vende të Evropës perëndimore. Më së shumti qëndroi në Romë. Përgatitej për ta shkruar pjesën e dytë dhe të tretë të “Shpirtrave të vdekur” për arsye se sipas shembullit të Dantes, shpirtrat e vdekur të Rusisë së pikëlluar, nëpër ferr dhe purgator, dëshironte t’i sjellë në një jetë të re, të rilindur. Por nuk ia doli ngase gjendja fizike dhe shpirtërore iu përkeqësua. Kësaj i kontribuoi me të madhe edhe vdekja e Pushkinit. Autori i “Kapotës” thotë: “Rusia pa Pushkinin! Do të kthehem në Pjetërburg – Pushkini s’është!” Si duket, pa Pushkinin nuk kishte guxim të mjaftueshëm për t’u marrë me tema të rënda mbi jetën në letërsi.

Gjatë gjithë jetës, Gogoli synonte të flasë me imazhe të gjalla dhe jo me argumente; të pasqyronte jetën e vërtetë dhe jo të debatonte për jetën. Gjatë gjithë jetës së tij qeshi me një qeshje të hidhur për veten dhe për fatin “e Rusisë së mjerë”.

* * *

Krijimtari letrare

Vepra më të vlefshme të Gogolit konsiderohen: romani / poema “Shpirtra të vdekur”, pjesa teatrale “Revizori”, përmbledhje me tregime “Mbrëmjet në fshatin e vogël afër Dikanjkës”, me të cilën u shfaq në letërsi pasi që veprën e parë e dogji. Kjo përmbledhje u botua në vitin 1831 dhe i solli autorit famë. Vepra më e rëndësishme e tij, romani “Shpirtra të vdekur” u botua në vitin 1841, d.m.th. dhjetë vjet pas përmbledhjes së sipërthënë me tregime. Vepra të tij të çmuara janë edhe tregimet/novelat “Kapota” (Shinel), “Taras Bulba”, “Shënimet e një të marri”. Veprat letrare më të njohura i krijoi në distancë prej dhjetë vjetëve.

* * *

Romani “Taras Bulba” – Është roman historik i shkurtër nga cikli “Mirgorod”. Është botuar në vitin 1835. Botimi i dytë i përpunuar ka dalë në vitin 1842. Botimi i dytë është bazë e të gjitha botimeve bashkëkohore. Veprimi i romanit ka të bëjë me historinë e kozakëve të Zaporozhit. Veprimi i romanit nuk mund të ndërlidhet me ngjarje historike konkrete. Personazh kryesor është Taras Bulba, një kozak i moshuar i cili për të mbrojtur ortodoksinë niset me djemtë e vet Andreun dhe Ostapin në luftë kundër fisnikëve polakë. Vepra është shkruar në mënyrë klasike. Personazhet nuk janë karikuar siç ka vepruar zakonisht Gogoli në shkrimet e veta. Në aspektin ideor, “Taras Bulba” është vepër në stilin e rilindjes kombëtare romantike. Në të Gogoli ka e dhënë pasqyrën “e shpirtit rus”. Vepra është e pasur me aventura dhe me përshkrimin e betejave si dhe me humorin karakteristik të Gogolit.

* * *

Komedia “Revizori” – Është komedi satirike me pesë akte. U botua në vitin 1836. Versioni i korrigjuar doli në vitin 1842. Veprimi mbështetet në një anekdotë midis Gogolit dhe poetit, tregimtarit dhe dramaturgut rus, Aleksandar Sergejeviç Pushkin (1799-1837). Autori tallet me lakminë e njerëzve, mungesën e shijes si dhe me korrupsionin politik në Rusinë cariste të asaj kohe. Ngjarjen e komedisë ia ka treguar Pushkini. Për këtë arsye ai e ka konsideruar veten kumbar të komedisë. Gogoli e lexon dramën në prani të Pushkinit. Ndërkohë, Pushkini paska bërtitur: “O Zot, kjo Rusia jonë është për t’u ardhur keq”. Rusia është katandisur saqë duhet të të vijë keq për të.

* * *

Përmbajtja e “Revizorit” – Veprimi zhvillohet në shekullin XIX në Rusinë cariste, në një qytet province, pranë Shën-Pjetërburgut. Nyja fillon me lajmin për ardhjen e revizorit nga kryeqyteti. Në qarqet e administratës së qytetit krijohet panik i përgjithshëm. E gjithë kjo është rezultat i punës së tyre shumëvjeçare të parregullt, i korrupsionit dhe i nepotizmit. Disa prej tyre përpiqen t’i fshehin parregullsitë e punës së tyre, të tjerët ndërkaq, nga ardhja e revizorit duan të nxjerrin përfitime. Disa kanë për qëllim t’i ruajnë pozitat, të tjerë ndërkaq synojnë të përparojnë në shërbim nëpërmjet poltronizmit dhe duke u imponuar. Të përfshirë nga paniku, ata i pranojnë fjalët e përhapura për revizorin e rremë. Këtu paraqiten momentet komike. Ata e argëtojnë revizorin e rremë dhe ia bëjnë qejfin mashtruesit, me qëllim që ta bëjnë për vete dhe të përfitojnë diçka. Kryebashkiaku është aq i pangopur saqë është i gatshëm ta martojë të bijën me revizorin e rrejshëm, duke shpresuar se në atë mënyrë do të avancojë në shërbim dhe do të punësohet në Shën-Pjetërburg, ëndërr kjo e çdo personi të provincës.

* * *

Në “Revizor” Gogoli në mënyrë satirike i analizon personazhet dhe ndodhitë, sidomos duke u ndalur te pjesëtarët e burokracisë shtetërore. Në atë kohë, pjesa më e madhe e popullatës ka jetuar në varfëri. Aparati burokratik i madh është bërë akoma më i madh dhe gjithnjë më i korruptuar. Nëpër provinca ka mbretëruar provincializmi dhe poltronizmi. Për “Revizorin” Gogoli flet edhe në artikullin “Rrëfimi i shkrimtarit”.

* * *

Premiera e “Revizorit” është mbajtur më 1 maj 1836 (më 19 prill sipas kalendarit të vjetër), në teatrin “Aleksandri” në Pjetërburg. Këshilltarët e car Nikollës I e kanë ndaluar shfaqjen e dramës. Ajo shfaqet vetëm pas ndërhyrjes së Perandorit, i cili merr pjesë në premierë. Publiku është shokuar nga ajo që ka parë. Një pjesë e publikut autorin e kanë sulmuar ashpër, ndërsa një pjesë tjetër, kryesisht të rinjtë, e kanë lëvduar me entuziazëm. Gogoli ka rënë në shënjestër të shtypit reaksionar. Mjekët e kanë këshilluar të largohet nga Rusia dhe të shkojë jashtë. Pas gjysmë viti e trondit rëndë vdekja tragjike e Pushkinit, pa këshillën e të cilit nuk ka shkruar asgjë. Pushkini u vra në dyluftim.

Personazhet e “Revizorit”

Anton Antonoviç Skvoznik-Dmuhanovski, prefekt i qendrës së banuar, nëpunës shtetëror i korruptuar i cili hiqet i ndershëm;

Ana Andreevna – bashkëshorte e prefektit, koketë provinciale dhe damë egoiste, e edukuar prej romaneve dhe albumeve. Ka pushtet mbi bashkëshortin, por vetëm kur bëhet fjalë për cikërrima;

Maria Antonovna – vajzë e prefektit, kanakarja e së ëmës;

Ivan Aleksandroviç Khlestakov – nëpunës 23-vjeçar nga Pjetërburgu, një prej atyre të cilët nëpër zyra i quajnë “kokëboshë”;

Osipi – shërbëtor i Klestakovit; është më i mençur se padroni i vet;

Lluka Llukiç Hllopov – mbikëqyrës shkolle;

Bashkëshortja e tij;

Amos Fjodoroviç Ljapkin-Tjaplin – gjyqtar i zonës i cili gjatë jetës ka lexuar pesë-gjashtë libra, prandaj e ka quajtur veten liberal;

Artemij Filipoviç Zemlanika – drejtuesi i spitalit, perfid dhe dyfytyrësh i madh;

Ivan Kuzmiç Shpekin – drejtues i postës, i cili vazhdimisht i lexon letrat e huaja;

Pjetër (Petar) Ivanoviç Bopçinski dhe Pjetër (Petar) Ivanoviç Dopçinski – spahinj të qytetit të cilët e filluan tërë rrëmujën lidhur me revizorin e rrejshëm;

Kristian Ivanoviç Hibner – mjeku i qytetit i cili nuk ka ditur asnjë fjalë në rusisht;

Fjodor Andreeviç Lulukov, Ivan Llazareviç Rastakovski dhe Stepan Ivanoviç Koropkin – nëpunës autoritativ në pension;

Stepan Iliç Uhovertov – shkrues policie;

Svistunov, Pugovicin dhe Djerzhimorda – policë;

Abdulin – tregtar;

Fevrona Petrovna Poçllepkina – bashkëshorte e bravapunuesit të cilën prefekti ka urdhëruar ta kamxhikojnë;

Mishka – shërbëtor i prefektit;

Kohë pas kohe shfaqen edhe gruaja e nënoficerit, djaloshi i kafenesë, klientët në kafene, tregtarët dhe qytetarët si lutës.

* * *

Të gjithë personazhet në dramë janë negativë dhe të korruptuar. Prefekti Skvoznik-Dmuhanovski mitën apo ryshfetin e konsideron si diçka për të cilën ai ka pothuajse të drejtë ligjore. Me fjalë të tjera, ryshfeti është rend i përcaktuar dhe ai që nuk pajtohet me të, është rebel. Të tillët, prefekti i quan “volterianë”. Qytetarët ankohen prej tij. Ryshfet marrin, jo vetëm mbikëqyrësi i policisë, por edhe nëpunësit e tjerë. Aty ka një hierarki ku dihet se kush sa mund të marrë. Për shembull, mbikëqyrësi i qytetit e paralajmëron kompetentin e lagjes me fjalët: “Ki kujdes, nuk marrësh sipas gradës!”

Në dramë janë pasqyruar edhe dukuritë e tjera negative të shoqërisë. Për shembull, gruaja dhe vajza e mbikëqyrësit të policisë mendojnë vetëm për veshjen, mbikëqyrësi i postës Shpekini i çel letrat për shkak të kërshërisë së vet, ndërsa Dopçinski dhe Bopçinski s’kanë punë tjetër përpos të shkaktojnë ngatërresa dhe të përgojojnë nëpër qytet.

Heroi kryesor Khlestakov është pandan i nëpunësve të provincës. Ai është përfaqësues tipik i dembelëve, i mendjelehtëve dhe i nëpunësve të sipërfaqshëm të kryeqytetit. Gogoli thotë: “Të paktën një minutë, të gjithë bëhen Khlestakov”.

Duke qenë se të gjithë personazhet në komedi janë negativë, kritiku i madh rus Visarion Belinski (Vissarion Grigorjeviç Belinsky, 1811-1848) thotë: “Në ‘Revizor’, i vetmi personazh i ndershëm është – e qeshura”. Në dramë nuk ka as edhe një karakter pozitiv, as paralajmërim të ndonjë farë ane më të mirë të natyrës njerëzore. Së këndejmi, budallallëku në dramë nuk është dënuar, ngase të gjithë, pa përjashtim, janë budallenj.

Khlestakovi nuk është figurë qendrore e dramës. Ai bëhet i tillë krejt rastësisht për shkak të marrëzisë së paparashikuar të të tjerëve.

Të gjithë personazhet e tjerë sillen ndaj “revizorit” në përputhje me pritshmërinë për të përfituar diçka për vete. Të gjithë personazhet e dramës sillen pa fije turpi duke e treguar natyrën e tyre të thjeshtë pa kurrfarë ideali. Ideal i tyre është përfitimi material. Këta njerëz të gjorë nuk njohin kurrfarë respekti, madje as respektin ndaj vetvetes.

Ndonëse personazhet e veprës i afrohen groteskut, ata nuk janë të privuar nga motivacione dhe arsyetime realiste të caktuara.

* * *

Tregimi “Kapota” (Shinel, 1841)* – Gjinia letrare: epika; Lloji letrar: tregim; Vendi i zhvillimit të veprimit: Pjetërburg; Koha e zhvillimit të veprimit: Mesi i shekullit XIX; Tema: Pasqyrimi i jetës së Akakie Akakieviçit; pasqyrimi i problemeve të tij me kapotën; Ideja: Me strukturën në fuqi dhe me rregullat e saj shoqëria kurrë nuk është në anën e njeriut të rëndomtë, i cili mund të presë drejtësi vetëm pas vdekjes.

Personazhet: Akakie Akakieviçi, rrobaqepësi Petroviç, i cili në të vërtetë quhej Grigorij, personazhe të rëndësishëm – gjenerali, nëpunësit…

Akakie Akakieviçi është një punëtor i rëndomtë i cili merret me përshkrimin e librave. Ai nuk është i pasur, nuk ka shtëpi të madhe, as pagë të madhe. Kur ia vjedhin kapotën e cila për të ishte shumë më e rëndësishme se jeta, Akakie më në fund del nga letargjia e jetës së vet. Por me angazhimin e vet nuk ia del të arrijë qëllimin. Sistemi dhe hierarkia në fuqi nuk janë krijuar për t’i ndihmuar njeriut “të vogël”. Njeriu i rëndomtë mbetet i shkelur para sistemit, të ndërtuar vetëm të kërkojë prej tij, pa i dhënë diçka ndonjëherë. Akacie tërë jetën e kalon si shërbëtor të sistemit dhe kur kërkon prej tij diçka si kundërshpërblim – e dëbojnë.

Me këtë vepër Gogol kritikon shoqërinë, e dënon veprimin jonjerëzor dhe sjelljen e ligë të njerëzve. Por në fund ai i beson ndërgjegjes që i sjell shpëtim njeriut. Për fat të keq, shpëtimi dhe drejtësia, sipas Gogolit, i vijnë njeriut të zakonshëm vetëm pas vdekjes.

Edhe në tregimin “Kapota” hasim në një lloj antiheroi, por roli i tij është krejt ndryshe nga ai i Çuçkovit. Akakie i “Kapotës” është një individ i përjashtuar për të cilin shoqërisë së lartë dhe të nderuar aq i bëhet.

Shënim: Titulli origjinal i tregimit është “Shinel”. Në shqip do të thotë: pallto ushtarake, kapotë, mantel, mushma, gunë, tallagan.

* * *

Romani “Shpirtra të vdekur” – U botua në vitin 1842. Konsiderohet si një prej veprave më të njohura të letërsisë ruse të shekullit XIX. Gogoli e paramendonte veprën si një poemë epike në prozë dhe si pjesë të parë të trilogjisë të cilën nuk e kreu kurrë. Pjesën e dytë të cilën thuhet se e kishte shkruar, e asgjësoi mu në prag të vdekjes. Edhe pse romani përfundon në mes të fjalisë (njësoj si romani “Udhëtim sentimental” i romancierit anglez, Stern*), konsiderohet se vepra është komplete në formën e vet ekzistuese.

Shënim: Lorens Stern (Laurence Sterne, 1713-1768) është romancier anglez. Studioi në Kembrixh (Cambridge). Është autor i romanit të shkurtër, të papërfunduar “Udhëtim sentimental nëpër Francë dhe Itali” (A Sentimetal Journey Through France and Italy, by Mr. Yorick, 1768).

* * *

Në Rusi, para reformës për emancipimin e bujkrobërisë, të vitit 1861, çifçinjve u lejohej të posedojnë fshatarë (robër, argatë apo hyzmeqarë) të cilët do t’ua punonin tokën. Ata konsideroheshin pronë e çifçinjve të cilët kanë mundur t’i blejnë, t’i shesin, t’i lënë peng apo hipotekë si çdo pjesë të pasurisë personale. Si njësi matëse për fshatarët është përdorur fjala “shpirt”. Për shembull, “gjashtë shpirtra fshatarësh”.

Veprimi i romanit bazohet në “shpirtra të vdekur”, d.m.th. në fshatarët e vdekur të cilët në regjistrat shtetërorë ende figurojnë si të gjallë. Në planin tjetër, titulli i veprës ka të bëjë edhe me shpirtrat e vdekur të heronjve të Gogolit.

* * *

Lloji i veprës: roman; Vendi i zhvillimit të veprimit: Qytetet e vogla të Rusisë; Koha e zhvillimit të veprimit: Shekulli XIX; Tema e veprës: Jeta dhe vështirësitë e Pavel Ivanoviç Çiçkovit; Ideja e veprës: Vepra nuk ka ide klasike në kuptim të këshillës, por shihet qartë se shkrimtari ka për qëllim ta pasqyrojë në mënyrë sa më të besueshme shoqërinë dhe jetën e kohës së vet.

Romani i papërfunduar “Shpirtra të vdekur” ishte paramenduar si një poemë në tri pjesë, e shkruar sipas shembullit të “Komedisë hyjnore” (La Divina commedia, 1307-1321) të poetit italian Dante Aligieri (Dante Alighieri, 1265-1321), të ndarë në Ferr, Purgator dhe Parajsë. Pjesën e parë Gogoli e shkroi pothuajse për shtatë vjet në Paris, në Romë dhe në Zvicër. Për shkak të gjendjes psikike të brishtë, romanin nuk arriti ta përfundojë. Në vitin 1852 Gogoli bie në depresion dhe i djeg të gjitha veprat e veta të papërfunduara, përfshi edhe një pjesë të madhe të pjesës së dytë, si dhe tërë pjesën e tretë të “Shpirtrave të vdekur”. Nga pjesa e dytë janë ruajtur vetëm pesë fragmente.

Përkundër faktit se ideja origjinale e romanit ka mbetur e papërfunduar, ndikimi i Gogolit mbi shkrimtarët e shekullit XX dhe mbi realizmin rus, më së miri shihet në fjalinë që e ka thënë Dostojevski: “Të gjithë ne kemi dalë nga guna e Gogolit”. Edhe pse i papërfunduar, ky roman paraqet kulmin e kritikës të shoqërisë ruse në kapërcyell nga shekulli XIX në shekullin XX. Madhështia e tij shkon aq larg saqë kritika e merr si të përfunduar, edhe pse zyrtarisht konsiderohet i papërfunduar.

Tregimtari gjatë tërë kohës komunikon me lexuesin. Teknika kryesore është rrëfimi. Në vend të fabulës, në qendër është të rrëfyerit. Tregimtari gjatë tërë kohës i drejtohet lexuesit duke i sqaruar përse si (anti)hero kryesor e ka zgjedhur Çiçkovin dhe në mënyrë groteske dhe joserioze e përshkruan pamjen e jashtme dhe të brendshme dhe botën e fisnikëve rusë. Lexuesi fiton pasqyrën e jetës dhe të përjetimeve të antiheroit rus Pavel Ivanoviç Çiçkovit i cili duke kombinuar mirësjelljen, lajkat dhe gjuhën mikluese e fiton besimin e të fortëve të qytetit të vogël rus. Gogoli i urren të fortët e pagdhendur apo mendjemëdhenj të cilët nuk shohin asgjë përtej fjalëve të bukura dhe komplimenteve.

Pas një kohe, Çiçkovi kërkon prej “zotërinjve” që me një shpërblim të vogël apo edhe pa shpërblim, t’ia regjistrojnë atij robërit e tyre të vdekur, vdekjet e të cilëve nuk janë shënuar askund. Me regjistrimin e robërve ai do të mundë të fitonte tokë që ofrohej me çmim të ulët. Në fillim të gjithë, përfshi edhe Çiçkovin, mendojnë se plani do të jetë i suksesshëm, por kur në qytetin N. i bien në fije çështjes, atij s’i mbetet tjetër pos t’ia mbathë. Kjo nuk e pengon atë të tentojë sërish me të tjerë në ndonjë qytet tjetër. Ai nuk çanë kokën as për njerëzit as për raportet me ta. Shkathtësitë e jashtëzakonshme për komunikim i shfrytëzon vetëm për manipulim. Duke marrë parasysh faktin se planin e punës e bazon në tregtinë me “shpirtra të vdekur”, shihet qartë se nuk i bëhet vonë as për parimet etike. Duke shfrytëzuar nevojën e të fortëve për t’u krenuar dhe për t’u lëvduar, Çiçkovi edhe pse i shtresës së ulët, vendos njëfarë dominimi mbi ta.

Me këtë roman Gogoli i vendos bazat e realizimit rus dhe e vizaton skicën e shoqërisë ruse të cilën më vonë Dostojevski dhe Tolstoi do ta shndërrojnë në kryevepër superiore. Përpos për romanin “Shpirtrat e vdekur”, Gogoli njihet edhe për tregimet “Kapota” dhe “Hunda”. Që të tri veprat e sipërthëna e përfaqësojnë realizmin e hershëm.

Xhelal Zejneli

KRIJIMTARIA LETRARE E MIRA MEKSIT

August 28, 2024 by s p

Në penën e kritikut Shpendi Topollaj

Kadri Tarelli

Pak dit më parë doli nga botimi, libri i shkrimtarit Shpendi Topollaj: “Venera del nga deti”. Mbi krijimtarinë e shkrimtares Mira Meksi. Isha ndër të parët që vetë autori ma dhuroi librin, me ballinë kompozuar bukur; Titulli “Venera del nga deti”, një hyjnizim i gjetur dhe i gdhendur artistikisht. Një foto e vetë Mira Meksit, që shpreh në heshtje një botë të madhe shpirtëror. E gjitha me gjuhën e ngjyrave, ujit dhe portretit me pamje fisnike. E përgëzova për këtë botim të fundit, i bindur se ka bërë një punë të paqme dhe me shumë vlera arti e shkrimtarie. E njoh prej kohësh gati të gjithë krijimtarinë e Shpendit, që me këtë botim mbushen plot 77 libra, me tematikë të larmishme, si romane, novela, tregime, kritikë dhe vlerësim autorësh, poezi, drama, publicistikë, dhe monografi letrare (Kështu po e quaj librin e tij, “Venera del nga deti”. Mbi krijimtarinë e shkrimtares Mira Meksi. Shpesh, i shtyrë nga kënaqësia letrare dhe kumti që përcjell veprimtaria e Shpendit, jam ndalur dhe kam bërë edhe shkrime vlerësimi, që nga romani “Mashtruesi”, që unë e quaj kryevepra e tij, e deri tek ky i fundit, që po qëndis tani. Disa prej tyre i kam përfshirë në librin tim “Kur lexoj një libër”, disa janë botuar edhe në shtypin ton, atë të huaj dhe portalet elektronike.

Besoj kam të drejtë të shpreh një lloj kërkese dhe nevojë mirënjohje shkrimore, shoqërore dhe intelektuale, se ka ardhur koha që e gjithë vepra e këtij shkrimtari kaq prodhues në letrat shqipe, të studiohet tërësisht, si pjesë e letërsisë kombëtare shqiptare. Le t’i mbetet kohës të gjykojë e të vendosë, – thonë të diturit, – por dikush duhet t’i bjerë kambanës që të dëgjohet dhe i mençuri të zgjohet.

Diku më sipër, librin “Venera del nga deti” e quajta “Monografi letrare”, ku përfshihen, as më shumë e as më pak, dhjetë shkrime analitike, të cilët i quaj pa frikë proza poetike për nga forca dhe bukuria e fjalës artistike:

. Pse e quaj kështu këtë libër?

. Fantazia e pabesueshme e Mira Meksit.

. Mira Meksi, mjeshtre e shndërrimit të historisë në art.

. Ana njerëzore e intelektualit të madh atdhetar Mid’hat Frashëri.

. Parisi vret. Një roman tjetërsoj i Mira Meksit.

. Mira Meksi zbulon harkun e pathyeshmërisë së amazonave.

. Kur Mira Meksi sheh përtej krimit.

. Kënga e trishtuar e dashurisë, na ndjek pas.

. Mira Meksi për çudinë e ndjenjave njerëzore.

. Ja dhe Mira për mua…….!

Gjithsesi i mbetet lexuesit të gjykojë e të vlerësojë penën, forcën e mendimit, artin dhe bukurinë e fjalës së autorit Topollaj. Ndërsa unë tashmë i rrahur në krijimtari letrare, në veçanti në një lloj kritike apo vlerësim librash, ndaj një këndvështrim disi të krahasuar apo të diferencuar, ndryshe nga Shpendi dhe ca më shumë nga Mira Meksi, si në leximin e krijimtarisë, ashtu edhe në gjetjen dhe përdorimit të mjeteve të saj në shkrimtarinë time.

Me pak fjalë po shprehem kështu:

Më pëlqen të lexoj, dëgjoj dhe shijoj mitologjinë, apo krijimtarinë e të mëdhenjve të botës letrare. Gjej dhe veçoj edhe shprehje apo mendime të vyera, shumë prej tyre si gjetje filozofike, veshur me art fjale. I shkruaj dhe i përdor si forcë mendimi, apo si mjet ilustrimi nëpër shkrimet e mia, për të thënë se jeta, veprimtaria dhe mençuria nuk lindën sot. Ato kanë jetuar e vepruar së bashku me njeriun, në mijëra e mijëra vjet, duke ndërruar vetëm kohë, vend dhe autor. Këtu më duhet të shtoj edhe pak fjalë: Nuk e pata të lehtë të përshkruaj të gjithë udhën e nëndheshme të “Gjarprit”, Hyut të Ilirve, në librin “Mallkimi i Priftëreshave të Ilirisë”, të Mira Meksit. Mua më pëlqen jeta e gjallë mbi tokë.

Ndërsa Shpendi ka një meritë tjetër, që dallon nga unë: Njeh mirë mitologjinë, ka kujtesë të fortë. Heronjtë e tij, sa herë bien ngushtë, si në çaste fitoreje apo humbje, lumturie e trishtimi, deliri apo dashurie, ulen e bisedojnë shtruar me Hyjnitë apo të diturit e lashtësisë. Shpendi ka durim e guxim të ndjekë e të futet edhe në fantazinë e çdo autori, të jetojë e të përjetojë frymëzimin e tyre, siç këndoj unë edhe këtu nëpër faqet e këtij libri kushtuar Mira Meksit. Ai nuk përton të përshkojë pa u ngutur udhët e nëndheshme e të mbidheshme, dhe këtë “pasuri” ta përdorë, diku edhe me tepri, duke e vendosur të lidhur e përshtatur, në të gjitha shkrimet e tij. Kështu, çdo krijim merr formë të bukur në pamje, të ngjeshur në mendim, duke e bërë çdo shkrim të pakohshëm apo të gjithëkohshëm. Nuk i them që të mburret, por sipas gjykimit tim, shkrimet e Shpendit kanë një tingëllim disi të veçantë nga të gjithë autorët që kam njohur e lëçitur deri më sot. Aq sa herë pas here, i them: bëhu më i kursyer…! Po ku pyet Shpendi……!

Kurse autore Mira ka dhunti të veçanta, qoftë si letrare me shumë fantazi, veçanërisht në gjetjen e temave, ca më shumë në “gatimin” e brumit të tyre, ashtu edhe në formë e në përmbajtje, – do të thosha unë. Ajo i bën heronjtë e librave të saj, qofshin edhe persona të njohur historik, të jetojnë në tri botë: Në jetën që prekim çdo ditë, në mitologji dhe më së shumti në fantazinë dhe frymëzimin e vetë autores, e cila mjeshtërisht i qëndis, i qep i shqep, i vesh i zhvesh, i lag i than, i nxin i zbardh, i lidh dhe i zgjidh, si të dojë dhe kur të dojë, duke i bërë të pavdekshëm. Aq e vërtetë është kjo sa Shpendi citon: “Ajo, si rrallëkush u ka hedhur ngjarjeve dhe personazheve të saj, tunikën e purpurt të mitologjisë. Faqe. 28.

Besoj se vlen të bëj një krahasim apo përqasje të përshkrimit të jetës dhe veprimtarisë së heronjve të veprave të saj, veçanërisht kur janë pjesë e historisë. Në histori shfletohen dokumente arkivore apo arkeologjike, që nuk të lenë hapësirë të fantazosh, as të flasësh me sikur. Pasi jeta dhe historia nuk bëhen dhe shkruhen me sikur. Kështu heronjtë, qofshin luftëtarë, komandantë, shkrimtarë, artist, poetë, shkencëtarë, politikanë, profesorë apo burra shteti, janë të ngurtë dhe ngjarjet zhvillohen sipas ligjeve, logjikës dhe mjeteve të kohës. Emri dhe portretet e tyre mund t’i shohim nëpër piktura, faqe libri, reviste apo gazete, në rastin më fatlum edhe në buste e përmendore nëpër sheshe të qyteteve, si model nderimi e përjetësie. Por të gjithë, sikur nuk ngjajnë me ne. Ata janë si të maskuar e të veçuar nga jeta e zakonshme, të zhveshur nga andrallat njerëzore, me ndjenja të ndrydhura apo të fshehura, me dëshira të copëtuara e të mbuluara, pa vese apo huqe, të lindura apo të fituara gjatë jetës. Thjesht janë vdekatarë por jo si ne. Mira e përmbys këtë qasje, duke e bërë të plotë me gjysmën tjetër; që është bota njerëzore.

Askush nuk habitet, ndërsa në romane apo vepra letrare ndodh çudia. Figurat historike kanë liri të plotë, janë në dorë të shkrimtarit, t’i degdisë ku të dojë, duke i futur në të fshehtat dhe udhëkryqet e jetës, në fantazinë dhe frymëzimin letrar, gjithmonë pa cenuar historinë. Besoj është forma më e gjetur për t’i bërë heronjtë pjesë e ndërgjegjes shoqërore apo kombëtare, sepse këto libra i lexon kushdo. Ata bëhen të pavdekshëm, por në një formë dhe frymë tjetër, si hero jo vetëm i historisë, por edhe i letërsisë. Është një formë e lakmuar për të gjithë racën njerëzore, pasi jeta, emri dhe vepra e tyre shtyhet, ndrydhet e shtrydhet nëpër romane e novela, duke u bërë vetvetiu pjesë e ndërgjegjes kombëtare, herë-herë edhe pjesë e kulturës botërore.

Kështu ka ndodhur edhe me të madhin dijetar e atdhetar, diplomat e politikan Mit’hat Frashëri, të cilin studiuesi Uran Butka e quan “Gjeniu i kombit”, për veprimtarinë atdhetare në dobi të shqiptarizmës. Një libër goxha i madh në pamje, por i rëndë në dokumente e shkrime, ku përfshihet e gjitha veprimtaria e tij si diplomat e shtetar. Edhe unë me modesti i kam kushtuar një shkrim, lidhur me një broshurë të vockël: “Plagët Tona”. “Çë na mungon? Çë duhet të kemi?”, botuar nga Mit’hat Beu në vitin 1924, ku shpenguar munda të shkruaj këto pak fjalë: “Të botohet, që të jetë në çantën e mësuesit dhe shkollarit, në dosjen e pedagogut dhe studentit, në tavolinën e zyrtarit, në trastën e deputetit, në bllokun e gazetarit dhe në fletoren e shkrimtarit e poetit, më tej akoma, në magjen dhe sofrën e çdo gruaje. E thënë shqip: në bibliotekën e çdo shqiptari”.

Ky shkrim u publikua: “Fjala e lire” Londër. 13. 07. 2020, Gazeta “Bota sot”, Dardani, 13. 07. 2020, Revista “Dituria”, Suedi. 13. 07. 2020, Gazeta “Dielli”, SHBA. 14. 07. 2020. “Zemra shqiptare”, Zvicër. 14. 07. 2020, “VOAL. Zëri shqiptarëve”, Zvicër. 25. 07. 2020.

Ndërkohë, shkrimtarja Mira Meksi shkon më tej, i kushton Mit’hat Frashërit, një roman të tërë, titulluar: “Kutia e Agatha Christie-t”. Një vepër e merituar për këtë figure tepër të lakuar e të lakmuar nga literatura, koha dhe politika zyrtare, që vazhdon të shpojë, të shërojë e të lëndojë edhe në ditët që po kalojmë. Mira Meksi këtu tregon shpirtin e saj të madh. E madhja thërret në kuvend të mëdhenjtë e kombit, duke i ngrohur me një dhuratë shkrimore, si një shportë me copëza jete, që i mungojnë shkrimeve të ftohta të historisë.

Është një punë e madhe studimore, para shkrimore, tepër e ngarkuar dhe e pëlqyer e autores, njëkohësisht e lavdëruar nga të gjithë ne, aq sa edhe Shpendi Topollaj i kushton një shkrim analitik: “Ana njerëzore e intelektualit të madh atdhetar Mit’hat Frashëri”.

Nuk çuditem aspak, që Shpendi shpërthen këtu në një frymëzim të vrullshëm, pak më lart se zakonisht. E tërheq së tepërmi tema kombëtare, si nderimi për shpirtin atdhetar të këtij mendimtari dhe politikani të pashoq në historinë tonë shtet-formuese, që e shtyn të shprehet: “Pa shpërfillur aspak përpjekjet e Mit’hat Frashërit, për t’i paradalë problemeve pafund që i qenë hapur Shqipërisë, sidomos nga orekset dhe dinakëritë e fqinjëve tanë, madje duke i theksuar ato, Mira ka ndërtuar edhe anën njerëzore të këtij politikani, duke i mëshuar ndjenjave të fuqishme që përftoheshin nga dashuria për femrën”. Vetë analiza e Shpendit është një krijimtari letrare dhe poetike e mirëfilltë, që i bën nder dhe ngre lart krijimtarinë e autores Mira.

Përpiqem të qetësoj disi ndjeshmërinë time, po ku të lë shteg Shpendi, kur bëhet fjalë për dashurinë, që si fill i artë i lidh, i mbështjell dhe i zgjidh të gjithë këto ngjarje e shkrime që përmblidhen në këtë libër.

Po e shënoj si diçka të veçantë, por të bukur, në krijimtarinë e këtij autori tashmë me emër në letrat shqipe. Nëse nuk bindeni, lexoni shkrimin: “Mira Meksi zbulon harkun e pathyeshmërisë së amazonave”, kushtuar romanit “Puthja e Amazonës”. Përsëri një temë e marrë nga lashtësia, që frymon dhe frymëzon poetët dhe shkrimtarët e të gjithë kohërave. Është një përzierje kohësh, të dashurisë së pakohë të dy vajzave që dashurojnë me po aq pasion, pavarësisht se njërën e takojmë nëpër udhët e mjediset tona dhe tjetra na vjen së largu nga Mitologjia. “Sepse gruaja nuk ka lindur sot. Ajo ka lindur botën”, shprehet Shpendi si filozof i lashtësisë. Faqe 70.

Nuk i ve faj Shpendit…..! E si të mos frymëzohesh kur ndeshesh me këto fjalë magjike: “Dashnorët jetojnë një vegim përjetësie, duke qenë të vdekshëm, nuk ka ligështim trupi dhe shpirti që i mposht. Ata ndihen baras me Zotat e Olimpit”. Faqe 76. Më tej: “dashuria është zjarr që shkrumbon gjithçka, është përbindësh që kërkon të ushqehet çdo ditë me gjakun dhe mishin e dashnorëve që magjeps…. Ajo nuk nginjet kurrë. Kërkon përsosmërinë, ngulmon të përtërihet sa herë që i mbaron rrëshira e pishtarit, që mban ndezur zjarrin. Faqe 77.

Besoj nuk e teproj të sjell në kujtesë edhe një copëz krijimtarie në vijim të romanit, ku shkrimtarja jonë Mira Meksi, gjen vend për të përfshirë edhe Frosinën e bukur, të dashurën e djalit të Ali Pashait, që u mbyt në liqenin e Janinës, për t’u shndërruar në legjendë. Dhe legjendat jetojnë sa vetë jeta.

Më pëlqen përfundimi logjik i shpendit: – “Shkrimtarja jonë Mira Meksi është shkrirë e bërë njësh me heroinat e saj”. Si një ndarje mendimi me Gëten, kur thotë: “Çdo shkrimtar, në një farë mase paraqet në veprat e tij vetveten, shpesh edhe kundër vullnetit të tij”. …. “Në një farë mënyre, me këtë roman sa artistik aq edhe studimor, Mira i ka bërë një shërbim të vyer historisë”.

Urime Znj. Mira Meksi, për këtë krijimtari kaq të bukur dhe të veçantë, duke lartësuar emrin tuaj, bashkë me letërsinë shqipe. Shpendi ju ngriti një përmendore në letra. E meritoni! Ndaj shkruani me fjalën tuaj magjiplotë: “I dashur Shpendi! I “përpiva” vargjet e tua!…… Nuk e dija që brenda shpirtit të kritikut me skalpelin e analizëtekstit në dorë, të fshihej një shpirt aq vibrues…… Ju uroj të mira!”. Faqe 117.

Urime Shpendi! Kur përfshihesh nga frymëzimi, nxjerr perla të vërteta arti, që i vlejnë këndimit, kënaqësisë, letërsisë dhe shoqërisë.

Dëshiroj që kjo frymë magjie t’u shoqërojë gjatë gjithë jetës.

Kadri Tarelli

Gusht 2024.

𝗗𝗶𝘀𝗮 𝗸𝗲̈𝘀𝗵𝗶𝗹𝗹𝗮 𝗽𝗲̈𝗿 𝗮𝘁𝗮 𝗾𝗲̈ “𝘃𝗱𝗲𝘀𝗶𝗻” 𝗽𝗲̈𝗿 𝗽𝘂𝘀𝗵𝘁𝗲𝘁

August 28, 2024 by s p

𝑫𝒓. 𝑩𝒍𝒆𝒅𝒂𝒓 𝑲𝒖𝒓𝒕𝒊/

Më 22 gusht, 1485 vdiq Rikardi III, mbreti i Anglisë, i cili qëndroi në fron për dy vite deri në ditën kur u vra në betejën e Bosworth-it, gjatë Luftës së Trëndafilave.

Ai ishte vetëm 32 vjeç, por etja e tij e paepur për kurorën e mbretit ishte legjendare, ndaj edhe William Shakespeare i kushtoi një vepër që mban titullin-emër, Rikardi III, ku përmendet zilia, ambicja, ligësia dhe deformimi fizik i këtij njeriu që bëri gjithçka vetëm e vetëm të zbukuronte qenien e tij të shëmtuar të brendshme e të jashtme me xhevahirët e kurorës.

“Ndërgjegjja nuk është veçse një fjalë që përdorin frikacakët, e krijuar për t’i kallur frikën të fortëve… Emri i mbretit është kështjella e forcës.” lexojmë te vepra mbi qasjen dhe mjetet e Rikardi III për të arritur pushtetin dhe dëshirën e flaktë për të sunduar.

Por ajo dëshirë e ajo kurorë nuk e shpëtuan dot në prag të vdekjes, kur gjatë betejës, i rrethuar nga kundërshtarët ai ofroi gjithë mbretërinë e tij vetëm për një kalë që të mund të shpëtonte kokën: “Një kalë! Një kalë! Jap të gjithë mbretërinë time veç për një kalë!” Askush nuk i dha një kalë, e atë e vranë me disa goditje shpate mbi kokë, duke ia çarë aq shumë kafkën sa që i dolën trutë.

Por, vdekja e palavdishme e një mbreti u rishfaq mbi pesë shekuj më vonë, kur eshtrat e tij u zbuluan në vitin 2012 poshtë një parkingu makinash. Skeleti tregonte lëndimet e rënda si edhe deformimin fizik të tij të shkaktuar nga skolioza që e kish shoqëruar atë gjatë të gjithë jetës.

Rikardi III, por edhe shumë e shumë të pushtetshëm të tjerë përgjatë historisë korruptuan veten por s’mundën të korruptojnë dot vdekjen dhe kalbjen. Pasi nuk ka pushtet, kurorë, kështjellë, diamant, ar, xhevahir e luks, që të shpëton nga krimbat brenda secilit prej nesh që ushqehen kur ne ushqehemi teksa jemi gjallë, e më pas kur ne vdesim, në mungesë të ushqimit, ato ushqehen me mishin tonë, e kështu ne tretemi. Pra, vrasësit tanë i bartim brenda vetes qysh ditën kur lindim.

Dhe pyetja ndërshekullore, e kahershme sa vetë njeriu, është: Përse duhet lakmuar kaq shumë pushteti? “Pasuria më e madhe e njeriut është të gjejë lumturinë në gjëra të pakta e të vogla,” tha Platoni. “Ç’përfitim ka njeriu nëse fiton gjithë botën dhe pastaj e humb shpirtin e vet? Ose çfarë do të japë njeriu si shkëmbim të shpirtit të vet?” tha Krishti. “Momento Mori” ishte simbolika e mesjetës, një kafkë në çdo shtëpi, studio, bibliotekë, akademi, etj, për të të kujtuar në mëngjes sa hap sytë se “o njeri je i vdekshëm, jetoje jetën ashtu siç duhet.” Të gjitha këto këshilla historike e megjithatë dashuria për pushtetin vazhdon edhe më e flaktë, e njerëzit, vazhdojnë të mos tregohen të mençur, duke dëshiruar në çdo frymëmarrje atë që s’të shpëton dot. E jo vetëm që s’të shpëton dot por edhe ta përkeqëson qenien.

Si ndodh kjo? Shkencërisht është e provuar që me të marrë pushtet njerëzit pësojnë atë që sipas termit mjekësor njihet si “sociopati e fituar” – një çrregullim personaliteti anti-social jo i trashëguar, i diagnostikuar për herë të parë nga psikologët e shekullit të nëntëmbëdhjetë. Një sindromë me efekte të njësojta me një goditje në kokë me hekur apo varre. Pra, “goditja” e pushtetit dëmton zonat kryesore të trurit dhe i bën njerëzit më të mirë të shndërrohen në intrigantë dhe manipulatorë. Ata sillen e veprojnë me të vërtetë si dikush që ka pësuar dëmtim në tru. Jo vetëm që janë më impulsivë, egocentrikë, cinikë, krenarë, arrogantë e të paskrupullt por edhe përbuzin opinionin e të tjerëve.

Ata bëhen të pandjeshëm e të paturpë. Realisht, nuk skuqen nga turpi. Një mori studimesh tregojnë se një prej efekteve të pushtetit është që të bën t’i shohësh të tjerët me sy negativ duke menduar se shumica prej tyre janë dembelë dhe të pabesueshëm. Se ata duhen mbikëqyrur dhe monitoruar, duhet të menaxhohen dhe të kontrollohen, të censurohen dhe t’u diktohet se çfarë duhet bërë. Dhe për shkak se pushteti i bën të ndihen superiorë ndaj të tjerëve, ata besojnë se i gjithë ky monitorim duhet të jetë në dorën e tyre. Se pa ata çdo gjë do rrënohej. Madje arrinë në pikën e mendimit dhe të artikulimit se janë fatkeqë që drejtojnë një popull, një qytet, një institucion, një kompani, etj., që nuk arrin dot të kuptojë vizionin dhe idetë e tyre gjeniale.

Të dhënat na tregojnë se pothuajse të gjithë sunduesit gjakatarë dhe drejtuesit e paskrupullt e nisën rrugën e tyre drejt pushtetit me qëllime të mira, misione fisnike dhe me idealizëm frymëzues. Madje edhe me “thirrje hyjnore.” Duke besuar me të vërtetë që do e përdornin pushtetit për të shpëtuar atdheun, për të shkruar historinë e popullit të tyre, për të ndihmuar të varfërit, për të bërë revolucion në të mirë të njerëzimit, apo për të ndjekur zërin e Zotit i manifestuar sipas tyre si një thirrje apo zë i brendshëm. Gjëra që vazhduan t’i besonin edhe pasi sunduan me ligësi e diktaturë kur morën pushtetin.

Por si ia arritën ata pushtetarë të mirë dhe reformatorë historik t’i shpëtojnë grackës së pushtetit e ta përdorin atë në të mirë të vendit dhe të tjerëve?

Së pari, askush prej tyre nuk ia doli lehtësisht. Askush. Por ata ia arritën përmes disa mjetesh mençurie: Ata ishin njohës të mirë të historisë dhe dijes njerëzore përmes së cilave ata përvetësuan deri në gjakun dhe frymëmarrjen e tyre vlerat e vërteta dhe më të larta të jetës dhe njeriut; mësuan mirë e nuk e harruan kurrë të vërtetën epokale se krenaria vjen përpara rënies (historia njerëzore është plot me shembuj të tillë); shumë prej tyre u mbërthyen fort pas besimit të vërtetë në Zot e të tjerë arritën një vetëdije të lartë mbi vdekshmërinë e tyre, si për shembull Marcus Aurelius, perandori romak që mbante shërbëtorin t’i pëshpëriste vazhdimisht te veshi “je vetëm një njeri.” Të tjerë luftuan të mposhtnin egon e të shkonin përtej vetes, për t’i shërbyer të tjerëve duke e matur përmbushjen vetjake përmes masës së ndikimit te të tjerët apo në shoqëri.

Thënë thjesht, janë tre mënyra për të përdorur duart tona: dy duar për veten (diktatorët dhe autoritarët), një dorë për vete e një dorë për të tjerët (shtetarët e moderuar), dhe dy duar për të tjerët (figurat ikonike të altruizmit apo shenjtërisë si Nënë Tereza, etj.)

Disa të tjerë ishin më fatlum dhe e kishin më të lehtë t’i shpëtonin grackës së pushtetit për shkak se jetuan në një epokë dhe shtete me sistem të konsoliduar kontrolli të pushtetit, sundimit të ligjit dhe mekanizmave të shumtë politik e shoqëror të frenimit të shtrirjes së autoritetit. Sot, vetëm 10% e shteteve të botës kanë sisteme të tilla që nuk lejojnë lindjen dhe ngritjen e diktatorëve, pjesa tjetër është e ekspozuar në çdo moment nga një rrezik i tillë.

Pra, a do të thotë kjo që për të ruajtur veten njeriu nuk duhet të aspirojë për pozicione drejtimi dhe pushteti? Kurrësesi jo. Përndryshe shoqëria nuk do kishte kurrë përparim dhe nuk do arritej asnjë ndryshim.

Por, kjo që na mëson historia dhe shkenca është se çdo aspirant i pushetetit duhet të dijë faktin se do vihet përpara një zgjedhjeje, se cilin ujk do ushqejë brenda vetes, të keqin apo të mirin. Nëse zgjedh të ushqejë të keqin atëherë të dijë që në mënyrë të pashmangshme do vijë dita kur do thërrasë: “Një kalë! Një kalë! Jap të gjithë mbretërinë time veç për një kalë!” E askush nuk do i japë një kalë të shpëtojë kokën. Dhe nëse zgjedh të ushqejë të mirin të përgatitet për një betejë të vështirë me veten, e cila nëse fitohet do sjellë pasoja të jashtëzakonshme në fatin e komunitetit, vendit, botës e madje me gjurmë ndërshekullore në histori.

Dhe kjo betejë fitohet vetëm duke u mbajtur fort në çdo hap e çdo frymëmarrje pas dijes dhe mençurisë 6 mijë vjeçare njerëzore, me përkushtimin dhe devotshmërinë e pandërprerë ndaj vlerave më të larta, e mbi të gjitha duke jetuar një jetë përpara, gjatë dhe pas pushtetit, duke dhënë e jo duke marrë, duke kontribuar e jo duke përfituar, duke zgjedhur “të jesh” mbi “të kesh” e duke patur një vetëdije të përhershme se nuk je një qenie që “vdes” për pushtet, por që je i vdekshëm si çdo njeri i zakonshëm, e pikërisht ky fakt të shërbejë për t’u bërë i jashtëzakonshëm përmes jetës dhe veprave të tua.

Fall Registration Open! Join Shkolla Fol Shqip starting September 15, 2024!

August 28, 2024 by s p

Available Classes:

Language (Ages 3-21)

Dance (Ages 3-21)

Location: PS88Q, 60-85 Catalpa Avenue Ridgewood, NY 11385

Time: Sundays, 2:30-4:30pm

Students can enroll in one or both classes. Don’t miss this opportunity to connect with culture and community!

For more information and to access the registration form, click the link below. See you there!

Regjistrimet për Vjeshtë janë të Hapura! Bashkohuni me Shkolla Fol Shqip duke filluar nga 15 Shtator 2024

Klasat e Disponueshme:

Gjuha (Mosha 3-21)

Kërcim (Mosha 3-21)

Vendndodhja: PS88Q, 60-85 Catalpa Avenue Ridgewood, NY 11385

Koha: Të Dielave, 14:30-16:30

Studentët mund të regjistrohen në një ose të dyja klasat. Mos humbisni këtë mundësi për t’u lidhur me kulturën dhe komunitetin!

Për më shumë informacion dhe për të aksesuar formularin e regjistrimit, klikoni lidhjen. Na u bashkoni atje!

https://docs.google.com/…/1FAIpQLSeHr1xayaF6R6…/viewform

Letër e hapur Ministrit të Jashtëm të Shqipërisë, Sh.T.Z. Igli Hasani, Ministër për Evropën dhe Punët e Jashtme

August 28, 2024 by s p

$C:\Users\Arben Cici\Desktop\A.Cici kajro 2021.jpg$

Zoti Ministër për Evropën dhe Punët e Jashtme,

Vendosa të komunikoj me ju në këtë mënyrë sepse çështja për të cilën ju shkruaj, zakonisht anashkalohet nga vëmëndja kryesore e opinionit publik, me të drejtë, dhe debatohet vetëm brenda një rrethi të papërfillshëm individësh, të cilët nuk cënohen drejtpërdrejt prej saj e nuk kanë njohuritë e mjaftueshme të fushës, ose akoma më keq, nuk kanë kurajën të flasin atë që mendojnë e të bëjnë atë që u takon të bëjnë. Ata që realisht cënohen, më besoni zoti ministër, mërmërisin, turfullojnë mes tyre nëpër korridoret e ministrisë së jashtme, mbledhin buzët të pakënaqur dhe shpërthejnë vetëm kur janë mes familjes së tyre ose mes miqsh të vërtetë, të provuar në ditët e vështira.

Vendosa të komunikoj kështu, për të qenë i drejtpërdrejtë me ju, me dashamirësinë për t’ju lehtësuar barrën që duhet të mbajë ministri jashtëm i një vendi në hartimin e një ligj të ri për trupën e tij diplomatike dhe familjet e tyre, si brenda godinës së ministrisë ashtu edhe në misionet diplomatike nëpër botë, ndaj të cilëve ka një përgjegjësi madhore shumëplanëshe. Ashtu si ushtarakët, për të cilët ju keni një përvojë të mjaftueshme profesionale, edhe diplomatët kanë zgjedhur të bëhen të tillë, pra të ndjekin karrierën diplomatike, brenda dhe jashtë vendit, në shërbim të interesave të tij. Mes tyre ka vetëm një ndryshim: ushtarakëve u duken gradat ndërsa diplomatëve jo. Megjithatë dhënia dhe heqja e gradave, hyrja dhe dalja nga karriera, si për ushtarakët ashtu edhe për diplomatët, duhet të respektohet me të njëjtin rigorozitet, pavarësisht kostumit civil apo uniformës ushtarake që ata mbajnë.

Vendosa t’ju shkruaj, sepse Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme që ju keni nën përgjegjësi, me 30 gusht 2024, përmbyll konsultimin publik për projektligjin “Për Shërbimin e Jashtëm në Republikën e Shqipërisë”, të cilin pata mjaftueshëm kohë dhe vëmëndje ta lexoja. Patjetër që lexova edhe relacionin shoqërues, planin e konsultimit dhe dokumentin konsultativ ndonëse përkoi me gushtin e nxehtë dhe përqëndrimin e opinionit dhe të administratës drejt turizmit më shumë se drejt risive diplomatike që ky projektligj pretendon të sjellë për Shqipërinë.

Ju e dini, zoti ministër, dhe besoj se çdo ditë që kalon e mësoni edhe më shumë, se vitaliteti dhe efektiviteti i diplomacisë janë të rrënjosura thellë në përvojën profesionale dhe ekspertizën e praktikuesve të saj. Kjo është historia e përvojës botërore dhe ndërsa diplomacia evoluon dhe përshtatet me një peizazh global gjithnjë e më kompleks, nevoja për profesionistë me përvojë bëhet gjithnjë e më kritike. Duke i dhënë përparësi emërimeve profesionale bazuar në aftësi e merita, përvojë, përkushtim e vazhdimësi vendet mund të sigurojnë që shërbimi i tyre diplomatik të mbetet i fortë, efektiv, i respektuar dhe me integritet në arenën ndërkombëtare. Theksimi i kualifikimeve profesionale mbi konsideratat politike është thelbësor për ruajtjen e standardeve të larta dhe suksesit afatgjatë të diplomacisë në raportet dypalëshe, çështjet rajonale dhe arenën globale.

Ndaj, ju jam shumë mbështetës për seriozitetin në rizgjimin e Akadamisë Diplomatike, ashtu siç edhe jam shumë kritik për atë se projekti i propozuar, në tërësinë e tij, nuk rregullon asgjë nga ç’ka dhunshëm u ç’bë nga Ligji i vitit 2015, i cili mban peshën e mëkatit kundër shërbimit me jashtë dhe barrën e misionin për të gërryer, nëpërkëmbur, përçmuar dinjitetit e diplomatit të karrierës dhe baltosur përvojën diplomatike, nën petkun e risisë së kompetencave shumëfunksionale të ministrit dhe peshës specifike të përgjegjësisë së tij superkontrolluese. Nuk do ta besoja që edhe ju të vazhdonit trashëgimine e mëkatarit, në kurriz të shërbimit me jashtë të Republikës së Shqipërisë.

Ligji në fuqi përmban edhe një disproporcionalitet kushtetues ndaj kompetencave të Presidentit të Republikës në raport me lirimin dhe emërimin e ambasadorit shqiptar, duke i kushtëzuar politikisht në kohë firmën e tij kushtetuese. Në anën tjetër në mënyrë subjektivisht të privilegjuar, në mënyrë jo proporcionale, nuk kushtëzon politikisht në kohë, ndonëse është sanksionuar në ligj, firmën për propozimin që duhet të fillojë nga Ministri i Jashtëm e më pas nga Kryeministri, sapo ambasadori të përfundojë mandatin e tij 3 vjeçar. Në këtë mënyrë nuk do të themelohej një “sulltanat ambasadorësh shqiptarë”, siç me humor e quajnë nën zë trupën diplomatike shqiptare diplomatët e huaj në kryqytetet e botës.

Këto të vërteta të hidhur, zoti ministër, duket se zbehin, madje zhvleresojnë edhe rolin e Akademisë Diplomatike që MEPJ e trumbeton si risi ne prodhimin e diplomatëve të rinj dhe të kualifikuar për sfidat integruese të finishit 2030.

Nuk dua të ndalem në elementë të tjerë profesionalisht dhe diplomatikisht kontestues të projektit, por më kryesorja është se thelbi i ligji famëkeq të vitit 2015 nuk preket nga projekti që propozon ministria që ju drejtoni, zoti ministër, ndaj vendosa të ndaj me ju, në formë telegrafike, qasjen e përbashkët të përvojës botërore diplomatike mbi problematikat dhe arsyet, bazuar edhe në përvojën time modeste diplomatike dhe akademike, kur bëhet fjalë për një ballafaqim mes emërimeve politike (sado të justifikuara të duken) dhe diplomacisë së karrierës. Këto problematika e arsye bëhen edhe më të ndjeshme në vendet e vogla, me kapacitete minimale dhe me investime e buxhet edhe më mediokër për shërbimin e jashtëm.

1. Ekspertiza dhe vazhdimësia

Diplomacia e Karrierës:

-Njohuri të thella: Diplomatët që përparojnë në rrugën e karrierës zakonisht grumbullojnë njohuri të gjera dhe tw thella për marrëdhëniet ndërkombëtare, nuancat historike e kulturore dhe strategjitë e negociatave. Kjo ekspertizë është thelbësore për trajtimin e çështjeve komplekse dypalëshe, rajonale, globale dhe nxitjen e analizave dhe angazhimeve efektive diplomatike.

-Qëndrueshmëria: Diplomatët e karrierës ofrojnë vazhdimësi në marrëdhëniet diplomatike, duke siguruar që strategjitë dhe marrëdhëniet afatgjata të mbahen pavarësisht ndryshimeve në udhëheqjen politike. Ky stabilitet është jetik për ruajtjen e besimit dhe bashkëpunimit me vendet e tjera.

Emërimet politike:

-Fokusi afatshkurtër: Emërimet politike shpesh i japin përparësi përfitimeve politike afatshkurtra ose besnikërisë në kuriz të ekspertizës diplomatike afatgjatë. Kjo mund të çojë në ndryshime të shpeshta në strategjinë diplomatike dhe shpërqëndrime nga fokusi i çështjeve dhe vazhdimësia e përparësive dhe e negociatave gjithashtu.

-Mungesa e ekspertizës: Të emëruarit politikë mund të mos kenë gjithmonë aftësitë ose përvojën e nevojshme, duke rrezikuar potencialisht efektivitetin e përpjekjeve diplomatike.

2. Integriteti dhe etika profesionale

Diplomacia e Karrierës:

-Përparimi i bazuar në merita: Diplomatët e karrierës përparojnë në bazë të aftësive, përvojës dhe performancës së tyre. Kjo qasje meritokratike ndihmon për të siguruar që individët më të kualifikuar të përfaqësojnë vendin e tyre në çështjet më të rëndësishme ndërkombëtare.

-Motivimi dhe ruajtja: Kur përparimi në karrierë bazohet në arritjet profesionale, ai nxit një ndjenjë qëllimi dhe motivimi midis diplomatëve, ashtu si brenda një familjeje. Kjo sjell gjithmonë e më shumë kënaqësi nga arritjet, ruajtje të harmonisë dhe optimizmit në dobi të punës brenda shërbimit diplomatik.

Emërimet politike:

-Erozioni i standardeve profesionale: Emërimet e bazuara në konsiderata politike mund të minojnë besueshmërinë e shërbimit diplomatik dhe të zhvlerësojnë ekspertizën e diplomatëve të karrierës.

-Demoralizimi: Ndryshimet e shpeshta politike mund të demoralizojnë diplomatët e karrierës, të cilët mund të mendojnë se ekspertiza e tyre neglizhohet në favor të përshtatshmërisë politike. Kjo mund të çojë në ulje të motivimit dhe humbje të mundshme të profesionistëve të aftë.

3. Efektiviteti në Marrëdhëniet Ndërkombëtare

Diplomacia e Karrierës:

-Qasja strategjike: Diplomatët e karrierës, me kuptimin e tyre të thellë të dinamikave ndërkombëtare, mund të analizojnë objektivisht, zbatojnë dhe përshtatin strategjitë në mënyrë efektive, duke trajtuar çështje komplekse dypalëshe, rajonale dhe globale mbi bazën e njohurive dhe informatave.

-Ndërtimi i marrëdhënieve: Angazhimi afatgjatë nga diplomatë me përvojë ndihmon në ndërtimin dhe ruajtjen e marrëdhënieve të forta, të bazuara në besim me homologët e huaj dhe rrjetin profesional, duke lehtësuar bashkëpunimin dhe rezultatet më të mira në qëllimet e tyre.

Emërimet politike:

-Politikat e paqëndrueshme: Të emëruarve politikë mund t’u mungojë përvoja e nevojshme për të menaxhuar në mënyrë efektive marrëdhëniet delikate dy ose shumëpalëshe, duke çuar në iniciativa diplomatike jo konsistente ose të menaxhuara keq.

-Potenciali për konflikt: Ndryshimet e nxitura nga motive politike mund të krijojnë paqëndrueshmëri dhe pasiguri, duke tendosur potencialisht marrëdhëniet me vendet e tjera dhe duke minuar drejtimin e duhur të përpjekjeve diplomatike ndaj interesin kombëtar.

Vendosa të shkruaj këto rreshta publikisht për ju, zoti ministër, ndonëse nuk e di nëse do të gjeni kohë t’i lexoni, jo sepse ju nuk jeni i vetëdijshëm për përgjegjësinë e padiskutueshme dhe serioze të mbrojtjes fanatike të diplomacisë së karrierës, ashtu si edhe atë ushtarake dhe policore, kundrejt futjes së duarve të tejzgjatura politike në shërbimin me jashtë, por për t’ju kujtuar sërish juve dhe ndërgjegjes suaj se emërimet politike mund të ofrojnë vetëm përfitime afatshkurtra që vijnë vetëm në kurriz të profesionalizmit dhe vazhdimësisë thelbësore të suksesit afatgjatë diplomatik. Dhënia e përparësisë diplomacisë së karrierës siguron që misionet diplomatike të plotësohen nga individë me përvojën e provuar dhe me një përkushtim ndaj objektivave diplomatike afatgjata të vendit tonë. Kjo qasje mbështet zhvillimin e marrëdhënieve ndërkombëtare të qëndrueshme, efektive dhe të besueshme, të cilat janë thelbësore për avancimin e interesave kombëtare në arenën globale, veçanërisht për një vend të vogël si Shqipëria.

Zoti ministër,

Ju keni sot çelsat e një prej zyrave më të rëndësishme të qeverisë shqiptare e njëkohësisht mundësinë e artë t’i riktheni dinjitetin shërbimit me jashtë të Republikës së Shqipërisë dhe të gjitha atyre që i janë përkushtuar këtij shërbimi. Do të kisha dëshirë që ministri i jashtëm Igli Hasani të mos mbetej, ashtu si pararendësit e tij, “vetëm qeraxhiu i katit të parë të godinës së Ministrisë” por të bëhej, falë një ligji thelbësisht të ri “Për Shërbimin e Jashtëm në Republikën e Shqipërisë”, po aq, pjesë e pronësisë profesionale të shërbimit me jashtë sa edhe është trupa e përkushtuar e diplomatëve të vërtetë shqiptarë.

Sinqerisht

Arben Cici

Autori është profesor i Marrëdhënieve Ndërkombëtare në UMSH.

Ka qenë:

Ambasador i Shqipërisë në Danimarkë, Kroaci, Rusi.

Dy herë Këshilltar për Politikën e Jashtme të Presidentit të Republikës.

Dy herë Drejtori i Protokollit të Shtetit në MEPJ.

Autor i Ceremonialit Zyrtar të Republikës së Shqipërisë.

Analist dhe njohës shumë i mirë i politikës së jashtme.