Harry Bajraktari/

Dje, në pritjen e organizuar në nder të Kongresmenit Eliot Engel, pata kënaqësinë të takohem me Presidentin Bill Clinton dhe bashkëshorten e tij, ish-Sekretaren e Shtetit Hillary Clinton, të cilët erdhën për ngushëllime.

Folëm për miqësinë e shtrenjtë shqiptaro-amerikane dhe kujtuam fundin e viteve 90, kur së bashku me Kongresmenin Engel dhe shumë miq tanë në Washington angazhoheshim ditë e natë për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës. Presidenti Clinton më tregoi se si, në atë periudhë, Kongresmeni Engel po ushtronte trysni të vazhdueshme ndaj administratës së tij për çështjen e Kosovës dhe theksoi se ishim me fat që, së bashku, arritëm të bënim ndryshimin për popullin e Kosovës. Presidentin Clinton e falënderova në emër të kombit tonë që na qëndroi pranë, duke i dhënë fund regjimit serb të Millosheviqit dhe duke çliruar Kosovën.

Pa miqtë tanë në Washington, Kosova nuk do të ishte këtu ku është sot: një shtet i lirë dhe i pavarur.

Në këtë pritje ngushëllimesh u takova edhe me familjarë dhe miq të nderuar të Kongresmenit Engel, si Kryetari i Yonkers-it Mike Spano, biznesmeni shqiptaro-amerikan Lewis Gjelaj, John dhe Maria Calvelli, Bill Weitz, gazetari dhe botuesi i gazetës “Illyria”, Vehbi Bajrami, si dhe shumë të tjerë.

Me punën e tij të jashtëzakonshme, Kongresmeni Engel ka hyrë në zemrat e shumë njerëzve në mbarë botën. Ne, shqiptarët, ishim me fat që e kishim një mik si ai—një zë të fortë dhe të palëkundur në momentet më vendimtare të historisë sonë.

Zoti e bekoftë Kongresmenin Engel, familjen Engel, popullin amerikan dhe popullin shqiptar.

___

Yesterday, at the reception held in honor of Congressman Eliot Engel, I had the pleasure of meeting President Bill Clinton and his wife, former Secretary of State Hillary Clinton, who had come to offer their condolences.

We spoke about the enduring Albanian-American friendship and reflected on the late 1990s, when together with Congressman Engel and many of our friends in Washington, we worked day and night for the freedom and independence of Kosova. President Clinton shared how, during that period, Congressman Engel applied consistent pressure on his administration regarding the issue of Kosova, and emphasized that we were fortunate that, together, we were able to make a difference for the people of Kosova. I thanked President Clinton on behalf of our nation for standing by us and helping bring an end to the Serbian regime of Milosevic, leading to the liberation of Kosova.

Without our friends in Washington, Kosova would not be where it is today: a free and independent country.

At this gathering, I also had the opportunity to meet with family members and respected friends of Congressman Engel, including Yonkers Mayor Mike Spano, Albanian-American businessman Lewis Gjelaj, John and Maria Calvelli, Bill Weitz, journalist and owner of the newspaper “Illyria,” Vehbi Bajrami, as well as many others.

Through his extraordinary work, Congressman Engel has touched the hearts of people around the world. We Albanians were fortunate to have a friend like him—a strong and unwavering voice during the most decisive moments of our history.

May God bless Congressman Engel, the Engel family, the American people, and the Albanian people

Vjosa Osmani/

Si çdo 14 prill, zëri i të mbijetuarave bëhet zëri i ndërgjegjes sonë kombëtare dhe thirrje për drejtësi para botës.

Nderojmë mijëra gra dhe burra që i mbijetuan dhunës seksuale gjatë luftës në Kosovë. Ata mbajnë në vete dhimbje të thellë, por mbi të gjitha mbajnë forcën që e ka bërë të mundur që e vërteta të dalë në dritë.

Zëri i tyre sot dëgjohet në institucionet tona, në çdo cep të Republikës dhe në skenën ndërkombëtare. Ky zë është ngritur përmes fjalëve të tyre, përmes guximit të tyre dhe përmes përkushtimit tonë të përbashkët për drejtësi.

Përgjatë mandatit si Presidente, e paraprakisht si Kryetare e Kuvendit e deputete, kam qenë pranë tyre në çdo hap. Nga përkrahja konkrete për iniciativat e tyre, tek përfshirja e drejtpërdrejtë e të mbijetuarave në institucionet tona kur emërova ato si të deleguara të posaqme të Presidentes, kjo kauzë ka marrë vendin që meriton në agjendën shtetërore e ndërkombëtare.

Së bashku kemi shkuar në Parlamentin Evropian, në Kombet e Bashkuara dhe në forume të tjera ndërkombëtare, që bota ta dëgjojë të vërtetën nga vetë ato që e kanë përjetuar. Përballë përpjekjeve të Serbisë për ta shtrembëruar historinë, e vërteta e Kosovës qëndroi e fortë dhe e qartë.

Gjatë luftës në Kosovë, dhuna seksuale u përdor si instrument lufte nga Serbia. Ky fakt është i dokumentuar nga dëshmi të panumërta dhe nga vetë zërat e të mbijetuarave që vazhdojnë të flasin me guxim. Kjo e vërtetë kërkon drejtësi dhe përgjegjësi ndërkombëtare.

Sot, ne qëndrojmë me të mbijetuarat tona.

Me dinjitetin e tyre.

Me të vërtetën.

Me vendosmërinë tonë që kjo histori të dëgjohet në çdo platformë ndërkombëtare.

Kosova flet me zërin e tyre.

Dhe drejtësia mund të vonojë, por një ditë do ta dëgjojë këtë zë.

Imer Lladrovci/

Posta nga Haga

Me këtë titull, në numrin e fundit të gazetës “Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung” (FAS), një faqe e plotë e zë artikulli i gazetarit Michael Martens, që i kushtohet ish-presidentit të Kosovës në Burgun e Hagës, zotit Hashim Thaçi. Në faqe është vendosur edhe një fotografi e madhe e Hashim Thaçit dhe Joschka Fischer-it nga një takim i tyre zyrtar në Bonn, në vitin 1999, pas Konferencës së Rambujesë (Rambouillet).

Michael Martens, në fund të dhjetorit 2025, merr një letër nga Gjykata Speciale në Hagë me një përgjigje pozitive për një kërkesë të FAS-it për një intervistë me Hashim Thaçin. Në fakt, një intervistë me ish-presidentin e Kosovës në burg kishte qenë një ide e vjetër, por njohës të gjendjes e kishin paralajmëruar Martensin se një intervistë me të mund të merrej nga dëshmitarët si një porosi se Thaçi kishte një rrjet të mirë në shtypin e madh perëndimor dhe kështu do të ushtronte një ndikim negativ mbi ta dhe dëshmitë e tyre.

Tani që gazeta e boton këtë artikull dhe intervistën e plotë në origjinal në uebfaqen e gazetës FAZ, në vitin 2026, ky rrezik nuk ekziston më. Kështu, Gjykata merr një vendim pozitiv për kërkesën e gazetës gjermane për intervistë dhe e njofton, përmes postës elektronike, gazetarin e interesuar për vendimin pozitiv, duke e njoftuar që t’i dërgojë pyetjet me shkrim. Gazetari gjerman do të kishte dashur një intervistë ndryshe, me nënpyetje kritike, kështu që për lexuesin boton këtë shkrim dhe jo intervistën, e cila i nënshtrohet një censure gjyqësore që e sakatos intervistën si një formë autentike e mendimit të të burgosurit. Martens nënshkruan edhe një marrëveshje shtesë se nuk guxon të shtojë asgjë tjetër në përgjigjet me shkrim të intervistës.

Martens shkruan se qysh nga qershori i vitit 2023 ka ekzistuar interesi për një intervistë me Thaçin e burgosur, dikur president i Kosovës, udhëheqës politik i UÇK-së dhe shef i delegacionit kosovar në Rambuje. Martens shkruan se arrestimi dhe dërgimi në Burgun e Hagës i Thaçit do të mund ta penalizonte edhe vetë Qeverinë Federale të Gjermanisë, e bashkë me të edhe Perëndimin (NATO-n), për sulmet ajrore ndaj Jugosllavisë/Serbisë dhe Malit të Zi, sepse dikush mund të thotë se Gjermania, përkatësisht NATO-ja, paska bashkëpunuar me një kriminel lufte. Martens kështu i bën të njohura edhe motivet e tij për këtë intervistë dhe e nxit lexuesin të reflektojë.

Artikulli fillon me këtë fjali: “Kjo histori bën fjalë për një kriminel lufte – apo për një gabim grandioz juridik.“ Autori i shkrimit vazhdon duke thënë se cila nga këto dy histori do të kthehet në realitet, sot ende nuk mund të thuhet, por shumë shpejt edhe për këtë histori epilogu do të dihet.

Derisa në Shqipëri institucionet shtetërore janë shprehur kundër dënimit të Thaçit dhe të tjerëve në aktakuzë, në Kosovë një pjesë e spektrit partiak ka heshtur, duke kërkuar kështu tërthorazi dënimin e Thaçit, edhe pse rrjedhojat politike për shtetin e Kosovës s’do të mbeten në taborret partiake; ato do të jenë të rënda pikërisht për shtetin e Kosovës, nëse do të kemi një dënim të Thaçit.

Derisa, në një anë, ndodhemi para të panjohurave të mëdha, në anën tjetër dihet me saktësi se më 24 qershor të vitit 2020, Prokurori Special Jack Smith paralajmëroi ngritjen e një aktakuze ndaj presidentit Hashim Thaçi, i cili pikërisht atë ditë po udhëtonte drejt Washington-it, ku do ta takonte presidentin Donald Trump. Ishte parashikuar edhe një takim me Aleksandar Vuçiqin, me të cilin do të nënshkruhej një marrëveshje pajtimi mes Serbisë dhe Kosovës, një projekt ky i përgatitur nga ish-ambasadori i SHBA-së në Gjermani, Richard Grenell.

Gjithë këtë skenar e zhbëri Prokuroria Speciale në Hagë, sepse Thaçi e ndërpreu udhëtimin në Washington dhe u kthye në Prishtinë, ku jep dorëheqje menjëherë nga funksioni i tij dhe i vetëdorëzohet Tribunalit.

Michael Martensit i intereson shumë përgjigjja e Thaçit në pyetjet rreth bashkëpunimit të mekanizmave të NATO-s me UÇK-në. Përgjigjen e tij, Martensi e konsideron përgjigje të një burrështetasi. Thaçi thotë se “NATO-ja intervenoi në mbrojtjen e vlerave të saj qendrore të lirisë, drejtësisë, të drejtave të njeriut dhe mbrojtjes së jetës. NATO-ja na doli në ndihmë, sepse e kuptoi se kush ishim, çfarë vlera mbronim dhe ç’hiqnim nga Millosheviqi. Ata e panë nevojën tonë të madhe.“

Thaçi shpreh keqardhjen se Madeleine Albright dhe Richard Holbrooke, që e njihnin kontekstin e çështjes sonë, nuk janë gjallë. „Ata do të kishin qenë dëshmitarë të jashtëzakonshëm në këtë gjyq. Ata i kuptonin si kontekstin, ashtu edhe veprimet dhe qëllimet e kosovarëve, si dhe vendosmërinë e Millosheviqit për spastrim etnik dhe gjenocid.“

Dëbimi i rreth një milionë shqiptarëve të Kosovës në Shqipëri dhe Maqedoni flet qartësisht për këtë vendosmëri të Millosheviqit dhe aleatëve të tij. Thaçi ia bën të qartë Martensit se konteksti historik ishte i atillë në Kosovë sa, pa intervenimin e NATO-s, shqiptarët e Kosovës nuk do të ekzistonin më, sepse Millosheviqi me bashkëmendimtarët e tij ishin të vendosur në ndërmarrjen e tyre ushtarake gjenocidale. Së këndejmi, Thaçi e konsideron padrejtësi të madhe të vihen para gjyqit ata që atëherë ndodheshin të vetmuar në tokë përballë ushtrisë serbe të superarmatosur dhe të vendosur për të kryer një gjenocid të madh.

Michael Martens tërheq vëmendjen nga mundësia e keqkuptimit të kontekstit të atëhershëm historik. Kosova në atë kohë ishte objekt i dhunës ushtarake serbe dhe krimet eventuale të UÇK-së ishin punktuale, reagim ndaj sulmit dhe aspak sistematike si ato serbe. Thaçi thotë se propaganda e Millosheviqit po merret në mënyrë jokritike si dëshmi për penalizimin e shqiptarëve.

Duke e krahasuar situatën e atëhershme me situatën e tanishme, ai thotë se i bie sikur sot Putini të mbledhë dëshmi kundër Zelenskyt dhe ky i fundit të dënohet pse e mbron Ukrainën nga sulmi rus. Nuk e kishte sulmuar Kosova Serbinë, por Serbia Kosovën. Ky fakt themelor nuk duhet të mjegullohet. „Shqiptarët e Kosovës luftonin thjesht për të drejtën e ekzistencës në këtë botë; bëhet fjalë për mbijetesën e tyre si individë dhe si popull.“

Martens në vazhdim shkruan se as avokatët e Thaçit s’e mohojnë mundësinë e krimeve të ndryshme nga ushtarët e UÇK-së. Por UÇK-ja s’ishte një ushtri e tillë, me hierarki dhe zinxhir komandues të paqortueshëm që do të mund ta inkriminonte udhëheqësin e saj. Thaçi në një përgjigje të tij e përmend edhe komandantin e NATO-s, Wesley Clark, i cili në dëshminë e tij para gjyqit e mbrojti Thaçin, duke e konsideruar si një viktimë të „kampanjës dezinformative ruse“.

Dëshmitarët amerikanë bënë gjithçka për ta çliruar Thaçin nga përgjegjësia. Clark tha se UÇK-ja s’ishte një ushtri e mirëfilltë, por një trupë decentralizuar e armatosur e luftëtarëve jo të rregullt që lindi si reaksion ndaj shtypjes serbe.

Nëse tribunali i merr parasysh këto argumente, atëherë duhet t’i lirojë të akuzuarit nga akuzat e ngritura kundër tyre, por Martens shkruan gjithashtu se ka pasur edhe krime që janë kryer nga shqiptarët e armatosur ndaj serbëve, romëve dhe shqiptarëve.

Me këto fjalë mbyllet ky shkrim i gjatë: „Nëse Thaçi nuk duhet bërë përgjegjës për këto, atëherë kush tjetër duhet të bartë përgjegjësi? Edhe këtë pyetje e kemi shtruar, por Thaçi s’ka dhënë kurrfarë përgjigjeje. A do ta bëjnë të tjerët? Apo këto krime do të mbeten pa ndëshkim?“

Në fund, edhe një pyetje e autorit të këtyre radhëve: a quhet drejtësi dënimi i dikujt që s’ka kurrfarë lidhjeje me disa krime, apo thjesht juridikisht i ngarkohet dikujt barra e krimit dhe zgjidhet problemi?

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 6 Prill 2026

“The American Foreign Service Journal ” ka botuar, në gusht të 1934, në faqet n°406 dhe 449, rrëfimin asokohe të George Post Wheeler, ambasadorit amerikan në Shqipëri për vendin e shqiponjave, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar : 

Shqipëria dhe “Burrat e Shqiponjës”

Porta hyrëse e Shqipërisë është Gjiri i Durrësit, aty ku kryqtarët zbritën për të nisur marshimin e tyre të tmerrshëm drejt Bosforit dhe Varrit të Shenjtë. Muret e tullave dhjetë këmbë të trasha që ata ndërtuan, të mbivendosura mbi bastione romake shumë më të vjetra, qëndrojnë ende sot, ndërsa në shekullin njëzet shihen nga lart nga pallati bregdetar i Mbretit Zog I, i pastër e i hijshëm, i ngritur mbi një kodër të pjerrët dhe të gjelbëruar, me pamje nga Adriatiku, lart mbi zhurmën e automobilëve në qytetin poshtë. Në Durrës nuk ka tramvaje që kërcasin, dhe siç dihet, Shqipëria ka dallimin unik të të qenit i vetmi vend në Evropë — ndoshta në botë — që nuk ka asnjë milje hekurudhe. Por nëse ngre kokën, mund të dallosh në horizont një pikë të lëvizshme — aeroplanin nga Vlora. Ai u nis nga Roma tre orë më parë dhe do të ulet në fushën e fluturimit në Tiranë, kryeqytetin, njëzet milje më tej, në hije të hangarit të madh të lyer me ngjyra kamuflazhi, pas dhjetë minutash.

Por, siç thotë një proverb i Lindjes : “Nëse do ta njohësh Lindjen, mos hyr në pazar nga porta kryesore.” Nëse do ta njohësh Shqipërinë, duhet ta njohësh nga ana e maleve, jo nga bregu i detit. Shiriti i ngushtë i fushës që përqafon Adriatikun — pjesa që turisti i rastit e sheh nga anija — është vetëm një skaj i jashtëm i Shqipërisë së vërtetë. Ai është përgjakur dhe pushtuar nga dhjetëra popuj të huaj që prej vitit 450 p.e.s. e deri te Woodrow Wilsoni dhe Këshilli i Ambasadorëve. Ndërkohë, shqiptari i maleve ka vështruar nga strehimi i tij i lartë, përkrah shqiponjës, bij i së cilës e quan veten. Shtëpia e tij është prej guri ose tullash të pjekura në diell, çatia me kashtë, dhe dyshemeja prej balte. Gratë e tij bluajnë misrin me dorë dhe tjerrin ndërsa ecin nëpër shtigje të pjerrëta. Gomari është mjeti i tij i vetëm i transportit ; nderi fisnor është pasuria më e çmuar, dhe mbrojtësi i tij është pushka.

Sepse këtu shihet diçka që nuk ekziston askund tjetër në Evropë — një komb që jeton njëkohësisht në të kaluarën dhe në të tashmen. Në veriun e thellë, në vendin e “burrave të shqiponjës”, historia ka qëndruar në vend për shekuj me radhë. Ata njiheshin si popull i ashpër dhe kokëfortë që treqind vjet para Krishtit, kur vala kelte përfshiu Ballkanin. Edhe romakët e shekullit pasues i gjetën si grabitës të pandreqshëm, njësoj siç i gjeti Anglia e Kanutit vikingët. Shqipëria ishte “provinca” më e trazuar e Romës — sundimi i saj ishte më shumë në letër sesa në realitet. Ajo kurrë nuk i pushtoi malet, megjithëse disa prej perandorëve të saj, përfshirë Konstantinin e Madh, ishin me gjak shqiptar. Në Gali, që Juli Cezari e gjeti të ndarë në tres partes, fise të vogla ishin tashmë shkrirë në njësi më të mëdha që udhëhiqeshin nga krerë të bashkuar — duke hedhur themelet e Francës dhe Belgjikës së sotme. Por kjo nuk ndodhi në gadishullin Ballkanik, e aq më pak në Shqipëri.

Këtu natyra është e egër, e përçarë dhe e ngushtë ; luginat janë të ndara nga male të thepisura dhe shtigjet janë të pakalueshme. Kështu shqiptarët nuk mund të bashkoheshin lehtë për të krijuar një ligj të përbashkët kombëtar. Familjet u rritën në fise, krerët u bënë pleq, dhe ligji i përgjithshëm ishte vetëm një marrëveshje zakonore ndërfisnore. Rrallëherë shfaqej ndonjë udhëheqës që përpiqej të sillte bashkim dhe kod ligjor të përbashkët. I tillë ishte Lekë Dukagjini — cili Lekë saktësisht, është ende çështje debati — që, rreth pesë shekuj më parë, i la popullit të maleve një trashëgimi aq të fuqishme, sa emri i tij u bë sinonim me Kanunin e maleve, ligjin zakonor të gjakut dhe nderit, ku gjakmarrja sundon si fill i kuq që lidh jetën shoqërore.

Ky është, për fat të keq, pengesa më e madhe për formimin e një kombi të bashkuar, të luftuar dikur nga Kisha dhe sot nga Shteti. Ndërsa në pjesën tjetër të Evropës fiset u kristalizuan në kombe të qëndrueshme, jeta në malësitë shqiptare mbeti pothuajse e pandryshuar. Për shtatë shekuj vala sllave përmbyti vendin, por shqiptarët, malësorë e fusharakë, refuzuan me këmbëngulje të shkrijnë veten. Ata ruajtën gjuhën dhe racën e tyre. Vetëm kur fuqia serbe u shemb para përparimit të turqve, dhe kur Skënderbeu vdiq, princat shqiptarë pranuan ta ndalnin luftën e pabarabartë — por kurrë nuk u nënshtruan. Në gjithë shekujt e luftës midis turqve dhe sllavëve, dhe më vonë në ndërlikimet e Fuqive të Mëdha, shqiptarët mbetën një komb në shpirt, që priste me durim ditën e çlirimit. Amerikanët mund të krenohen me faktin se në një moment vendimtar të Konferencës së Paqes, ishte pikërisht këmbëngulja e Shteteve të Bashkuara që ndihmoi më së shumti pavarësinë shqiptare. Pas njohjes së saj, përparimi në kryeqytet u hodh përpara me hapa gjigantë — nga kali e gomari, drejt epokës së motorëve, aeroplanëve dhe dritës elektrike.

Në Tiranë, një grusht njerëzish — ata që qeverisin, sidomos njeriu që prej presidenti i republikës u bë mbret — kanë sjellë organizimin dhe mendimin modern që po e shndërron Shqipërinë nga një mozaik fisnor në një shtet kombëtar. Ata kanë udhëtuar, janë arsimuar jashtë, kanë parë botën. Sot, ata po brumosin një komb, anëtar me të drejta të plota në Lidhjen e Kombeve. Por populli i fshatrave ka ende shumë për të mësuar — jo vetëm higjienën dhe bujqësinë moderne, por edhe parimet bazë të vetëqeverisjes që në vende të tjera mësohen që fëmijë. Ata duhet të mësojnë të mendojnë kombëtarisht, jo vetëm fisërisht. Dhe malësorët e veriut duhet ende të mësojnë shkrim e këndim, të kuptojnë se një gjykatë vendore vlen më shumë se një gjakmarrje, dhe se qeveria në Tiranë është e tyre, jo e ndonjë fuqie të huaj. Kështu ndodh që vetëm në Shqipëri, nga të gjitha vendet e Evropës, mund të shohësh procesin e ndërtimit të një kombi në të gjitha fazat e tij njëherësh.

Në malet veriore, fiset jetojnë si para dy mijë vjetësh ; në Tiranë, qyteti i ri me pallate, bulevarde, makina, ushtarë me uniforma moderne dhe turbanë të gjelbër të hoxhallarëve, me tregje plot gra me vello të zeza e pantallona të gjera (çitjane), me parlament e pallat mbretëror, mund të shohësh etapën e fundit të zhvillimit kombëtar. Në mes, në qytetet dhe fshatrat e kodrave, mund të shohësh çdo hap të këtij udhëtimi. Kjo përzierje e të vjetrës me të renë — jo vetëm në veshje e zakone, por në vetë natyrën e karakterit njerëzor — është ajo që e bën Shqipërinë aq magjepsëse. Dhe ndërsa mendon mbi këto ndryshime njerëzore, përreth jush ngrihen Alpet shqiptare të përjetshme, që reflektojnë diellin perëndues me gjak të kuq në majat e tyre të papërkulura — simbol i qëndrueshmërisë dhe krenarisë që ky vend ka lindur.

Nga Frank Shkreli

Masakra e 2 Prillit 1991 në Shkodër një turp kombëtar, atëherë dhe sot!  Më 2 prill 1991, qyteti i Shkodër u bë skena e një prej akteve më të rënda dhe më të shëmtuara të dhunës shtetërore në fundin e regjimit komunist në Shqipëria. Një protestë paqësore qytetare, e lindur nga etja për liri dhe pluralizëm, u përball me dhunën brutale të një sistemi që po jepte shpirt, por që ende kërkonte të mbijetonte përmes terrorit kundër qytetarëve të vet. Vetëm pak ditë pas zgjedhjeve të para pluraliste, shpresa për ndryshim u përplas brutalisht me realitetin e një pushteti terrorist sllavo-aziatik që ende nuk kishte hequr dorë nga instinkti i dhunës kundër shqiptarëve. Frank Shkreli: Në kujtim të 4 Dëshmorëve të Lirisë, të 2 prillit 1991 në Shkodër | Gazeta Telegraf

Protestat qytetare në Shkodër, të nxitura nga pakënaqësia ndaj manipulimeve zgjedhore dhe vazhdimësisë së elitës së vjetër, u përballën me plumba. Frank SHKRELI*/ Zgjedhjet e para pluraliste në Shqipëri Mars/Prill, 1991 | Gazeta Telegraf — Katër të rinj – Arben Broci, Bujar Bishanaku, Nazmi Kryeziu dhe Besnik Ceka – ranë të vrarë nga një regjim i cili po vdiste dal-nga-dal, në agoni. Dhjetëra të tjerë u plagosën. Gjaku i tyre u bë simbol i një lirie që po lindte me dhimbje. Ngjarja e 2 prillit nuk ishte thjesht një incident i izoluar, por kulmi i një tensioni të gjatë midis një populli të shtypur me dekada dhe një pushteti barbar komunist që refuzonte të dorëzohej në mënyrë paqësore.  Dihet se në atë kohë, Shqipëria drejtohej ende nga struktura të trashëguara nga regjimi diktatorial i Enver Hoxhës, të cilat, edhe pas vdekjes së tij, vazhdonin të vepronin me të njëjtën logjikë repressive anti-demokratike. Frika nga humbja e kontrollit i shtyu autoritetet ende komuniste në Tiranë, të përdornin armët kundër qytetarëve të vet. Atë ditë, lajmi i gjakderdhjes në Shkodër mbërrijti rrufeshëm në Tiranë dhe tronditi keq qarqet diplomatike ndërkombëtare, përfshir amerikanët dhe të tjerë nga Evropa perendimore që kishin vajtur në Shqipëri për herë të parë në pothuaj 50-vjet.

Ato ditë të para të prillit, 1991, unë ndodhesha në Shqipëri me delegacionin e parë të Departmentit të Shtetit pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike, SHBA-Shqipëri. Një aspekt më pak i njohur, por shumë domethënës, është fakti se delegacioni i parë amerikan që vizitonte Shqipërinë në atë periudhë kritike, ndonëse kërkuam të shkonim në Shkodër pasi morëm vesh për masakrën,  nuk u lejuam të shkonim në Shkodër menjëherë pas ngjarjes tragjike atje. Ky delegacion, i organizuar nga përfaqësues të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe i mbështetur nga komuniteti shqiptaro-amerikan, kishte për qëllim hapjen e ambasadës amerikane në Tiranë, të vëzhgonte nga afër zhvillimet demokratike, situatën e të drejtave të njeriut dhe zgjedhjet e para “pluraliste”. Refuzimi i autoriteteve për të lejuar vizitën tonë në Shkodër nuk ishte rastësi. Ishte, siç dukej atëherë, një përpjekje e qartë e dëshirës së regjimit komunist për izolim të vazdueshëm politik, por jam i sigurt se edhe dont për të fshehur përmasat e atij krimi, me qëllim për të kontrolluar narrativën dhe për të shmangur vëmendjen ndërkombëtare, njëkohsisht. Regjimi i Ramiz Alisë e dinte se e vërteta e Shkodrës – trupat e pajetë, qyteti në zi, dhe dëshmitë e dhunës – do të trondisnin ndërgjegjen e botës. Ky akt izolimi dëshmoi edhe një herë natyrën e mbyllur dhe manipuluese të sistemit komunist që ato ditë përpiqej të bindte të gjithë të huajt në Tiranë se Shqipëria komuniste po ndryshonte, por masakra e 2 prillit në Shkodër i tregoi shqiptarëve dhe botës se nuk ishte serioze për reformat që premtonte, ndërkohë që deri në momentet e fundit përpiqej të ruante një fasadë të rreme stabiliteti.

Por edhe sot, në vend që ajo masakër të shërbente si një moment reflektimi dhe ndarjeje e qartë nga e kaluara, kjo ngjarje mbetet gjithnjë e mjegulluar nga propaganda zyrtare, mohimi dhe mungesa e drejtësisë së plotë deri në ditët e sotëme. Përpjekjet për të relativizuar përgjegjësinë, për të zhvendosur fajin apo për të heshtur të vërtetën, domosdoshmërisht, e kanë zgjatur plagën morale dhe kombëtare të shoqërisë shqiptare.

Masakra e 2 Prillit nuk është thjesht një episod tragjik, por vazhdon të jetë është një provë e dështimit të shtetit për të mbrojtur qytetarët e vet në një moment kyç historik. Është një kujtesë se tranzicioni shqiptar nuk nisi me një shkëputje të pastër dhe serioze nga komunizmi zyrtar, por filloi me dhunë, me gjurmë gjaku dhe me një drejtësi të cunguar. Sot, më se tri dekada më pas, në vend që të kërkohet  një minutë heshtjeje në kujtim të vrarëve, pyetja mbetet ende e hapur dhe aktuale edhe sot, pas 35-viteve: A është bërë drejtësi në këtë rast të dhimbshëm për familjet e të vrarëve, për Shkodrën dhe për mbarë Shqipërinë? Për shumicën dërmuese të shqiptarërve vullnetmirë,  përgjigjja është JO! Dhe pikërisht këtu qëndron turpi i vazhdueshëm kombëtar — jo vetëm për atë që ndodhi më 2 prill 1991, sado tragjike që ishte, por për mënyrën se si u trajtua më pas nga qeveritë shqiptare të këtyre tre dekadave.

Unë vazhdoj të them me bindje të thellë  se për derisa Shqipëria nuk përballet, seriozisht dhe zyrtarisht, me të shkuarën e saj komuniste dhe të distancohet, njëherë e mirë, nga diktatura komuniste dhe nga krimet e regjimit të Enver Hoxhës, jo vetëm që ai vend nuk do të shkojë përpara, por edhe rrezikon ta përsërisë atë histori të mjerë, si rezultat i mospajtimit kombëtar. Prandaj, kujtimi i 2 Prillit, 1991, për autoritetet shqiptare duhet të jetë më shumë se një përvjetor që të shënohet me një minutë heshtje siç ndodhi sot në Kuvendin e Shqipërisë. Por duhet të jetë një thirrje – nga pozita dhe opozita politike shqiptare — për drejtësi, transparencë dhe përgjegjësi. Vetëm atëherë, viktimat nuk do të kenë rënë më kot, dhe turpi i kësaj klase politike “demokratike” 35-vjeçare mund të fillojë të zbehet. Për këtë mundësi, politika e sotëme shqiptare nuk ka dhënë asnjë shenjë se është e interesuar të veprojë në interes të Kombit.

Sot, kur Shqipëria po mundohet të ecën me këmbë breshke në rrugën e saj demokratike, kujtimi i atyre që ranë në Shkodër — por edhe i shumë shqiptarëve të tjerë që nga periudha komuniste, një periudhë kjo e përlyer me gjak të shqiptarëve –duhet të shërbejë jo vetëm si nderim i viktimave, por si detyrim kombëtar për të siguruar dhe përtë  mos lejuar kurrë më që pushteti — cilido dhe i cilës do parti qoftë — të ngrihet dhe të vejë dorë mbi jetën dhe dinjitetin e qytetarëve të vet.  Sepse historia e 2 prillit nuk është vetëm e shkuara por është edhe ndërgjegjja kolektive kombëtare për sot dhe për të ardhmen.

Frank Shkreli