Intervistoi: Sokol Paja/

1. Z. Krasniqi, si lindi ideja e realizimit të filmit “The Journalist’s Mission”?

Ideja lindi nga dëshira për të treguar një histori që nderon sakrificën e popullit të Kosovës dhe mbështetjen vendimtare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës gjatë luftës. Filmi është një falënderim për SHBA-në, NATO-n dhe të gjithë ata që kontribuan në shpëtimin e popullit të Kosovës, si dhe një kujtesë për brezat e rinj që historia të mos harrohet.

2. Cili është mesazhi që dëshironi t’i përcillni publikut ndërkombëtar përmes këtij filmi?

Mesazhi kryesor është se liria nuk erdhi rastësisht. Ajo u arrit falë sakrificës së popullit të Kosovës dhe vendimit historik të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe aleatëve të NATO-s për të ndërhyrë ushtarakisht kundër regjimit serb, duke shpëtuar mijëra jetë. Ky film është një shprehje mirënjohjeje për atë mbështetje dhe një thirrje që e vërteta historike të mos harrohet.

3. Çfarë përfaqëson personazhi kryesor në film, ai i gazetares amerikane, dhe çfarë simbolizon ai në rrjedhën e ngjarjeve?

Personazhi kryesor është një gazetare amerikane, e cila rrezikon jetën e saj për të shpëtuar një vajzë të vogël amerikane, familja e së cilës vritet gjatë luftës në Kosovë. Me ndihmën dhe bashkëpunimin e Ambasadës Amerikane në Tiranë, ajo arrin ta nxjerrë vajzën nga zona e luftës dhe t’i shpëtojë jetën. Ky personazh simbolizon humanizmin, guximin dhe përkushtimin e njerëzve që, edhe në kohë lufte, vendosën jetën e të tjerëve përpara jetës së tyre.

4. Premiera e filmit në Amerikë do zhvillohet gjatë sesionit të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara në New York. Sa e rëndësishme ishte kjo zgjedhje?

Ishte një zgjedhje me rëndësi të veçantë, sepse gjatë kësaj periudhe në New York mblidhen liderë botërorë, ambasadorë dhe diplomatë nga e gjithë bota. Synimi ynë është që mesazhi i filmit dhe historia e Kosovës të arrijnë tek publiku ndërkombëtar në momentin kur vëmendja e botës është e përqendruar aty.

5. Ju vetë interpretoni rolin e një luftëtari të luftës për lirinë e Kosovës. Si ishte për ju të riktheheshit emocionalisht në ato ngjarje?

Ishte një përvojë shumë emocionale. Ky rol më riktheu tek kujtimet e luftës dhe sakrificat që përjetoi populli ynë. Ishte një përgjegjësi e madhe ta interpretoja me dinjitet, në nderim të të gjithë atyre që luftuan dhe dhanë gjithçka për lirinë e Kosovës.

6. Çfarë sfidash hasët gjatë realizimit të këtij filmi?

Sfida më e madhe ishte rindërtimi sa më realist i ngjarjeve të luftës, duke respektuar faktet historike dhe emocionet që ato mbartin. Ishte gjithashtu sfiduese të realizonim skena komplekse lufte dhe efektesh vizuale, duke ruajtur autenticitetin dhe mesazhin e filmit.

7. Çfarë prisni të marrë me vete publiku amerikan dhe ai ndërkombëtar pasi të shohë “The Journalist’s Mission”?

Shpresoj që publiku të kuptojë më mirë historinë e Kosovës, sakrificën e popullit të saj dhe rëndësinë e ndërhyrjes së Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe NATO-s në shpëtimin e mijëra jetëve. Mbi të gjitha, dua që filmi të shërbejë si një shprehje mirënjohjeje për miqtë tanë amerikanë dhe si një kujtesë që historia e Kosovës të mos harrohet kurrë.

https://www.eventbrite.com/…/the-journalist-mission-red…

Julika Prifti/

Premiera e operës “Legjenda e Rozafës” në 22 korrik, 2026 në TKBO, Tiranë, do mbetet nga netët më mbresëlënëse të artit jo vetëm se u ngjit në skenë pas 57 vitesh të krijimit të saj, por sepse është një vepër e arrirë shqiptare e të gjitha kohërave. Krijuesit e saj, kompozitori Ndoc Pistulli dhe libretisti Zef Zorba kanë bashkuar në mënyrë të rrallë ndjeshmërinë e njëri-tjetrit dhe mjeshtërinë artistike duke krijuar një lidhje të fuqishme mes fjalës dhe muzikës. Është një bashkëpunim artistik ku çdo frazë gjen “notën” e saj muzikore dhe jehonën ndjesore.

Opera të rrëmben që në notat e para dhe nuk të lëshon deri në fund. Shpesh më sillte vegime nga “The Ring” i Wagner-it, për nga forca dramatike, fuqia e dialogut dhe pesha e muzikës. Ashtu si veprat e Wagnerit, edhe “Legjenda e Rozafes” është një operë që i kapërcen kufijtë e kohës, e destinuar të jetë e tillë për shkak se është krijuar nga dy artistë të vërtetë e të mëdhenj, me një dashuri të madhe për atdheun, traditat e kulturën shqiptare.

Me pëlqeu veçanërisht përzgjedhja e një varianti të vjetër të legjendës, ku Rozafa vetëflijohet me dëshirë për të mirën e vendit dhe të ardhmen e fëmijëve e nuk muroset me forcë. Ky akt e ngre figurën e saj edhe më lart veçanërisht në një kohë kur idealet e larta duken se nuk ekzistojnë më.

Nuk e kisha parë sallën e TKOB-së të mbushur aq plot edhe pa praninë e autoriteteve të larta, si Kryeministër, President, ministra, etj. Shumë spektatorë kishin ardhur nga Shkodra (vendbanimi i krijuesve) dhe qytete të tjera të Shqipërisë, si edhe nga Evropa dhe Amerika. Ata kishin dijeni për historinë e krijimit të veprës e fjetjen në sirtar për mbi pesë dekada dhe, me dëshirë e kureshtje donin të shihnin premierën dhe shfaqjen e vetme të “Legjendës së Rozafës”.

Atë natë ndiheshe sikur ishe në një nga operat e mëdha botërore prej fustaneve të gjata e elegante të zonjave e zonjushave, kostumeve të zeza ceremoniale të burrave me kravata e papionë, buqetat e shumta me lule të artdashësve.

Opera shkëlqeu si për kompozimin dhe libretin e saj, ashtu edhe për interpretimin e jashtëzakonshëm të sopranos Nina Muho. Me elegancë fizike dhe zë magjepës në interpretimin skenik, ajo la një mbresë të pashlyeshme tek publiku që shpërthente në duartrokitje shpesh pa mbaruar akti. Po aq të spikatur ishin edhe interpretimet nga Denis Skura, Armondo Likaj, Solen Alla, Bledar Domi, dhe Matias Xheli. Secili prej tyre e ndërtoi personazhin me profesionalizëm, ndjeshmëri dhe empati, duke krijuar një ansambël të harmonizuar me shumë forcë dramatike dhe emotionionale. Kori i vogël i Operës i përgatitur nga Suzana Turku ishte bashkëshoqërues dhe amplifikues i shkëlqyer i veprës, dhe kostumet nga Iliriana Basha sillnin në skenë kohën e legjendës.

Skenografia ishte konceptuar e realizuar me ngarkesë simbolike dhe emocionale nga skenografi dhe regjisori Andis Gjoni. Një kala që ndërtohej dhe mure që shkëputeshin nga ajo, një ekran që projektonte pamje të furtunave e liqenit të Shkodrës krijonin një univers skenik në lidhje organike me tërë veprën.

Suksesi i Rozafës është meritë e dirigjentit Gridi Kraja. Përpara se të dirigjonte operën, Kraja kreu orkestrimin e materialeve pianistike të Ndoc Pistullit për orkestrën simfonike të TKOB. Tek ai bashkohen përkushtimi, talenti dhe aftësitë e një artisti që e njeh gjuhën muzikore të kompozitorit dhe arrin të përcjell tek spektatori fuqinë, ngjyrat dhe dimensionet dramatike të kësaj vepre.

“Legjenda e Rozafës”, ashtu si në zanafillën e saj, mblodhi rreth vetes artistë të vërtetë, të cilët punuan me përkushtim dhe këmbëngulje për t’i dhënë jetë një vepre, që ishte lënë në gjumë për disa dekada. Pas premierës ajo nuk do duhet të bjerë më në gjumë, por të hyjë në repertorin e TKOB-së dhe të shfaqet në turne botërore. Duartrokitjet e shumta dhe buqetat mbushën skenën e natës së premierës, aq sa mund të thuash se artistët e operës Legjenda e Rozafës ecnin mbi lule.

Drejtori i TKOB-së, Aulon Naçi, ka zgjedhur një rrugë të guximshme por të drejtë për ta ngritur operën shqiptare në lartësi të reja. Këtë herë guximi u shpërblye me një sukses të jashtëzakonshëm. Familjarët e Ndoc Pistullit dhe Zef Zorbës, që më në fund panë në skenë veprën e të dashurve të tyre të talentuar, me siguri kanë përjetuar një krenari të pafundme.

Opera shqiptare “Legjenda e Rozafës” është dëshmi se arti i vërtetë nuk ka kohë.

Ndrek Gjini/

Nikolaos Dragoumis (1809–1879) ishtë një nga figurat më të shquara politike, diplomatike dhe letrare të Greqisë së shekullit të 19-të. Ai shërbeu si Ministër i Punëve të Jashtme i Greqisë në vitin 1862 dhe la gjurmë të pashlyeshme në letërsinë dhe historiografinë greke përmes librave të tij.

Në vitin 1861 ai botoi në Athinë një biografi të rëndësishme me titull “Historia e Gjergj Kastriotit të mbiquajtur Skënderbe” (greqisht: Ιστορία Γεωργίου του Καστριώτου του επιλεγομένου Σκεντέρμπεη).

Kjo vepër e Dragoumis-it ishte jo thjeshtë një përkthim, por një përpunim i përshtatur mbi bazën e jetëshkrimit të Skënderbeut marrë nga libri i autorit francez Camille Paganel të vitit 1855.

Ky botim i Dragoumi u prit mire dhe i luajti një rol të rëndësishëm në historiografinë e kohës. Kjo vepër e tij madje u ribotua më vonë në vitin 1880 dhe në 1884.

Dragoumis, i cili ishte gjithashtu bashkëthemelues i revistës prestigjoze letrare greke Pandora, e paraqiste figurën e Gjergj Kastriotit si një simbol të rezistencës së krishterë dhe si një strateg legjendar që frymëzonte lirinë në Ballkan.

Ndryshe nga disa historianë të tjerë të asaj periudhe që tentonin t’a paraqitnin Skënderbeun me origjinë sllave, versioni i Dragoumis-it theksonte qartë se Skënderbeu ishte shqiptar. Kjo bëri që figura e tij të shërbente më pas si një urë afrimi politik dhe kulturor mes shqiptarëve dhe grekëve gjatë shekullit XIX.

Vepra e Dragoumis-it nuk ishte thjesht një përkthim mekanik, por një përshtatje e thellë analitike e bazuar në biografinë e shkruar nga historiani dhe politikani francez Camille Paganel në vitin 1855 (“Histoire de Scanderbeg, héros albanais”). Dragoumis i shtoi tekstit shënime, komente dhe një strukturë që i përshtatej kontekstit politik ballkanik të shekullit XIX.

Botimi origjinal i vitit 1861 përbëhet nga 101 faqe kryesore tekst, me një parathënje nga faqja I deri VIII si faqe hyrje.

Ky libër është me përmasa 27 centimetra, gjë që e bënte një botim mjaft dinjitoz për formatet e librave të kohës.

Libri u botuas dhe qarkulloi fillimisht edhe si pjesë e suplementeve speciale të revistës letrare dhe kulturore Pandora, të cilën Dragoumis e drejtonte bashkë me figura si Konstantinos Paparrigopoulos.

Kjo siguroi që figura e Skënderbeut të lexohej nga elita intelektuale e kohës.

Për qëllime gjeopolitike, gjatë shekullit XIX, historiografia sllave dhe disa historianë perëndimorë (si Carl Hopf) tentuan ta paraqisnin Skënderbeu me origjinë sllave. Por Dragoumis, duke u bazuar te Paganel, argumenton fuqishëm dhe mbron origjinën shqiptare të Skënderbeut, duke e cilësuar atë si “Udhëheqës të Shqipërisë” (Ηγεμόνας της Αλβανίας).

Qëllimi kryesor i Dragoumis-it ishte politik. Përmes figurës së Skënderbeut, ai synonte të krijonte një urë bashkëpunimi ushtarak dhe shpirtëror ndërmjet grekëve dhe shqiptarëve ortodoksë e myslimanë për një kryengritje të përbashkët kundër Perandorisë Osmane. Ai e projektoi Skënderbeun si një hero të përbashkët të lirisë ballkanike.

Ky libër pati një ndikim kaq të madh në formësimin e mendimit kombëtar Shqiptar në Greqi, saqë ribotua disa herë. Madje disa shtëpi botuese bashkëkohore greke si Eleutheri Skepsis e kanë ribotuar sërish këtë libri edhe në vitin 2001 (me 298 faqe, duke përfshirë në të edhe analiza të reja). Kjo për shkak të vlerave dokumentare dhe fakteve historike të kësaj vepre.

Sot, dorëshkrimet origjinale, dhe krejt korrespondenca e viteve 1866–1867 e Dragoumis-it lidhur me këtë libër dhe korrigjimet e tij me shkrim dore ruhen nën kujdesin e Shkollës Amerikane të Studimeve Klasike në Athinë (ASCSA) në fondin e letrave familjare Dragoumis.

Nuk jam i sigurtë nëse ky libër është përkthyer apo botuar në Gjuhën Shqipe.

Nësë Jo,- do ndjehesha i turpëruar nga neglizhenca e pafalshme apo “harresa” gati kriminale e historianëve dhe e studiuesve shqiptarë.

Nëse Po – medoj se ky libër duhet promovuar më shumë, pasi libra të kësaj natyre, përpos vlerave hisotrike dhe kombëtare, mund të shërbejnë edhe si prova të një historie përpjekjesh të përbashkëta të Shqiptarëve dhe Grekëve kundër Perandorisë Osmane.

Madje, promovimi i veprave të kësaj natyre mund të shërbejnë edhe si ura afrimi politik dhe kulturor mes shqiptarëve dhe grekëve të shekullit XXI.

Abedin Kaja/

Një nismë që Shqipëria duhet ta marrë seriozisht.

Lajmi se Mali Olimp po ecën drejt statusit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s ngre natyrshëm një pyetje: pse të mos synojë edhe Shqipëria të njëjtën gjë për Malin e Tomorit? Nëse Olimpi është mali ku perënditë banuan në mit, Tomori është mali ku e shenjta nuk ka pushuar kurrë së jetuari. Dhe kjo e bën argumentin shqiptar edhe më të gjallë.

Së pari, shtresëzimi i shenjtërisë;

– Tomori nuk është vetëm i një besimi. Ai është Baba Tomori, i lidhur me Dodonën dhe kultin e Zeusit.

E njëjta majë ka qenë e shenjtë për paganët në antikitet. Është e shenjtë për të krishterët që ngjiten për Shën Mërinë dhe e shenjtë për bektashinjtë që ngjiten për Abaz Aliun. Ky sinkretizëm i pandërprerë pagan-kristian-mysliman në të njëjtën majë është unik në Ballkan.

Për nga historia, miti, besimi, kultura dhe pasuritë natyrore, Tomori përfaqëson një nga kandidaturat më dinjitoze që vendi ynë mund të paraqesë për njohje ndërkombëtare.

Mali i Tomorit, më shumë se një majë

– Me lartësinë 2.416 metra, Tomori nuk është thjesht një masiv malor. Ai është një nga simbolet më të fuqishme të identitetit shqiptar, ku ndërthuren natyra, historia, besimi dhe kujtesa e një qytetërimi shumë të lashtë.

Që nga koha e ilirëve, shumë përpara besimit të krishterë dhe atij mysliman, Tomori konsiderohej mal i shenjtë. Kjo e bën atë një nga qendrat më të hershme të kultit në Ballkan, me një vazhdimësi të rrallë historike dhe shpirtërore.

Vlerat e tij nuk kufizohen vetëm te tradita. Masivi i Tomorit spikat edhe për rëndësinë gjeologjike, peizazhet mbresëlënëse, biodiversitetin e pasur dhe rolin e tij në historinë e Shqipërisë.

Baba Tomori, simbol i unitetit kombëtar

– Në kulturën shqiptare nuk ka një mal tjetër që populli ta ketë nderuar me emrin “Baba”.

“Baba Tomori” është shumë më tepër se një emërtim. Ai përfaqëson respektin, besimin dhe përkatësinë kombëtare. Për shekuj me radhë shqiptarët janë betuar “Për Baba Tomorin”, duke e konsideruar këtë ndër betimet më të shenjta.

Pak vende në Evropë kanë ruajtur një lidhje kaq të fortë dhe kaq të gjatë shpirtërore me një mal.

Një trashëgimi që lidh mijëvjeçarët

– Tomori është një rast i rrallë ku në të njëjtin vend janë ruajtur dhe mbivendosur tri tradita të mëdha shpirtërore:

~ kulti i lashtë pagan i malit;

~ tradita e krishterë me pelegrinazhin e Shën Mërisë;

~ kulti bektashian, që edhe sot mbledh dhjetëra mijëra pelegrinë.

Pak vende në botë mund të dëshmojnë një vazhdimësi të tillë besimi për mijëra vjet në të njëjtën hapësirë.

Mali që bashkon shqiptarët

– Pelegrinazhi në Tomor është shumë më tepër se një rit fetar. Ai është një ngjarje që bashkon shqiptarë të të gjitha besimeve dhe nga të gjitha trojet: nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Lugina e Preshevës, si edhe nga diaspora.

Në Tomor ngjiten myslimanë, të krishterë katolikë, ortodoksë dhe njerëz pa përkatësi fetare. Tomori nuk ndan, ai bashkon. Në një kohë kur bota kërkon modele të bashkëjetesës, ky mal mbetet një dëshmi e gjallë e harmonisë ndërfetare shqiptare.

Një thesar natyror

Përveç vlerave historike dhe shpirtërore, Tomori është edhe një nga pasuritë më të çmuara natyrore të Shqipërisë. Parku Kombëtar i Tomorit përfshin qindra lloje bimësh, specie endemike e të rralla, një faunë të pasur alpine, burime ujore dhe peizazhe spektakolare shkëmbore, duke përbërë një ekosistem me rëndësi të veçantë shkencore dhe mjedisore.

Mali që frymëzoi letërsinë shqiptare

– Tomori ka lënë gjurmë të thella edhe në kulturën kombëtare.

Naim Frashëri e përjetësoi në vargjet:

“Abaz Aliu zu Tomorë,

Erdhi afër nesh…”

Ndërsa Andon Zako Çajupi shkroi:

“Baba Tomorr, kish’ e Shqipërisë,

Mal i lartë, fron i Perëndisë…”

Edhe piktori dhe udhëtari anglez Edward Lear mbeti i mahnitur nga madhështia e tij, duke e cilësuar Tomorin një “mal mbretëror”.

Siç dëshmohet, Tomori u shndërrua nga një mal fizik në një At-Baba mitik, roje e kombit.

Pse duhet UNESCO?

– Përfshirja e Tomorit në Listën e Trashëgimisë Botërore nuk do të ishte vetëm një vlerësim simbolik. Ajo do të garantonte mbrojtje më të madhe ndërkombëtare, do të nxiste turizmin kulturor e natyror, do të krijonte mundësi për kërkime shkencore, do të forconte ruajtjen e biodiversitetit dhe të trashëgimisë shpirtërore, ndërsa do ta prezantonte në botë një nga simbolet më të rëndësishme të identitetit shqiptar.

Koha për një nismë kombëtare

– Nëse Mali Olimp konsiderohet një pasuri me vlerë universale, Shqipëria ka çdo arsye të nisë përgatitjen e dosjes së Malit të Tomorit për UNESCO.

Institucionet shtetërore, Akademia e Shkencave, universitetet, studiuesit, arkeologët, biologët, ekspertët e trashëgimisë kulturore dhe komunitetet fetare duhet të bashkojnë dijen dhe përvojën për të ndërtuar një kandidaturë të denjë. Tomori nuk është vetëm një mal dhe as vetëm një simbol kombëtar. Ai është një monument natyror, historik, kulturor dhe shpirtëror me vlera që i tejkalojnë kufijtë e Shqipërisë.

Ndoshta ka ardhur koha që bota të njohë zyrtarisht atë që shqiptarët e dinë prej mijëra vjetësh: Mali i Tomorit është një nga thesaret më të çmuara të qytetërimit dhe identitetit shqiptar, një pasuri që meriton të bëhet pjesë e Trashëgimisë Botërore të njerëzimit.

Dr. Zana Nikolla/

Mbrëmë, në skenën e Teatrit Kombëtar të Operës dhe Baletit, u shfaq për herë të parë opera “Rozafa”, e kompozitorit Ndoc Pistulli duke shënuar një sukses të jashtëzakonshëm artistik.

Që nga skenografia e mrekullueshme, e cila solli me mjeshtëri atmosferën e Kalasë së Rozafës, Bunës dhe Liqenit të Shkodrës, efektet e dritave dhe projeksioneve, te kostumet e mrekullueshme të realizuara nga Illiriana Basho, çdo detaj ishte dëshmi e një pune të jashtëzakonshme artistike.

Libreti i Zef Zorbës, me gjuhën e tij të bukur dhe të pasur të shqipes së vjetër, është një thesar i letërsisë sonë, ndërsa muzika e kompozitorit Ndoc Pistulli dëshmon një talent të rrallë dhe një vizion avangard për kohën kur u krijua.

I jashtezakonshem orkestrimi dhe dirigjimi i Gridi Kraja , i dha jetë kësaj partiture të jashtëzakonshme.

E gjithë kjo u bashkua në mënyrë magjistrale falë vizionit dhe punës së palodhur të regjisorit Andis Gjoni, i cili jo vetëm realizoi regjinë dhe skenografinë, por ishte edhe producenti i këtij projekti së bashku me Albanian Excellence. Për vite me radhë, ekipi i produksionit ka punuar me përkushtim për ta bërë realitet këtë operë.

Nen Regjine vizionare, moderne, mbushur me gjetje artistike e surpriza te shpeshta per publikun, Rozafa erdhi ne skene tejet e magjishme por ne te njejten kohe reale dhe e vertete.

Urime të gjithë artistëve, orkestrës, korit dhe ekipit realizues, veçanërisht Armando Likaj, Solen Alla dhe Denis Skura, për interpretimet e tyre mbresëlënëse.

E magjishme erdhi ne skene Rozafa Shqiptare, soprano e mrekullueshme Nina Muho. Me zerin e saj te jashtezakonshem e interpretimin fantastik, Rozafa barti gjithe dhimbjen, sakrificen, flijimin e nenave shqiptare per lirine dhe jetegjatesine e shqiptareve. Shume lote u derdhen ne salle , aq mbresenlenes ishte interpretimi i Nines.

Murosja e Rozafes ndonese nje akt i dhimbshem, mbreme u kthye ne nje triumph skenik.

Një mirënjohje e veçantë shkon për familjen Pistulli, e në mënyrë të posaçme për Nirvana Pistullin, bashkëshorten e kompozitorit. Ajo besoi tek ky projekt që në fillesat e tij dhe u bë një shtyllë e rëndësishme e realizimit të tij. Falë përkushtimit, besimit dhe mbështetjes së saj të palëkundur, muzika që Ndoc Pistulli shkroi në vitin 1969 mori më në fund jetë në skenë, në një produksion madhështor që elektrizoi publikun dhe riktheu në dritë një kryevepër të artit shqiptar. Ky ishte një moment historik që nderoi jo vetëm trashëgiminë artistike të kompozitorit, por edhe vizionin dhe këmbënguljen e familjes së tij për ta sjellë këtë vepër aty ku e kishte vendin – në skenën e TKOB.

Falenderim i vecante po ashtu dhe per drejtuesin e TKoB, zotin Aulon Naci per mbeshtetjen e ketij projekti.

“Rozafa” nuk është vetëm një opera. Ajo është një pasuri kombëtare, një kryevepër e kulturës shqiptare që meriton të jetojë gjatë në skenë dhe të përcillet me krenari ndër breza.

Urime të gjithë atyre që e bënë të mundur këtë mrekulli artistike!