Kristo Çipa/

(Disa mendime rreth gjendjes aktuale të këngës vendçe shqiptare)

Një ndër mrekullitë kulturore të trashëgimisë botërore është kënga jonë vendçe, e cila është në fronin prestigjioz të saj, atje ku i takon, por me emër të tjetërsuar. Objekti i këtij shkrimi nuk është ky deformim, por gjendja aktuale e kësaj kënge dhe disa mendime se si mund të qetësohen zhgënjimet dhe mund të drejtohen disa deformime. Shpesh disa opinionistë, që në fakt nuk kanë lidhje me këtë këngë, por si dashamirës apo me vendorigjinë nga këto treva, duan të bëjnë shpjegimin e origjinës së saj mbi një hipotezë që është sa pa baza, po aq edhe fluturake. Kënga s’mund të lindë nga vajtimi, ashtu si edhe e qeshura s’mund të lindë nga të qarët, apo dita s’mund të lindë nga nata. Ato kanë pika lidhjeje, por janë gjendje shpirtërore apo fenomene natyrore krejt të kundërta. Kënga vendçe s’mund të jetë imitim i zërave të natyrës, përderisa vetë njeriu është qenia që ka prodhuar tinguj dhe zëra më përpara nga krejt qeniet mbi tokë.

Kënga është gjendje shpirtërore e vetë njeriut dhe vatra familjare ka qenë “skena” ku është “kompozuar” dhe ka bërë provat e para kjo këngë. Bohoritja, logatja, ligjërimi janë nënshtresa të kësaj kënge që tregojnë se kënga nuk mund të lindë nga vajtimi, se vajtimi kurrë nuk u bë dot shumëzërësh.

Gjatë këtyre 36 viteve të ndryshimeve të thella dhe të shpejta që pësoi shoqëria shqiptare, pa dyshim që edhe gjendja burimore e këngës vendçe pësoi ndryshime të mëdha. Baza e saj ka qenë kryesisht fshati, i cili gati sa nuk është tharë si burim kënge për vetë arsyen që njerëzit emigruan si jashtë dhe brenda vendit dhe atje ku shkuan, në forma nga më të larmishmet, krijuan grupe kënge për të zbrazur shpirtin. Kjo situatë la pak mundësi që të kemi tashmë grupe autoktone dhe, për rrjedhojë, edhe variante kënge burimore dhe origjinale, siç janë Dukati, Himara, Piluri, Lunxhëria, Bënça etj.

Ky ndryshim demografik ka sjellë nevojën e krijimit të një komisioni me përbërje institucionale dhe pjesëmarrje të drejtuesve të shumë grupeve dhe shoqatave kulturore për ta kornizuar (jo kontrolluar) këtë këngë për të qenë sa më afër burimores dhe autoktones.

Në integrimin e përgjithshëm rajonal, europian dhe botëror të folklorit në përgjithësi dhe këngës vendçe në veçanti, pjesëmarrja në shoqatat e mëdha ndoshta do të ishte një ndër udhët më efikase, por fatkeqësisht këto shoqata kanë dekada që janë monopolizuar dhe më shpejt do të futemi në BE se sa në këto shoqata. Pjesëmarrja në evenimentet që organizojnë këto shoqata ka qenë shumë e kufizuar për shumicën dërrmuese të grupeve dhe shoqatave të këngës vendçe, për të mos thënë që është vetëm në një dorë. Dhe jo vetëm që është monopolizuar në një dorë, por edhe cilësia e përfaqësimit ka qenë mjaft e dobët, duke paraqitur si ajkë të këngës vendçe edhe këngë të tilla si “Lidhe qenin ti moj qëne!”. Këta përfaqësues duhet të dinë se atë që ka monopol gjeniu nuk mund t’ia marrë në dorë njeriu!

Kënga vendçe dhe folklori në përgjithësi në vendin tonë sot vuan nga mungesa e drejtuesve profesionistë dhe tekst- e melodi-bërësve, duke lënë një boshllëk të madh në cilësinë e këngës vendçe. Perlat e mëdha të këngës vendçe shqiptare kanë pasur edhe autorë të mëdhenj. Mungesa e këtyre vjershëtorëve ka lënë hapur shtegun për të rikthyer në këtë këngë edhe tekste të vjetra pa pikën e vlerës dhe me subjekte jashtë realitetit që jetojmë. Kënga jonë vendçe është e bukur dhe me vlerë se ajo është para së gjithash bashkëkohore. Realiteti është brumi ku gatuhet shumëzërshja.

Vetëofrimi i shumë lëvruesve të kësaj kënge si specialistë folklori është sot një dukuri sa donkishoteske, po aq edhe dëmprurëse. Ministria e Kulturës si institucion qendror dhe Qendra e Veprimtarive Folklorike Kombëtare duhet t’i dalin për zot këtij fenomeni. Ne sot kemi të gjallë personalitete të mëdha si Zhani Ciko, Bardhosh Gaçe, Afërdita Onuzi, Shaban Sinani, Naxhi Kasoruho, Ermir Dizdari, Thoma Gaqi, etj., që kanë njohje dhe mendim të thellë për folklorin në përgjithësi dhe këngën vendçe në veçanti, të cilët mund të kualifikojnë edhe personalitetet në rritje të kësaj kënge.

Përveç problemeve në mangësitë e ruajtjes dhe transmetimit të këngës vendçe, kemi edhe dukuri pozitive që na bëjnë optimistë për jetëgjatësinë e kësaj kënge. Kemi shumë të rinj e të reja, fëmijë të shkollave 9-vjeçare dhe nxënës të shkollave të mesme që e dashurojnë dhe e interpretojnë këtë këngë. Ashtu siç një sportist i ri gjurmohet dhe stimulohet, edhe këngëtari apo këngëtarja e re duhet të ketë të njëjtin fat apo përkrahje. Sigurisht që kjo bëhet me anë të bartësve të folklorit që sot janë ende gjallë dhe mund ta kryejnë këtë mision pranë shkollave, por kjo në mënyrë institucionale, nën drejtimin e shtetit.

Fidanishtja e këngës vendçe nga shoqëria duhet konsideruar si vend i shenjtë.

Vlerësimi moral i bartësve të kësaj kënge sot është futur në një qerthull pa rrugëdalje. Të vlerësosh një këngëtar të ri apo të rivlerësosh një të vjetër ka pak hapësirë, për të mos thënë se është gati e pamundur.

Kjo rregullohet vetëm me ligj dhe jo të mbyllet si tani me ligj.

Saimir Kadiu/

Akademik, pedagog, psikolog, historian i arsimit shqiptar, shkrimtar i shquar i letërsisë për fëmijë, një nga intelektualët më të shquar shqiptarë të shekullit XX…

Bedri Dedja ishte Jules Verne i letërsisë shqiptare për fëmijë, që shkruante me dashurinë dhe sinqeritetin e Antoine de Exupery… prandaj mbetet një shkrimtar i paharruar…

Veprat e Bedri Dedjes janë një pasuri e letërsisë shqipe për fëmijë, ku arti letrar ndërthuret me pedagogjinë dhe psikologjinë, duke krijuar një univers edukues e imagjinativ që ka ushqyer breza të tërë lexuesish. Ai njihet si “babai i letërsisë për fëmijë” në Shqipëri.

Dedja e vendos fëmijën në qendër të botës letrare, duke i dhënë zë, ndjenja dhe ëndrra.

Veprat e tij nuk janë thjesht rrëfenja, por bartin mesazhe edukative për solidaritetin, dashurinë, respektin dhe atdhetarizmin.

Ai përdor shqipen me finesë, duke e bërë të thjeshtë për fëmijët, por njëkohësisht të bukur dhe të ngrohtë për lexuesin e rritur.

Shkrimet e tij shpesh ndërthurin elemente fantastike me realitetin, duke krijuar një hapësirë ku fëmijët mësojnë të ëndërrojnë.

Veprat e Bedri Dedjes mund të përshkruhen si “kopsht i gjallë i fëmijërisë shqiptare”. Çdo libër i tij është si një dritare ku fëmijët shohin botën me sy të pastër, ku gëzimi dhe kurioziteti bashkohen me mësime të jetës. Ai e trajton fëmijërinë jo si një fazë kalimtare, por si një univers të plotë, ku ndjenja e pafajësisë dhe e fantazisë është e shenjtë.

Dedja arrin të krijojë një harmoni mes artit dhe edukimit, duke e bërë letërsinë e tij jo vetëm të bukur, por edhe të dobishme. Në veprat e tij, fjala është lojë, por edhe mësim; është këngë, por edhe thirrje për dashuri e solidaritet.

Po përmend vetëm disa nga titujt më të njohur dhe të rëndësishëm të tij:

• “Kalamajtë e pallatit tim” – Një roman i dashur që pasqyron jetën e fëmijëve në një pallat, lojërat dhe miqësitë e tyre.

• “Heroizmat e Fatbardh Pikaloshit” – Aventurat e një personazhi plot humor dhe fantazi, shumë i dashur për lexuesit e vegjël.

• “Nëpër korridoret e thella të Jonit” – Një roman me elemente fantastike dhe aventurore.

• “Kacimicrri rreth globit” – Një histori plot fantazi dhe udhëtime imagjinare.

• “Alarmet e qytetit Sdikuisht” – Një roman me ngjarje të pazakonta, ku fëmijët përballen me sfida të veçanta.

• “Si katër çiliminj u bënë biznesmenë” – Një vepër me humor dhe mesazhe edukative për sipërmarrjen dhe bashkëpunimin.

• “I fundit i Kastriotëve” – Roman historik i përshtatur për fëmijë, që sjell figurën e Skënderbeut në një formë të thjeshtë e të kuptueshme.

• “Shoku i braktisur” (1957) – Një nga romanet e hershme, që trajton miqësinë dhe vetminë.

• “Udhëtimi i fundit i Agimit” – Një roman me elemente fantastike dhe mesazhe për guximin e fëmijëve.

• “Mëngjeset e mia me diell” – Një vepër e mbushur me optimizëm dhe dashuri për jetën.

• “Shkolla jonë” – Një roman edukativ që pasqyron jetën e fëmijëve në shkollë….

Nëse dëshironi t’i bëni një dhuratë të çmuar dhe të paharruar një fëmije, i dhuroni kolanën e veprës për fëmijë të Bedri Dedjes…

Foto: “Akademik Bedri Dedja” (vepër e Adrian Devollit)

Kristaq  BALLI

George D. Boria (1903-1990) (i njohur ndryshe edhe si “Bratko”) konsiderohet si një nga fotografët e suksesshëm shqiptaro – amerikanë që ka lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e pasqyrimit të ngjarjeve të Luftës II Botërore dhe pas saj, fillimisht në Europë e më tej në rajonet e Lindjes së Largët (Japoni, Kore, Tailandë, Tibet, Vietnam, Kamboxhia, etj) ku ai ushtroi aktivitetin e tij fotografik posaçërisht si fotograf zyrtar pranë komandantit të Shtabit të Gjeneralëve të Fuqive Aleate, gjeneralit të famshëm amerikan Douglas McArthur. Ai punoi edhe më tej në Japoni si fotograf deri në vitin 1961. Njihet edhe si fotografi i familjes perandorake Hirohito.  Pinakoteka e tij prej më se 30.000 foto e negativa  është dhuruar  prej tij Memorialit të gjeneralit strateg McArthur në Norfolk, Virxhinia, ShBA. Veç shumë serive fotografike të ruajtura në disa muze e institucione të njohur amerikanë, si dhe në Muzeun e Artit Oriental “Bratko”, Korçë, nga ky koleksion, para pak kohësh,  janë botuar tre katalogë  luksozë me foto me ngjyra nga situata dhe rimëkëmbja e Japonisë pas Luftës  II Botërore (1947-1961), të cilët kanë patur një jehonë të gjerë në opinionin japonez e më gjerë. Veprimtaria e tij fotografike është pasqyruar edhe në shtypin shqiptar, ku ai vlerësohet si një prej fotografëve që ka një vend nderi në aradhën e fotografëve shqiptarë të shek. XX. 

Gjithashtu në Shqipëri ai njihet si një prej filantropëve të mëdhenj, pasi i la me testament qytetit të Korçës Muzeun e Artit Oriental “Bratko”, godinën e re të ndërtuar prej tij  dhe koleksionin vetiak të pasur, të  rrallë e ekzotik me objekte nga arti dhe etnologjia e vendeve të Lindjes së Largët, i vetmi i këtij lloji në Ballkan.

Por George D. Boria njihet gjithashtu si artist i suksesshëm në një zhanër artistik figurativ shumë të veçantë,  origjinal e autentik të quajtur “scissors” (prerje me gërshërëz), me të cilin ai u bë i njohur dhe penetroi në studiot e mëdha hollivudiane si teknicien dhe piktor realizuas i filmave të atëhershëm “cartoon” duke dizenjuar karaktere personazhesh të dashur për fëmijët. Ai ka punuar si artist krijues në filmat e animuar  të studiove  hollivudiane “Cuby the Bear”, “Lost World” , “Tony the Cub” që rivalizonte filmin e njohur sot si  “Miki Maus”, etj., me çrast ai u bë i njohur dhe jehona e famës së tij u pasqyruar edhe në shtypin  amerikan e atë të Korçës të viteve ’20, që e cilësonte  si një “artist me famë të çkëlqyerë në Hollivud…” (Gazeta “Zëri i Korçës, 20.07.1929)

Në Muzeun e Artit Oriental Bratko, krahas të tjerash, ndodhet një cikël me 10 punime të tij artistike në zhanrin “scissorets”, apo “silhuette” (siluetë) nga qindra e qindra të tilla që ai ka realizuar gjatë dy dekadave të para të aktivitetit të tij në ShBA. 

Në vitin 1921 kur ishte vetëm 18 vjeç ai emigroi nga Korça  në ShBA i pajisur me talentin e tij artistik të një “pikture” grafike të veçantë  e rrallë të lëvruar edhe në ShBA. Tepër optimist, kurajoz, i vendosur, i sigurt, i pasionuar e erruptiv,  krahas shkollës, edukimit, kultivimit, punës në fushën e kinematografisë së animuar, ai e lëvroi masivisht shpikjen e pikturës së tij “scissorets”  së cilës i nevojitej vetëm një gërshërëz dhe një talent e dorë mjeshtri, me të cilat ai krijonte profile e  karaktere portretesh grafike, torse, silueta e figura të plota të bazuara në tipare, detaje e elementë të veçantë tipike  e origjinale dhe të rikrijuara me fantazi e lirizëm e humor të jashtzakonshëm artistik. Ai i realizonte ato spontanisht e privatisht për njerëz të zakonshëm  apo figura publike që pranonin, i dëshironin dhe i pëlqenin  ato. Madje, në San Francisko, për këtë qëllim, ai kishte edhe një studio ku i punonte, por njëkohësisht ai realizoi ato edhe duke shëtitur në shumë shtete të Amerikës si dhe në udhëtimet e gjata me vaporët turistikë sidomos gjatë viteve të depresionit, kur të pasurit lundronin me to për t’u shplodhur e rigjeneruar gjendjen e rëndë shpirtëtore. Me to ai ka krijuar një galeri tërë personazhesh nga të gjitha grupimet shoqërore amerikane të asaj kohe.

Boria shprehej për teknikën e tij se … “Ka diçka magjepsëse për siluetën, që është e vështirë ta përcaktosh. Ndoshta imagjinata jonë befasohet nga fakti që shumë detaje të vogla është e nevojshme të lihen jashtë(të harrohen) në bërjen e një siluete. Silueta ka formë ose model, por ajo nuk ka drita dhe hije, si në pikturat e tjera – dhe, prandaj, jemi të prirur të çuditemi se çfarë natyre është përcaktimi i këtij përjashtimi(harrese); ose, ndoshta, siluetat na interesojnë pasi ato ngjajnë me misterin që na rrethon gjatë natës. Sepse kjo ndodh vetëm gjatë natës, ose në mugëtirë të thellë, kur ne i shohim ato në jetën reale”. (Online) Pas 20 vitesh krijuese artistike në këtë zhanër pikture, Borja pohon  se në vitin 1940 “Lashë gërshërën time të argjendtë dhe kurrë nuk e mora atë. Sepse kishte aq shumë gjera të tjera për të bërë” (nga një intervistë e tij e gjatë në gazetën Montgomery Journal, 31 Gusht, 1989, pra pak muaj para vdekjes)

Si dëshmi simbolike, tejet e përkryer e  domethënëse e këtij aktiviteti krijues artistik, së fundi,  më ka rënë në dorë një foto e rrallë dhe e panjohur deri sot në opinionin shqiptar,  e cila shpreh në mënyrë sintetike të gjithë  botën artistike të artit “scissorets”, por edhe përsosmërinë e kompozimit  e pasqyrimit të marrëdhënieve të vetë artistit me personazhin a modelin, veprën dhe mjetet e punës. Një fotosimbol i rrallë që thotë gjithçka që me vështrimin e parë.

Djaloshi në foto është autori vetë, pra G. Boria. Shumë simpatik  e fotozhenik, një xhentëlmen i vërtetë,  me tipare mjaft të bukura, origjinale  e tërheqëse të portretit të tij të mermertë, ku mjekra e vogël, buzët e holla, hunda e rregullt e në proporcion të përkryer me fytyrën, sytë e vegjël, të zinj zhbirues që harkohen nga vetulla po aq të zeza, xigomatikët e balli i lëmuar prej ku kurorëzohet  një brerore flokësh të zinj të ndritshëm e të valëzuar, ëmbëlsia e  pamjes e  ndriçuar nga një rrezëllim shpirtëror thuajse engjëllor  brishtësie, dëlirësie, pafajësie e sinqeriteti, pra gjithçka e gdhendur bujarisht deri në përkryerje, nuk mund  të mos joshnin vëmendje e kërshëri. Pse jo,  portreti i tij  i ngjan kartolinave të artistëve hollivudianë, të cilët ishin idhuj bukurie e simpatie të asaj kohe, veçanërisht nga vajzat a zonjushat e përkora e adhuruese pas tyre.  Në dorën e djathtë mban gërshërën e argjendtë, ndërsa në të majtën veprën e tij, siluetën profil të bukuroshes përbri, që është në fakt ylli i famshëm i kinematografisë  “Paramount Pictures”, Clara Bow, e cila me qëndrimin e saj impozant plot sharm sensualiteti,   i qëndron Georges si një partnere e vërtetë e një filmi hollivudian. Një kompozim unik fotografik që nuk mund ta përfytyrosh më organik e më mirë të  imagjinuar, kombinuar e realizuar, thuajse  si një kartolinë unikale e viteve ‘20. Nuk kemi të dhëna për autorin e shkrepjes së këtij kompozimi fotografik, por njohja e thellë e jetës dhe veprimtarisë së George D. Borias më siguron se ideja për këtë fotografi është e tij.

George D. Boria mbetet në historinë e personaliteteve të shquar shqiptaro – amerikanë si një artist, fotograf e filantrop i përmasave të epërme krijuese e humane.

■ ■  ■

Nga Frank Shkreli

Më 8 prill 1937, në Shkodër është shënua dalja në dritë e botimit të plotë të “Lahutës së Malësisë”, kryevepra e At Gjergj Fishtës. Data kur Lahuta e Malësisë u bë zëri i pavdekshëm i Kombit shqiptar. Ndonëse e ndaluar, dhe përjashtuar nga regjimi komunist i Enver Hoxhës e sot e anashkaluar, zyrtarisht, për pothuaj një gjysëm shekulli, Frank Shkreli: Vazhdon krimi shtetëror ndaj At Gjergj Fishtës, i përjashtuar nga shteti që ai mbrojti | Gazeta Telegraf — Lahuta e Malësisë ishte dhe mbetet epopeja kombëtare e shqiptarëve, që përshkruan luftërat dhe qëndresën e malësorëve ndër shekuj kundër pushtuesve sllavo-turq. Ideja për Lahutën e Malësisë lindi në fund të shekullit XIX.  Fishta filloi ta shkruante Lahutën rreth vitit 1905   — 30 këngë dhe mbi 15,000 vargje, gjithsejt — në një kohë kur shqiptarët po përballeshin me rrezikun e copëtimit të trojeve nga fuqitë ballkanike, ndërkohë që Perandoria Osmane ishte në rënie. Gjergj Fishta u frymëzua nga këngët epike popullore të veriut, të kënduara me lahutë nga rapsodët shqiptarë të maleve tona. Ai donte të krijonte një epope kombëtare shqiptare, të ngjashme me ato të kombeve të tjera evropiane.

Veç se po, moj Zanë Shqyptare

 Krah më krah bashkë na tue këndue

 Ndërtue kemi nji pomendore,

Rrfe as mot mos m’e dërmue”.

E frymëzuar pra nga tradita gojore, lahuta ruan shpirtin epik dhe identitetin shqiptar, ndërsa shërben gjithashtu edhe si një monument i gjuhës shqipe dhe i kulturës kombëtare. Në Lahutën e Malësisë, Fishta ka trajtuar në këtë vepër madhore, luftërat kundër Perandorisë Osmane dhe fqinjëve sllavë, heroizmin dhe nderin e malësorëve, duke theksuar, njëherazi, edhe vlerat e tyre stërgjyshore, besën, burrërinë, traditën, zakonet iliro-arbërore shqiptare dhe dashurinë për atdheun. Nderi, besa, trimëria, mikpritja e të tjera vlera janë elemente kyçe të identitetit shqiptar që, fatkeqsisht, rrezikojnë të zbehen me kalimin e kohës, duke marrë parasyshë anashkalimin zyrtar të Fishtës dhe veprave të tij, si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë.  “Lahuta” duhej të shërbente si një manual kulturor dhe moral për brezat e rinj. Sepse Lahuta e Malësisë mbetet një nga veprat më të fuqishme të letërsisë shqipe për forcimin e identitetit kombëtar shqiptar, për ruajtjen e kujtesës historike dhe për edukimin e brezave të rinj me vlera atdhetare, por edhe një thirrje aktuale shqiptarëve për kujtesë, unitet dhe krenari kombëtare në shekullin XXI. Por klasa aktuale politike shqiptare as akademitë e shkencave dhe as entet e tjera të gjuhës dhe kulturës shqiptare, në të dy anët e kufirit shqiptaro-shqiptar, nuk janë të interesuara të brumosin brezat e rinj me vlerat kombëtare shekullore të shqiptarëve të cilave Fishta u këndon në Lahutën e Malësisë, botuar e plot për herë të parë me 8 prill, 1937.

Prandaj në mungesë të interesimit zyrtar për Fishtën dhe veprat e tija, në trojet shqiptare, po kujtojmë, aq sa mund të bëjmë prej së largu, këtë epope kombëtare, e punuar për dekada nga At Gjergj Fishta, jo, thjesht, si një krijim letrar, por si një monument i gjallë i shpirtit, historisë, traditës, trimërisë, atdhedashurisë dhe vlerave të tjera kombtare, përfshirë qëndresën shqiptare ndër shekuj. E ndërtuar mbi traditën gojore dhe frymën epike të lahutës, vepra sjell me forcë të rrallë jetën, luftërat dhe sakrificat e malësorëve shqiptarë, por jo vetëm, përballë pushtuesve. Në vargjet e saj mishërohen virtytet më të larta të kombit. Lahuta e Malësisë përshkruan sakrificat dhe luftërat për liri, sidomos në kontekstin e Lidhjes së Prizrenit: historinë e përbashkët, rrënjët e tyre dhe mbi të gjitha vlerën dhe rëndësinë e unitetit kombëtar duke zhvilluar respekt për figurat e harruara historike të shqiptarëve dhe sakrificat e së kaluarës me qëllim për të respekuar traditën por pa humbur hapin me modernitetin. 

Lahuta e Malësisë nuk u krijua brenda një dite. Ajo u botua pjesë-pjesë që në fillim të shekullit XX, për të arritur kulmin botimin e plotë të saj në vitin 1937, kur u paraqit si një e tërë e përfunduar. Ai botim përbënte një moment kulmor në historinë kulturore shqiptare, duke e vendosur Fishtën në piedestalin e poetëve më të mëdhenj të kombit.  Në një kohë kur identitetet kombëtare përballeshin me sfida të mëdha, kjo vepër shërbeu si një thirrje për ndërgjegjësim dhe unitet ndër shqiptarët. Lahuta e Fishtës forcoi ndjenjën e përkatësisë dhe i dha zë historisë së një populli që kishte luftuar me shekuj për të mbijetuar dhe për të ruajtur dinjitetin dhe identitetin e tij kombëtar. 

Edhe sot, “Lahuta e Malësisë” mbetet një burim frymëzimi për brezat e rinj të shqiptarëve. Ajo nuk është vetëm një kujtim i së kaluarës, por një udhërrëfyes për të ardhmen – një dëshmi se kultura dhe gjuha janë shtyllat mbi të cilat ndërtohet identiteti dhe interesat kombëtare të një populli. Prandaj, në një  përvjetorë si ky, kujtesa kolektive do duhej të rikthehet te vlerat e përjetshme që kjo vepër përfaqëson, jo vetëm anë e mbanë trojeve shqiptare, por edhe për shqiptarët jasht trojeve, në diasporë. Për brezin tim, por jo vetëm — në mërgim për pothuaj gjithë jetën tonë, Lahuta e Malësisë ka qenë dhe mbetet një urë lidhëse me atdhe duke na ndihmuar të ruajmë identitetin në një ambient të huaj gjuhësh e kulturash — duke na shërbyer, njëherazi, edhe si simbol krenarie e prejardhjes kombëtare në një shoqëri grupesh etnike të botës. Në një botë të globalizuar si sot, kjo ndjenjë përkatësie është thelbësore për të mos humbur identitetin si komb, jo vetëm në trojet shqipotare në balalkanin Perëndomor, por sidomos në diasporë.

Mesazhi origjinal i Lahutës së Malësisë të At Gjergj Fishtës – ndonëse pothuaj një shekull më vonë, edhe sot mbetet i qartë: një komb që ruan gjuhën, historinë dhe kulturën e tij, është një komb që nuk shuhet kurrë. Si e tillë, vepra e At Gjergj Fishtës, Lahuta e Malësisë, mbetet edhe sot e kësaj dite një nga shtyllat më të forta të vetëdijes kombëtare shqiptare. Edhe pse u shkrua në një kohë tjetër, mesazhi i saj vazhdon të jetë aktual dhe tepër i nevojshëm.

Se një komb që harron këngën e vet, rrezikon të humbasë zërin e tij!

Frank Shkreli

Nga fjalimi i At Gjergj Fishtës mbi të Drejtat e Shqiptarëve, mabjtur në Konferencën e Paqës në Paris, 1919 

    Lahutari Vasel Shkreli duke i kënduar lahutës në Washington, Qershor, 2019

              Frank Shkreli/ Këndon Lahuta E Malësisë në Washington DC | Gazeta Telegraf  

Në historinë e studimeve albanologjike evropiane të shekullit XX, një vend të rëndësishëm zë dijetari austriak Maximilian Lambertz, i cili me përkushtim të veçantë iu kushtua kërkimeve shkencore mbi gjuhën, folklorin dhe kulturën shqiptare. Ai konsiderohet një nga personalitetet më të rëndësishme të albanologjisë moderne, duke vazhduar traditën e studiuesve të mëdhenj evropianë që u morën me studimin e gjuhës shqipe dhe të trashëgimisë kulturore shqiptare.

Maximilian Lambertz lindi më 27 korrik të vitit 1882 në qytetin e Vjenës, në Austri, në një familje qytetare ku arsimi dhe kultura kishin një rol të rëndësishëm në jetën e përditshme. Që në moshë të hershme ai tregoi prirje të veçanta për studimet humanistike, sidomos për gjuhët dhe për historinë e qytetërimeve evropiane. Arsimin fillor dhe të mesëm e kreu në qytetin e lindjes, ku u dallua si një nxënës i shkëlqyer dhe me interes të theksuar për filologjinë klasike dhe për studimet historike.

Pas përfundimit të shkollës së mesme, Lambertz vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Vjenës, një nga qendrat më prestigjioze të studimeve humanistike në Evropë. Në këtë institucion ai studioi filologji klasike, gjuhësi krahasuese dhe studime orientale, duke u specializuar në fushën e gjuhësisë historike dhe të folkloristikës. Gjatë kësaj periudhe ai u njoh me traditën e studimeve albanologjike dhe me punimet e studiuesve të mëdhenj që kishin kontribuar në këtë fushë, ndër të cilët mund të përmendet Johann Georg von Hahn, një nga themeluesit e albanologjisë shkencore, si dhe gjuhëtari i shquar Norbert Jokl, i cili konsiderohet si një nga studiuesit më të rëndësishëm të historisë së gjuhës shqipe.

Interesi i Lambertz për kulturën dhe gjuhën shqiptare u thellua gjatë viteve të studimeve dhe u shndërrua në një fushë të rëndësishme të veprimtarisë së tij shkencore. Në fillim të shekullit XX ai ndërmori udhëtime kërkimore në trevat shqiptare të Ballkanit, duke vizituar Shqipërinë dhe rajone të tjera ku jetonte popullsia shqiptare. Gjatë këtyre udhëtimeve ai zhvilloi kërkime të drejtpërdrejta në terren, duke mbledhur materiale të shumta folklorike dhe etnografike që përfshinin këngë popullore, tregime, legjenda, zakone dhe tradita të jetës shoqërore shqiptare.

Këto kërkime në terren përbënin një metodë të rëndësishme shkencore në studimet e tij dhe i dhanë mundësi Lambertz të njihte nga afër jetën dhe kulturën e popullit shqiptar. Ai e konsideronte traditën gojore si një burim të rëndësishëm për studimin e historisë dhe të identitetit kulturor të një populli. Për këtë arsye ai u përqendrua në mbledhjen dhe analizimin e materialeve folklorike, duke i trajtuar ato me një metodologji shkencore dhe krahasuese.

Veprimtaria shkencore e Lambertz përfshinte një gamë të gjerë studimesh mbi gjuhën shqipe dhe dialektet e saj. Ai analizoi strukturën gramatikore të gjuhës, zhvillimin historik të saj dhe lidhjet me gjuhët e tjera të familjes indoevropiane. Punimet e tij në këtë fushë ndihmuan në thellimin e njohurive mbi karakteristikat e gjuhës shqipe dhe mbi vendin e saj në familjen e gjuhëve indoevropiane.

Një kontribut i veçantë i Lambertz lidhet me studimin e folklorit shqiptar, sidomos me analizën e këngëve epike dhe të traditës heroike të popullit shqiptar. Ai i kushtoi vëmendje të veçantë epikës shqiptare dhe figurave historike që pasqyroheshin në këngët popullore. Përmes këtyre studimeve ai tregoi se tradita gojore shqiptare përmban elemente të rëndësishme historike dhe kulturore që ndihmojnë në kuptimin e zhvillimit të shoqërisë shqiptare.

Lambertz botoi një numër të madh veprash dhe studimesh që trajtonin gjuhën dhe kulturën shqiptare. Ndër veprat e tij më të njohura janë studimet mbi folklorin shqiptar, analizat mbi dialektet e shqipes dhe botimet që përfshinin materiale të mbledhura gjatë kërkimeve në terren. Këto punime u botuan në revista dhe botime shkencore të rëndësishme evropiane dhe u vlerësuan nga studiues të shumtë të gjuhësisë dhe të studimeve ballkanike.

Përveç veprimtarisë kërkimore, Lambertz ishte edhe një pedagog i përkushtuar. Ai ligjëroi në institucione të ndryshme akademike dhe kontribuoi në formimin e brezave të rinj të studiuesve në fushën e gjuhësisë dhe të folkloristikës. Studentët dhe kolegët e tij e përshkruanin si një profesor me dije të thella, me disiplinë shkencore dhe me një pasion të madh për kërkimin akademik.

Në botën shkencore evropiane, Lambertz u njoh si një nga studiuesit më seriozë të kulturës shqiptare. Ai e prezantoi gjuhën dhe folklorin shqiptar në qarqet akademike të Evropës me një qasje shkencore dhe me respekt të madh për traditën kulturore të popullit shqiptar. Në një kohë kur Shqipëria ishte ende pak e njohur në botën akademike perëndimore, studimet e tij kontribuan në rritjen e interesit për albanologjinë dhe për historinë e shqiptarëve.

Metodologjia shkencore e Lambertz mbështetej në analiza të thelluara gjuhësore, në krahasime ndërgjuhësore dhe në përdorimin e burimeve arkivore. Ai përdori materiale nga arkivat evropiane, dorëshkrime të vjetra dhe dokumente historike që lidhen me studimet mbi Ballkanin dhe popujt e tij. Kjo qasje metodologjike i dha studimeve të tij një bazë të fortë shkencore dhe i bëri ato një referencë të rëndësishme për studiuesit e mëvonshëm.

Jeta dhe veprimtaria e Lambertz u karakterizuan nga një përkushtim i vazhdueshëm ndaj kërkimit shkencor. Ai vazhdoi të punojë dhe të botojë studime për shumë dekada, duke mbetur aktiv në botën akademike deri në vitet e fundit të jetës së tij. Maximilian Lambertz ndërroi jetë më 19 gusht të vitit 1963, duke lënë pas një trashëgimi të pasur shkencore që vazhdon të vlerësohet nga studiuesit e gjuhës dhe të kulturës shqiptare.

Trashëgimia e tij në fushën e albanologjisë mbetet e rëndësishme edhe sot. Studimet e Lambertz kanë kontribuar në ruajtjen dhe dokumentimin e shumë elementeve të folklorit dhe të traditës kulturore shqiptare. Punimet e tij janë ende sot një burim i rëndësishëm për studiuesit që merren me gjuhën shqipe, me folklorin dhe me historinë kulturore të shqiptarëve.

Figura e Maximilian Lambertz përfaqëson një shembull të rrallë të një dijetari evropian që, përmes kërkimit shkencor dhe përkushtimit të tij intelektual, kontribuoi në njohjen dhe në studimin e një kulture të lashtë si ajo shqiptare. Ai mbetet një nga personalitetet më të rëndësishme të albanologjisë dhe një mik i madh i kulturës shqiptare, emri i të cilit do të mbetet gjithmonë i lidhur me historinë e studimeve mbi gjuhën dhe traditën e popullit shqiptar.

Gjon F. Ivezaj