Bujar Leskaj/

Si sot, 43 vite më parë, 13 gusht 1983, një intelektuale e shquar dhe një politikane e kalibrit të lartë, pasardhëse e një familjeje të shquar gjirokastrite, themeluesja e partisë së parë Socialdemokrate, Musine Kokalari mbylli sytë, e vetme, e sëmurë, e dërrmuar, por stoike në bindjet e saj antikomuniste.

Në dorëshkrimin: “Mbi jetën time”, Musine Kokalari shkruan: “Komunistët më varrosën për së gjalli, se nuk iu kërkova falje në gjyq për aktivitetin tim. Dhe pse do të kërkoja falje?…. Unë s’jam fajtore…”

Në një seancë gjyqi, dikush nga salla thirri që ajo duhej të dënohej me vdekje në litar. Kryetari i gjyqit, Frederik Nosi e pyeti nëse e dëgjonte atë që kërkonte populli, Musineja me qetësi iu përgjigj: “Nesër këtë do të thonë edhe për ju”.

Musine Kokalari nuk pranoi asnjëherë avokat mbrojtës. Ajo bëri një apologji të shkëlqyer që dëshmon jo vetëm qëndrimin e saj si intelektuale, por edhe si politikane, demokrate konsekuente dhe e papërlyer. Gjyqi komunist e dënoi me 20 vjet heqje lirie, me humbjen e të gjitha të drejtave civile dhe me konfiskim të pasurisë.

Pasi kreu 16 vjet nga dënimi i saj, Musinenë e internuan në Rrëshen, ku për 22 vjet punoi në bujqësi dhe ndërtim si punëtore llaçi e përgjuar ditë e natë nga Sigurimi i Shtetit. Pas punës ajo shëtiste vetëm, por dhe shkonte në vendin e saj të preferuar, në bibliotekën e qytetit, ku gjente miqtë e saj të vërtetë, librat.

E dërrmuar nga vuajtjet, e rraskapitur nga punët e rënda, e tronditur nga fati i Shqipërisë që ishte i ngjashëm me të sajin, Musineja u sëmur nga kanceri.

“Ç’fat tragjik”, shkruan ajo.- “Më doli edhe sëmundja kundër. Të paktën të kisha pak qetësi në vitet e fundit të jetës sime.”

Në spital i refuzohet kurimi për muaj e muaj të tërë.

Ajo shkruan në dorëshkrimin e saj tronditës: “Këtu, spital, në repartin onkologjik, kuptova një gjë. Për mua jo vetëm që nuk interesohen, por kanë qejf të më zvarritin. Dhe vetë kontrollet e këtyre muajve s’kanë gjë tjetër veçse fjalë të kota. Sipas rregullave, unë duhet të isha operuar këtu e gjashtë muaj më parë. Ç’do të ngjasë?

Këtu njoha kulturën demokratike, njoha tragjedinë e përmbysjeve të mëdha revolucionare. Njoha një gjyq special. Njoha 16 vjet burg dhe 22 vjet internim me përplasje andej-këndej.

Njoha punën e punëtorit me normë individuale, njoha punën e krahut me normë kolektive në bujqësi e ndërtim. Njoha vetminë e vetëkërkuar, shoqërinë e rastit në burg dhe gjithë ndryshimet që pasojnë nga ky tërmet i pandërprerë për të konsoliduar diktaturën e proletariatit. Nganjëherë them me vete se nuk fitova gjë që mbeta gjallë. Kam 38 vjet që nuk e di ç’do me thënë familje.

Ndoshta do të ishte mirë të kisha mbyllur sytë njëherë e përgjithmonë. Kështu merrnin fund edhe vuajtjet, me gjithë gjendjen tragjike. Kjo do të ishte një gjë shumë e mirë. Nëse vdes, në valixhen e vogël kam disa sende me vlerë etnografike për Muzeun e Gjirokastrës. Ato pak kursime dhe gjithçka tjetër le të hyjnë në fondin e shtypit që duhet të krijohet për punëtorin e krahut, i cili është i domosdoshëm, që të demokratizohet puna dhe të kultivohet punëtori i thjeshtë.”,- përmbyll dhimbshëm, por gjithë dinjitet dorëshkrimin e saj.

Në vitin 1993 iu dha titulli “Martir i demokracisë” nga Presidenti Sali Berisha.

Albert Vataj/

Leontina Elezi, është vajza që prek ëndrrën. Ajo kurorëzohet në mbretërinë e egër të natyrës, sovrane e kremtes dhe sfidës. Logun e Bjeshkëve e bekon me bukurinë e më të bukurave, duke mëtuar se bukuria nuk është thjesht një dhunti e natyrës, por një mënyrë e të jetuarit, është vetë e etershmja, që stolisur me hirin e xhubletës dhe nurin e dritës, dëshmon vazhdimsinë. Ajo zbret si një re e bardhë, veshur me diell e mëkuar me vezullim, ngjitet në kreshtën e thirrjes së traditës, për t’u kurorëzuar si e bukurën e dheut. Atje mes maleve që prekun qiellin dhe kërcimit që dridh logun, ajo del nga legjenda dhe kumton të sotmes mrekullinë.

Bëhet kuptim i festës dhe shëmbëllëm i hirit. Sjell vajzën nga moderniteti dhe u ul në këndimin e lahutës, dhe gjallërinë e kërcimit. I tregon rrënjët qiellit dhe bukurinë i’a fal kremtes, jo për të fituar një kuror, por për të vazhduar një traditë.

Në Kelmend, një herë në vit, kur gushti ngjitet lart në bjeshkë dhe ajri mbushet me aromën e barit, me jehonën e këngës e me ngjyrat e veshjeve të lashta, duket sikur malet hapin portat e tyre dhe e shkuara zbret për të takuar të tashmen.

Aty, në Qafën e Predelecit, “Logu i Bjeshkëve” nuk është vetëm një festë.

Është rikthim.

Është kujtesë.

Është një mënyrë e lashtë për t’i thënë kohës, ne ende jemi këtu.

Më 9 gusht 2026, Lëpusha dhe Kelmendi u bënë edhe një herë skena e këtij rituali të rrallë, ku bukuria e vajzës malësore, madhështia e xhubletës, kënga, vallja, mikpritja dhe natyra u bashkuan në një tablo të vetme.

Në këtë altar natyror, mes maleve që duket sikur kanë mësuar prej shekujsh të heshtin me dinjitet, u kurorëzua Leontina Elezi, si e “Bukura e Dheut.

Kurora iu vendos nga kryetari i Bashkisë Malësi e Madhe, Tonin Marinaj, por ajo që iu dha Leontinës nuk ishte vetëm një kurorë bukurie.

Ishte një simbol.

Një përgjegjësi e ëmbël.

Një amanet.

Sepse në Malësi bukuria nuk ka qenë kurrë vetëm çështje fytyre, shtati apo hijeshie. Ajo është lidhur gjithmonë me nderin, fisnikërinë, qëndrimin, veshjen, fjalën dhe mënyrën se si një vajzë e bart emrin dhe kujtesën e vendit të saj.

Prandaj e “Bukura e Dheut” është shumë më tepër se fituesja e një konkursi.

Ajo është, për një çast, fytyra e një toke.

Leontina Elezi u shfaq kështu mes bjeshkëve si një figurë ku u takuan bukuria e vajzërisë dhe hijeshia e traditës. Ajo mrekulloi Lëpushën, Kelmendin dhe gjithë atë hapësirë magjike të bjeshkës, ku natyra vetë duket sikur ka ruajtur diçka nga mitologjia e lashtë.

Dhe nëse ka një vend ku shprehja “tokë e zanave” nuk tingëllon si metaforë e tepërt, është pikërisht këtu.

Sepse Kelmendi ka diçka që nuk shpjegohet vetëm me peizazhin.

Ka një shpirt.

Një frymë.

Një kujtesë që të vështron nga gurët, nga kullat, nga këngët, nga fytyrat e njerëzve dhe, mbi të gjitha, nga veshjet e grave.

Xhubleta, kur historia vesh një trup të gjallë

Në “Logun e Bjeshkëve”, xhubleta nuk shfaqet si një objekt muzeal.

Ajo ecën.

Ajo vallëzon.

Ajo merr frymë.

Ajo vesh vajzat e sotme dhe, përmes tyre, na sjell një jehonë të largët të grave që e kanë mbajtur mbi trupin e tyre ndër breza.

Me historinë e saj shumë të lashtë dhe me statusin e saj të jashtëzakonshëm si trashëgimi kulturore, xhubleta është një nga shenjat më të fuqishme të identitetit të Malësisë shqiptare.

Ajo nuk është thjesht një veshje.

Është një gjuhë e gjallë.

Palat, ngjyrat, ornamentet dhe format e saj flasin për një botë që nuk ka shkruar gjithçka në libra, por ka ditur ta shkruajë historinë në pëlhurë.

Nënat ia kanë kaluar bijave.

Bijat ua kanë përcjellë bijave të tyre.

Dhe kështu, përmes duarve të grave, një pjesë e kujtesës ka mbijetuar.

Prandaj, kur vajzat e “Logut” shfaqen të veshura me xhubletë, nuk shohim thjesht një paradë bukurie.

Shikojmë historinë që ecën përpara nesh.

Të prira nga Miss Bjeshka 2025, Aurora Lulaj, vajzat ecën e vallëzuan dorë për dore mbi livadhet e Predelecit.

Dhe ajo pamje kishte diçka solemne.

Diçka që tejkalonte spektaklin.

Sepse dukej sikur me çdo hap të tyre lëvizte një varg i gjatë brezash.

Sikur në atë valle të ishin mbledhur nënat dhe gjyshet.

Sikur gratë e dikurshme, ato që e kishin ruajtur xhubletën në arkë, ta shikonin sot atë veshje të dilte sërish në dritën e diellit.

E shkuara nuk kishte ardhur si kujtim. Kishte ardhur si prani.

Dhe kjo është ndoshta mrekullia më e madhe e “Logut”.

Një traditë vdes kur kthehet në dekor.

Kur bëhet vetëm një fotografi.

Kur ekspozohet pas xhamit dhe askush nuk e jeton më.

Por tradita e vërtetë nuk është ajo që ruhet vetëm.

Është ajo që përcillet.

Ajo ndryshon duar, ndryshon kohë, ndryshon breza, por nuk e humbet shpirtin.

Kjo është arsyeja pse xhubleta vazhdon të ketë një fuqi të jashtëzakonshme.

Sepse ajo nuk ka mbetur peng i së shkuarës.

Ajo është veshur nga vajzat e së tashmes.

Dhe përmes tyre, ajo kërkon të hyjë në të ardhmen.

Nga nëna te bija.

Nga kujtesa te krenaria.

Nga e shkuara te e ardhmja.

Xhubleta vazhdon të flasë shqip.

Dhe ndoshta ky është një nga mesazhet më të bukura që “Logu i Bjeshkëve” i përcjell një bote që gjithnjë e më shumë po humbet lidhjen me rrënjët.

Një log ku mblidhet kujtesa

Që prej vitit 1998, “Logu i Bjeshkëve”, i zhvilluar në Lëpushë, të shtunën e dytë të muajit gusht, është kthyer në një pikëtakim të veçantë të malësorëve dhe të dashamirësve të kulturës shqiptare.

Por “Logu” ka një veçori që e bën të ndryshëm.

Ai nuk i bashkon njerëzit vetëm rreth një skene.

I bashkon rreth kujtesës.

Këtu kthehet kurbetçari me mallin e viteve.

Këtu vjen biri i larguar për të parë edhe një herë malet e fëmijërisë.

Këtu ngjitet udhëtari që kërkon jo vetëm një pamje të bukur, por një përvojë.

Këtu vjen fotografi që kërkon të ndalë në një kornizë diçka që koha e merr shpejt.

Dhe mbi të gjitha, këtu vijnë njerëzit për të qenë pjesë e një bote ku mikpritja nuk është protokoll, por karakter.

Të jesh në “Log” nuk do të thotë thjesht të shohësh.

Do të thotë të përjetosh.

Të dëgjosh këngën.

Të shohësh xhubletën.

Të ndjesh erën e bjeshkës.

Të dëgjosh fjalën e malësorit.

Të shohësh buzëqeshjen e vajzës.

Dhe të kuptosh se një popull mund ta ruajë identitetin jo vetëm në libra, por edhe në një këngë, në një valle, në një veshje, në një mënyrë mikpritjeje.

Malësia që i flet botës, nën tingujt e instrumenteve shekullore, me zërin e mrekullueshëm të artistëve të mirënjohur, me valle tradicionale dhe me paraqitjen dinjitoze të vajzave konkurrente, ju ftoj të bëheni pjesë e këtij manifestimi të madh tradicional-kulturor”.

Dhe kjo ftesë është më shumë se një ftesë për një festë.

Është një ftesë për të hyrë në një botë.

Një botë ku malet janë dëshmitarë.

Ku xhubleta është arkiv.

Ku kënga është kujtesë.

Ku vallja është komunikim.

Ku bukuria bëhet identitet.

Përmes “Logut të Bjeshkëve”, Malësia e Madhe i kujton Shqipërisë dhe botës se identiteti nuk është muze. Është frymë.

Ai nuk ekziston vetëm në atë që ruajmë.

Ekziston në atë që vazhdojmë të jetojmë.

Kurora që bëhet amanet

Leontina Elezi mori kurorën.

Por në atë çast, dukej sikur kurora ishte më e madhe se vetë ajo.

Sepse mbi të nuk qëndronte vetëm bukuria e një vajze.

Qëndronte bukuria e një treve.

Bukuria e Malësisë.

Bukuria e xhubletës.

Bukuria e një tradite që ka ditur t’i mbijetojë kohës.

Kjo është arsyeja pse e “Bukura e Dheut” është një simbolika që ka peshë.

Ai nuk të vendos vetëm një kurorë mbi kokë.

Të vendos një amanet mbi supe.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e kësaj feste.

Në fund të ditës, kur tingujt e lahutës, fyellit dhe veglave tradicionale treten mbi majat e Kelmendit dhe mbi bjeshkë zbret ngadalë heshtja e muzgut, festa përfundon, por kuptimi i saj mbetet.

Sepse “Logu” nuk mbyllet kur njerëzit largohen.

Ai vazhdon në kujtesë.

Vazhdon në fotografi.

Vazhdon në këngë.

Vazhdon në vajzat që një ditë do t’ua tregojnë bijave të tyre se dikur, në një gusht të bukur, veshën xhubletën dhe vallëzuan në Qafën e Predelecit.

Dhe atëherë kuptohet se çfarë është në të vërtetë “Logu i Bjeshkëve”:

Nuk është vetëm një festë e bukurisë.

Është një festë e kujtesës.

Nuk është vetëm një kurorëzim.

Është një vazhdimësi.

Nuk është vetëm një ditë gushti.

Është një urë mes shekujsh.

Dhe Leontina Elezi, “Miss Bjeshka” e vitit 2026, mbetet në këtë histori si një nga ato fytyra të bukura që, për një çast, marrin mbi vete dritën e një vendi të tërë.

Në tokën e zanave, ku bjeshkët ruajnë legjenda dhe ku gratë ruajnë kujtesën, bukuria nuk është thjesht ajo që syri sheh.

Bukuria është ajo që një popull di të mos e humbasë.

Dhe në Kelmend, mes maleve, xhubleta ende vallëzon.

Xhubleta ende flet shqip.

Malësia ende e ruan amanetin, bukuria e saj ende çel, si një lule e lashtë, në tokën e zanave.

Ndriçim Kulla/

Një sqarim i vogël për një debat që nuk ka nevojë për zemërim.

Pas shkrimit tim mbi kolonën zanore të The Odyssey, më kanë ardhur disa komente, veçanërisht nga Vlora, ku me njëfarë zemërimi më është vënë në dukje se duhej të kisha përdorur fjalën “polifoni” dhe jo “iso-polifoni”. E mirëkuptoj shqetësimin. Kur bëhet fjalë për trashëgiminë kulturore, fjalët ndonjëherë peshojnë më shumë se sa duket. Por pikërisht për këtë arsye, ndoshta ia vlen të matim pak më mirë edhe fjalët që përdorim për të kundërshtuar fjalët e tjetrit.

Së pari, polifonia është termi i përgjithshëm muzikologjik, ndërsa iso-polifonia përcakton një traditë të veçantë shumëzërëshe, ku isoja përbën një nga elementet e saj karakteristike. Prandaj përdorimi i njërit apo tjetrit duhet gjykuar sipas kontekstit dhe jo me logjikën e “të drejtës së pronësisë” mbi një fjalë.

Së dyti, dhe kjo është ndoshta më e rëndësishmja: iso-polifonia shqiptare nuk është një dukuri që fillon dhe mbaron në Vlorë.

Ajo është një pasuri e një hapësire shumë më të gjerë të traditës sonë jugore, me veçori, stile, mënyra interpretimi dhe repertore të ndryshme nga një trevë në tjetrën. Vlora ka kontributin dhe traditën e saj të jashtëzakonshme, ashtu si Mallakastra, Gjirokastra, Tepelena, Përmeti, Saranda, Himara ,Delvina e treva të tjera ku kjo trashëgimi ka jetuar dhe vazhdon të jetojë.

Dhe, nuk kemi medoemos të bëjmë me dy terma që përjashtojnë njëri-tjetrin. Njëri është më i përgjithshëm; tjetri më përcaktues.

Dhe këtu vjen edhe një hollësi që, për hir të së vërtetës, nuk duhet anashkaluar: “iso-polifonia shqiptare” nuk është një emërtim i shpikur nga unë në atë shkrim dhe as një lajthitje terminologjike e çastit. Është pikërisht emërtimi me të cilin kjo trashëgimi është paraqitur edhe në nivel ndërkombëtar dhe është regjistruar nga UNESCO.

Unë në studimin tim të mundshëm të cilin po e shkruaj , ndoshta mund të mbaj edhe një qëndrim të ri mbi këtë përcaktim.Paraprakisht mendoj, se Akademia e Shkencave ka përgjegjësinë e veçant dhe sidomos specialisti i fushës, i cili nuk e ka sqaruar në mënyrë shteruese, por e ka lënë të gjallë konfuzionin.

Por përsëri përtej përsosmërisë, nëse dikush preferon termin “polifoni”, mund ta përdorë. Nuk kam asnjë kundërshtim. Nëse dikush përdor “iso-polifoni”, gjithashtu nuk shoh arsye për t’u zemëruar.Por përsëri kjo meriton të sqarohet edhe njëherë. Do të ishte pak e çuditshme që një pasuri kaq e madhe muzikore të bëhej shkas për një luftë kaq të vogël fjalësh.

Unë do të preferoja të merreshim me atë që këndohet, sesa të zemërohemi për emrin me të cilin e quajmë.

Sepse, në fund të fundit, isoja nuk ka nevojë për mbrojtjen tonë me zë të lartë. Ajo ka mbijetuar për shekuj duke bërë diçka shumë më të mençur: duke vazhduar të këndojë.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe një mësim i vogël për ne: kur kemi përpara një trashëgimi të madhe, duhet të dimë të matim jo vetëm zërat, por edhe fjalët.

Fjala e matur, siç e dinin mirë edhe jezuitët, shpesh thotë më shumë se fjala e ngritur. Në përfundim, duke u mbështetur në vëzhgimin dhe ballafaqimin e shpejtë të materialeve, prirem të mendoj se Ramadan Sokoli e kishte përcaktuar më qartë se kushdo tjetër karakterin dhe veçantinë e polifonisë labe. Kjo nuk e përjashton nevojën për rishikim apo plotësim të këtij përfundimi, por kërkon që çdo ndryshim të mbështetet në argumente të verifikueshme dhe në një ballafaqim sa më të gjerë. Prandaj, këtë qëndrim e paraqes jo si një të vërtetë të mbyllur, por si një përfundim të hapur ndaj diskutimit dhe provave të reja.

Foto: ata.gov.al

Saimir Kadiu/

Historia e artit shqiptar ka lindur emra të shquar, por vetëm pak prej tyre arritën ta shndërrojnë penelin në një gjuhë të identitetit kombëtar. Njëri prej tyre ishte pa dyshim Sali Shijaku (1933–2022) – piktori që e deshi Shqipërinë jo vetëm si vendlindje, por si burim të pashtershëm frymëzimi.

Ndoshta nuk është e tepërt të thuhet se ai ishte një Diego Rivera shqiptar. Ashtu si mjeshtri meksikan, edhe Shijaku e pa artin si një dëshmi të historisë, të njeriut dhe të shpirtit të popullit. Ai nuk pikturonte vetëm figura; ai pikturonte kujtesën. Nuk vizatonte vetëm peizazhe; ai vizatonte frymën e një kombi.

Në telajot e tij jetojnë malet shqiptare, qytetet e lashta, portretet plot karakter, njerëzit e zakonshëm, puna, dinjiteti dhe krenaria. Ngjyrat e tij kanë një intensitet që nuk të lë indiferent. Herë janë të fuqishme si dielli i Mesdheut, herë të buta si drita që bie mbi gurët e Beratit apo Gjirokastrës. Çdo vepër e tij mbart ritmin e jetës shqiptare dhe një ndjenjë të thellë përkatësie.

Sali Shijaku i përkiste atij brezi artistësh që besonin se arti nuk është zbukurim, por ndërgjegje. Edhe kur pikturonte një portret të vetëm, ai arrinte të fliste për një kohë të tërë. Edhe kur ndalej te një peizazh, ai e bënte natyrën të rrëfente historinë e njerëzve që e kishin banuar.

Krahasimi me Diego Riverën nuk qëndron vetëm te monumentaliteti i figurës artistike. Ai qëndron mbi të gjitha te përkushtimi për ta bërë artin pasqyrë të identitetit kombëtar. Rivera i dha fytyrë Meksikës me muralet e tij; Shijaku i dha ngjyrë Shqipërisë me penelin e tij. Të dy besonin se arti duhet të flasë për popullin, për historinë dhe për dinjitetin njerëzor.

Sot, kur shohim veprat e Sali Shijakut, nuk admirojmë vetëm mjeshtërinë teknike të një piktori të madh. Ne lexojmë një kapitull të historisë sonë kulturore. Çdo tablo është një dokument estetik, një rrëfim pa fjalë, një kujtesë se identiteti i një kombi nuk ruhet vetëm në libra, por edhe në ngjyra, dritë dhe kompozim.

Artistët e mëdhenj nuk largohen kurrë. Ata vazhdojnë të jetojnë në veprat që lënë pas, në emocionet që zgjojnë dhe në frymëzimin që u japin brezave të rinj. Kështu jeton edhe Sali Shijaku – si një nga mjeshtrit më të mëdhenj të artit shqiptar, një emër që i dha penelit dinjitetin e historisë dhe ngjyrës shpirtin e Shqipërisë.

Arti shqiptar do ta kujtojë gjithmonë si një nga kolonat e tij më të forta, një mjeshtër që e shndërroi telajon në atdhe dhe pikturën në një himn të heshtur për kombin.

Ndriçim Kulla/

Kjo është prova e filmi “The Odyssey” të Christopher Nolan.

Ka popuj që krenohen me tempujt e tyre, me kolonat prej mermeri, me teatrot antike, me qytetet e varrosura nën dhe, që arkeologët i nxjerrin dalëngadalë në dritë si dëshmi të qytetërimeve të humbura. Historia e tyre lexohet mbi gurë, mbi mbishkrime, mbi statuja të thyera, mbi rrënoja që koha i ka kursyer pjesërisht nga harresa. Monumentet e tyre janë të heshtura; ato flasin vetëm kur dikush di t’i lexojë. Po ka edhe popuj të tjerë, më të rrallë, tek të cilët historia nuk është mbyllur vetëm në gur. Ajo ka mbetur e gjallë në zakone, në rite, në mënyrën se si njerëzit këndojnë, gjykojnë, pajtohen, vajtojnë, nderojnë mikun apo mbajnë fjalën e dhënë. Monumentet e tyre nuk vizitohen si muze, sepse ato ecin bashkë me njerëzit, marrin frymë me ta dhe mbijetojnë brez pas brezi. Janë monumente që nuk i ka ngritur dora e skulptorit, por vetë kujtesa kolektive e një populli.

Shqiptarët qartësisht bëjnë pjesë pikërisht në këtë kategori. Ata nuk trashëguan një Akropol të plotë, as një Forum romak që të mahnisë botën me madhështinë e gurit. Historia, pushtimet dhe shkatërrimet ua copëtuan qytetet, ua rrënuan tempujt dhe ua zhdukën një pjesë të madhe të gjurmëve materiale. Për një kohë të gjatë, kjo mungesë u interpretua si mungesë qytetërimi. Sikur një komb të mund të gjykohej vetëm nga monumentet që i kanë mbijetuar tokës dhe jo edhe nga ato që i kanë mbijetuar kohës.

Por qytetërimet nuk maten vetëm me atë që kanë ndërtuar. Ato maten, ndoshta edhe më tepër, me atë që kanë arritur të ruajnë. Ka raste kur një kolonë prej mermeri shembet më lehtë sesa një zakon; kur një tempull zhduket më shpejt sesa një këngë; kur një ligj i shkruar humbet, ndërsa një kod moral vazhdon të jetojë për mijëra vjet në ndërgjegjen e njerëzve.

Pikërisht këtu fillon veçantia shqiptare. Nëse do të kërkonim dy dëshmi të rralla të kësaj vazhdimësie, do t’i gjenim jo në muze, por në vetë jetën shqiptare: në Kanunin, si një nga kodet zakonore më të lashta të Europës, dhe në iso-polifoninë labe, si një nga format më të hershme të kujtesës muzikore kolektive. Në pamje të parë ato duket se nuk kanë asgjë të përbashkët.

Njëri flet gjuhën e ligjit, tjetri gjuhën e këngës. Njëri rregullon jetën shoqërore, tjetri organizon harmoninë e zërave. Megjithatë, të dy burojnë nga e njëjta botë mendore, nga i njëjti univers etik, nga i njëjti qytetërim që, edhe pse nuk na ka lënë shumë tempuj prej guri, na ka lënë tempuj të gjallë të shpirtit. Kjo është arsyeja pse studimi i tyre nuk mund të mbetet vetëm brenda kufijve të folklorit apo të etnologjisë. Ato janë dokumente të historisë së qytetërimit europian. Në to ruhen shtresa të një bote shumë më të lashtë se vetë shteti shqiptar, madje shumë më të lashtë se shumica e institucioneve politike që njohim sot. Janë fosile të gjalla të kujtesës njerëzore, të cilat kanë mbijetuar jo sepse u mbrojtën nga muret e një muzeu, por sepse u strehuan në vetë ndërgjegjen e një populli.

Prandaj, kur bota sot ndalet për të dëgjuar iso-polifoninë shqiptare, apo kur studiuesit përkulen mbi Kanunin për të kuptuar mekanizmat e së drejtës zakonore, ata nuk po sodisin vetëm një relike folklorike. Ata po përballen me dy monumente të gjalla, që kanë sfiduar kohën, pushtimet dhe harresën. Në një epokë kur shumë qytetërime njihen vetëm nga rrënojat që kanë lënë pas, Shqipëria paraqet një rast të rrallë: një pjesë e antikitetit të saj nuk gjendet nën tokë, por vazhdon ende të jetojë mbi të.

Në historinë e qytetërimeve ekziston një paradoks që shpesh u shpëton historianëve. Popujt nuk zhduken gjithmonë atëherë kur u rrënohen qytetet. Shpesh ata zhduken shumë më vonë, në çastin kur humbasin kujtesën e tyre. E kundërta është po aq e vërtetë. Ka kombe që kanë humbur tempujt, pallatet, teatrot dhe bibliotekat, por kanë arritur të mbijetojnë sepse kanë ruajtur mënyrën e tyre të të menduarit, kodin moral dhe ritmin shpirtëror të jetës. Historia shqiptare është një nga shembujt më frymëzues të këtij paradoksi.

Pak vende në Evropë kanë kaluar një varg kaq të gjatë pushtimesh, shkatërrimesh dhe ndërprerjesh të zhvillimit shtetëror. Qytetet ilire u goditën nga Roma; më pas erdhën valët e njëpasnjëshme bizantine, sllave dhe osmane. Çdo pushtim solli ligjet e veta, administratën e vet, fenë e vet, gjuhën e vet të pushtetit. Çdo perandori u përpoq ta rindërtonte Ballkanin sipas modelit të saj, duke menduar se historia fillonte me ardhjen e saj. Megjithatë, historia e vërtetë rrallë zhvillohet vetëm aty ku shtrihet pushteti. Ajo vazhdon të jetojë edhe në ato hapësira ku administrata nuk arrin të depërtojë plotësisht. Në Shqipëri, këto hapësira qenë malet. Ato nuk qenë vetëm strehë e lirisë fizike; u bënë edhe strehë e kujtesës. Aty mbijetuan forma të organizimit shoqëror, norma etike, rite, këngë dhe mënyra të të menduarit që në pjesë të tjera të Ballkanit kishin humbur shumë kohë më parë.

Prandaj, kur flasim për Kanunin ose për iso-polifoninë labe, nuk duhet t’i shohim si mbetje folklorike të një bote primitive. Një këndvështrim i tillë do të ishte sipërfaqësor dhe thellësisht i padrejtë. Ato janë, në të vërtetë, dokumente të një kujtese historike që nuk u shkrua mbi pergamenë, por mbi vetë jetën e njerëzve.

Kjo është arsyeja pse ato kanë mbijetuar. Pergamena digjet. Guri rrëzohet. Bibliotekat shkatërrohen. Por zakoni, kur bëhet pjesë e ndërgjegjes kolektive, fiton një qëndrueshmëri që shpesh i sfidon edhe vetë perandoritë. Historia njeh shumë kode juridike të humbura, por shumë pak prej tyre kanë vazhduar të jetojnë për shekuj të tërë në praktikën e përditshme të një populli. Po kështu, muzika popullore ndryshon vazhdimisht, por janë tepër të rralla ato forma shumëzërëshe që ruajnë një strukturë kaq arkaike sa iso-polifonia shqiptare.

Pikërisht këtu qëndron afërsia e tyre. Kanuni dhe iso-polifonia janë dy shprehje të së njëjtës mënyrë organizimi të botës. Njëri ndërton harmoninë morale të bashkësisë; tjetri harmoninë muzikore të saj. Në Kanun, askush nuk ekziston i shkëputur nga fisi, nga nderi, nga fjala e dhënë dhe nga përgjegjësia ndaj bashkësisë. Në iso-polifoni, askush nuk mund ta mbajë këngën i vetëm. Zëri individual merr kuptim vetëm kur mbështetet nga zërat e tjerë, ndërsa isoja bëhet themeli mbi të cilin ngrihet e gjithë arkitektura muzikore. Në të dy rastet, individi nuk zhduket, por plotësohet përmes komunitetit.

Kjo nuk është rastësi. Është shprehje e të njëjtit univers antropologjik. Në të dy monumentet nuk gjejmë kultin e individit të shkëputur, por kultin e rendit kolektiv. Fjala dhe zëri kanë të njëjtën peshë morale. Besa nuk është thjesht një deklaratë juridike; ajo është një akt solemn që e lidh njeriun me komunitetin. Edhe isoja nuk është vetëm një teknikë këngëtimi; ajo është një marrëveshje e padukshme midis zërave, ku secili pranon kufirin e vet për t’i dhënë jetë harmonisë së përbashkët.

Sa më shumë thellohemi në këto dy dukuri, aq më pak ato duken si krijime të rastësishme të folklorit. Përkundrazi, ato shfaqen si degë të të njëjtit trung kulturor, që e ka ushqyer jetën shqiptare për shekuj me radhë. Njëra ruan kujtesën e drejtësisë; tjetra kujtesën e bukurisë. Njëra mbron rendin; tjetra ruan harmoninë. Dhe të dyja, secila në mënyrën e vet, dëshmojnë se qytetërimi nuk jeton vetëm në monumentet prej guri, por edhe në monumentet e shpirtit.

Isopolifonia dhe Kodi zakonor dy dritare ku Evropa mund të soditë një pjesë të historisë së saj antike

Sa herë përmendet Homeri, mendja shkon natyrshëm te brigjet e Egjeut, te Troja, te Itaka, te kolonat e mermerta dhe te qielli i ndritshëm i Heladës. Është një përfytyrim që e ka ushqyer Evropa për më shumë se dy mijë vjet. Mirëpo historia kulturore rrallë ndjek rrugët që i pëlqejnë imagjinatës. Shpesh ajo zgjedh shtigje të fshehta, ngjitet në male të ashpra, largohet nga qendrat e qytetërimit dhe strehohet aty ku askush nuk mendon ta kërkojë.

Ndoshta kjo është arsyeja pse shumë udhëtarë, albanologë dhe studiues të kulturës ballkanike, kur u njohën me jetën tradicionale shqiptare, nuk u mahnitën vetëm nga bukuria e saj. Ata mbetën të habitur nga diçka shumë më e thellë: nga ndjesia se po shihnin forma të një bote tepër të lashtë, të cilat në pjesën më të madhe të Evropës kishin pushuar së ekzistuari prej shekujsh.

Nuk ishte fjala për ngjashmëri të jashtme. Nuk mjaftonte një veshje tradicionale, një kullë guri apo një armë e vjetër për të krijuar këtë përshtypje. Ajo që i befasonte ishte vetë mënyra e organizimit të jetës. Fjala e dhënë kishte peshën e ligjit. Kuvendi i burrave ishte institucioni ku bashkësia kërkonte drejtësinë. Mikpritja nuk ishte thjesht virtyt moral, por detyrim i shenjtë. Nderi nuk ishte ndjenjë individuale, por pasuri kolektive. Këto nuk ishin mbetje folklorike; ishin institucione të gjalla të një bote arkaike.

Prandaj nuk është rastësi që Ismail Kadareja, duke medituar mbi Kanunin dhe mbi tragjedinë e gjakmarrjes, e vendos vazhdimisht lexuesin përballë universit homerik. Ai nuk kërkon të provojë një vazhdimësi të drejtpërdrejtë historike. Ai kërkon të tregojë diçka më delikate: se në malësitë shqiptare kanë mbijetuar mënyra të të menduarit që e ndihmojnë njeriun modern të kuptojë më mirë atmosferën morale të epokës homerike.

Në këtë kuptim, Shqipëria nuk paraqitet si një muze i gurëve antikë, por si një laborator i kujtesës historike. Ajo nuk ruan domosdoshmërisht format materiale të qytetërimit të lashtë; ajo ruan disa nga mekanizmat e tij shpirtërorë. Kjo është një diferencë themelore. Guri dëshmon se një qytetërim ka ekzistuar. Zakoni, kënga dhe kodi moral dëshmojnë se një mënyrë jetese ka arritur të mbijetojë. Pikërisht këtu Kanuni dhe iso-polifonia afrohen më shumë se kurrë me njëri-tjetrin.

Në Kanun, fjala nuk është vetëm komunikim. Ajo krijon detyrim, vendos drejtësi, shpall paqe ose ndez konflikt. Fjala ka forcë krijuese. Po kështu ndodh edhe në iso-polifoni. Fjala e kënduar nuk është zbukurim poetik; ajo bëhet rit, kujtesë dhe identitet. Zëri nuk shërben vetëm për të shprehur emocionin; ai organizon bashkësinë dhe e lidh atë me të kaluarën e vet.

Në të dy rastet kemi të bëjmë me një kulturë ku tingulli dhe fjala nuk janë shkëputur ende nga funksioni i tyre shoqëror. Kjo është një karakteristikë e qytetërimeve të hershme, ku arti, morali dhe e drejta nuk kishin marrë ende rrugë të ndryshme. Kënga ishte njëkohësisht histori; ligji ishte njëkohësisht etikë; kujtesa ishte njëkohësisht institucion. Kjo na lejon të kuptojmë edhe më mirë një dukuri që shpesh është interpretuar gabimisht. Kur dëgjojmë sot iso-polifoninë labe, nuk duhet të pyesim nëse kështu kanë kënduar apo jo luftëtarët e Odiseut. Historia nuk funksionon me hamendësime romantike. Pyetja më e drejtë është një tjetër: a ruan kjo mënyrë këndimi tipare të një bote shumë të lashtë mesdhetare? Pikërisht këtu kërkimi shkencor bëhet i ligjshëm dhe frytdhënës.

Fakti që krijuesit e filmit të ri “The Odyssey” zgjodhën iso-polifoninë shqiptare si kolonë zanore nuk është, në vetvete, provë historike për prejardhjen e saj. Por ai është një tregues me vlerë kulturore. Një vepër artistike që synon të rikrijojë atmosferën homerike e gjeti pikërisht te iso-polifonia shqiptare atë rezonancë arkaike që kërkonte. Ky është një fakt estetik me domethënie të madhe. Ai tregon se kjo shumëzërësi bart ende një timbër që imagjinata bashkëkohore e lidh natyrshëm me horizontin e lashtësisë.

Në këtë mënyrë, Kanuni dhe iso-polifonia nuk janë më vetëm dy trashëgimi kombëtare shqiptare. Ato bëhen dy dritare përmes të cilave Evropa mund të soditë një pjesë të historisë së saj më të hershme. Njëri ruan kujtesën e ligjit; tjetri kujtesën e zërit. Dhe të dy së bashku dëshmojnë se ka raste kur historia nuk mbijeton nëpër biblioteka, por në ndërgjegjen e një populli që, pa e ditur, ka ruajtur për shekuj me radhë disa nga format më të lashta të qytetërimit mesdhetar.

Paradoksi i Shqipërisë së sotme është sa i dhimbshëm, aq edhe domethënës. Në çdo forum ndërkombëtar flasim me krenari për trashëgiminë tonë kulturore, për lashtësinë e saj dhe për vlerat që i ka njohur bota. Por, sapo mbarojnë fjalimet, shpesh rikthehemi në një realitet ku kjo trashëgimi mbetet pa mbrojtjen, pa kujdesin dhe pa vëmendjen që meriton.

Mjafton të kujtojmë se një artist ndërkombëtar si Kanye West mund të përfitojë miliona lekë nga fondet publike për një aktivitet të vetëm, ndërsa artistë që kanë mbajtur gjallë për dekada traditën shqiptare, njerëz si Vendim Kapaj, mbeten pothuajse të padukshëm në politikat kulturore të shtetit. Nuk është çështje kundërshtimi ndaj artistëve të huaj; është çështje raportesh dhe përparësish.

Një shtet që nuk investon me të njëjtin seriozitet te bartësit e trashëgimisë së vet, rrezikon ta shndërrojë identitetin në dekor dhe jo në themel të kulturës kombëtare. Edhe më shqetësuese është heshtja institucionale. Kur trashëgimia kombëtare trajtohet vetëm si një slogan për ceremoni apo për promovim turistik, ndërsa njerëzit që e mbajnë gjallë përballen me harresën, atëherë krijohet një kontradiktë morale. Nuk mjafton të shpallësh se një vlerë është pjesë e identitetit kombëtar; duhet të tregosh, përmes veprimit konkret, se ajo përbën një përparësi të politikës kulturore.

Një shoqëri që nuk kujdeset për bartësit e kujtesës së saj, rrezikon të mbetet me tituj nderi, por pa kujtesë të gjallë. Dhe kjo do të ishte humbja më e madhe. Sepse iso-polifonia nuk është vetëm një repertor këngësh, as Kanuni vetëm një objekt studimi. Ato janë dy nga shtyllat mbi të cilat është mbështetur vazhdimësia historike e shqiptarëve. Nëse ata që i mishërojnë këto vlera ndihen të braktisur, atëherë nuk varfërohen vetëm ata; varfërohet vetë ndërgjegjja kulturore e kombit.