Andon Zako Çajupi, një nga figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare, poet romantik, dramaturg dhe atdhetar i përkushtuar u nda nga jeta më 11 korrik 1930 në Kajro, Egjipt, në moshën 64-vjeçare.

Ai lindi më 27 mars 1866 në Sheper të Zagorisë. Pseudonimin letrar “Çajupi” e mori nga mali Çajup i vendlindjes, duke e përjetësuar mallin për gurët dhe malet e Zagorisë.

Pas studimeve për drejtësi në Gjenevë, ku përjetoi edhe humbjen e hershme të bashkëshortes, Çajupi u vendos në Kajro. Aty u bë shpirti i kolonisë patriotike shqiptare, duke mbrojtur interesat e kombit dhe duke demaskuar synimet e xhonturqve, grekomanëve dhe armiqve të tjerë të çështjes kombëtare.

Vepra që e bëri të njohur në mbarë botën shqiptare ishte përmbledhja poetike “Baba Tomorri” (1902), ku përfshiu edhe komedinë “Katërmbëdhjetë vjeç dhëndër”.

Ai la pas një trashëgimi të pasur letrare që vijon me komedinë “Pas vdekjes” (1937), tragjedinë “Burri i dheut” (1935), poemën satirike “Baba Musa lakuriq”, si dhe përkthime e përshtatje nga letërsia franceze e sanskrite. Vjershat e tij patriotike frymëzuan çetat e lirisë dhe kryengritjet që çuan në pavarësinë e Shqipërisë më 1912.

Çajupi mbajti qëndrime të vendosura demokratike dhe antimonarkiste, duke protestuar kundër shpalljes së mbretërisë nga Ahmet Zogu. Ky qëndrim ia mbylli rrugën kthimit në mëmëdhe, por nuk ia zbehu kurrë dashurinë për Shqipërinë.

Me veprën e tij, Çajupi u bë pas Naimit poeti më i njohur i kombit, duke i dhënë frymë të re letërsisë dhe mendimit shqiptar.

www.akad.gov.al

Besnik Fishta/

Çfarë thonë sendet tona për ne? Më konkretisht, çfarë tregojnë ato për të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen tonë? Në një botë ku gjithçka qe prodhohet dhe zhduket me shpejtësi, sendet e vogla të jetës së përditshme mbeten si dëshmitarë të heshtur të kohës. Fotografitë, letrat, kartolinat, zarfat postarë, kartat telefonike, ftesat familjare apo edhe listat e thjeshta të shpenzimeve përbëjnë atë që sot gjithnjë e më shumë njihet si “arkivi familjar”.

Shumë familje zotërojnë një arkiv të tillë pa e menduar kurrë si të tillë. Ato nuk i kanë konsideruar këto materiale si pjesë të trashëgimisë kulturore, por thjesht si kujtime të ruajtura në kuti, albume apo sirtarë. Megjithatë, duke i ruajtur këto sende, familjet ndërtojnë në mënyrë të vetëdijshme ose të pavetëdijshme një ndjenjë identiteti. Çdo fotografi apo dokument nuk është vetëm një objekt; është një fragment historie që lidh brezat mes tyre. Në këtë kuptim, gëzimi i gjetjes së një kutie të vjetër, të mbushur me kartolina, ftesa, etiketa pijesh, kupona e triska blerje apo abone transporti nuk është thjesht nostalgji. Është zbulimi i historive të fshehura. Brenda këtyre letrave të zakonshme fshihet drama e jetës së përditshme, e njerëzve të zakonshëm që kanë ndërtuar historinë pa e ditur se po e linin atë pas.

Këto gjurmë të letrës së jetës sonë, të quajtura shpesh ephemera( nga anlisht ne shqip do te thote qe prodhohen per nje kohe te shkurter), kanë një natyrë të veçantë. Ato nuk janë krijuar për të mbijetuar gjatë, por pikërisht për këtë arsye bëhen më të çmuara me kalimin e kohës. Ato mund të kenë vlerë sentimentale, duke na kujtuar gjyshërit dhe jetën e tyre të përditshme. Mund të kenë vlerë si objekte koleksionimi apo edhe si antika. Por vlera më e madhe qëndron në aftësinë e tyre për të rindërtuar, me një menjëhershmëri të habitshme, realitetin e jetës së zakonshme. Një kartolinë e dërguar nga një qytet tjetër, nje liste te ftuarish ne dasma, një deftese shkolle apo certifikate e cfardollojshme, mund të na tregojnë më shumë për një epokë sesa dokumentet zyrtare. Ato flasin për zakone, për mënyrën e jetesës, për gjuhën e përdorur dhe për ritmin e përditshëm të shoqërisë. Në to pasqyrohet kultura e vërtetë popullore, ajo që nuk shkruhet gjithmonë në librat e historisë.

Një shembull i rëndësishëm i kësaj qasjeje është vepra “The Encyclopedia of Ephemera”, e cila përmbledh një gamë të gjerë objektesh të jetës së përditshme nga certifikatat e lindjes deri te etiketat e produkteve, gjobat e parkimit apo kartat e telefonit. Duke vazhduar një traditë që nis që në epokën viktoriane, kur kartat tregtare, kartolinat,zarfat e pullat mbi to, grumbulloheshin në albume, studiuesi Maurice Rickards e ka zgjeruar këtë fushë duke treguar se edhe objektet më të zakonshme si këto fragmente të thjeshta letre flasin për statusin shoqëror, shijet, zakonet dhe tabutë e një kohe të caktuar. Në mënyrë të tërthortë, ato zbulojnë vetë rrënjët e kulturës popullore dhe mënyrën se si shoqëritë ndërtojnë identitetin e tyre përmes gjërave të përditshme.

Në traditën shqiptare, kjo trashëgimi shpesh ka mbijetuar në mënyrë të heshtur. Në shumë familje ruhen ende fotografi të vjetra, telegrame, triska ushqimesh, letra emigrantësh, bileta udhetimi, dokumente pronësie, deftesa te firmave piramidale, dokumente identifikimi, kartolina, kartemonedha te vjetra apo objekte personale që nuk janë konsideruar kurrë si “arkiv”, por që në fakt përbëjnë një kujtesë të çmuar kolektive. Historia jonë e shekullit XX dhe e tranzicionit nuk gjendet vetëm në dokumentet zyrtare, por edhe në këto gjurmë të shpërndara të jetës familjare. Në këtë kuptim, arkivi familjar përfaqëson një formë të rëndësishme të trashëgimisë “prapa skenës”, një trashëgimi që shpesh mbetet e nënvlerësuar. Ai qëndron në kufirin midis publikes dhe privates, midis historisë së madhe dhe jetës së zakonshme. Pikërisht këtu lind edhe rëndësia e koleksionimit si praktikë kulturore.

Koleksionisti nuk është thjesht një mbledhës objektesh, por një ruajtës i kujtesës, një arkivist vullnetar që shpëton nga harresa ato që koha do t’i fshinte. Një album fotografish, një seri zarfash postarë, një koleksion pullash apo një grup dokumentesh familjare mund të shndërrohen me kalimin e kohës në burime me vlerë historike të pazëvendësueshme. Në shumë raste, ajo që sot studiohet nga historianët është ruajtur pikërisht nga individë të thjeshtë që nuk e kanë menduar veten si ruajtës të historisë. Një fotografi e zakonshme e dikurshme mund të jetë sot dëshmia e vetme e një ngjarjeje, vendi apo personi të zhdukur. Në epokën digjitale, kjo çështje bëhet edhe më komplekse. Informacioni prodhohet në sasi të jashtëzakonshme, por ruajtja e tij është gjithnjë e më e paqëndrueshme. Fotografitë mbeten në pajisje elektronike, mesazhet zhduken, dhe formatet ndryshojnë me shpejtësi. Paradoksalisht, sa më shumë dokumentojmë jetën tonë, aq më i madh bëhet rreziku që ajo të humbasë. Prandaj, koleksionimi fiton një kuptim të ri në kohën moderne. Ai nuk është vetëm një hobi, por një mënyrë për të ndërtuar kujtesë qe mbetet. Ai na mëson të shohim vlerë në detaje, të ruajmë atë që duket e zakonshme dhe të kuptojmë se çdo objekt mund të bëhet dëshmi e kohës. Sendet që ruajmë nuk flasin vetëm për atë që kemi qenë, por edhe për atë që duam të kujtohet prej nesh në të ardhmen. Ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është çfarë koleksionojmë, por çfarë historie po lëmë pas. Sepse çdo send i ruajtur është një fije e hollë që lidh të shkuarën me të ardhmen, dhe në këtë lidhje qëndron vetë kuptimi i kujtesës njerëzore.

Akademik Emeritus Gjovalin Shkurtaj/

(Vlerësime dhe nderim meritor për Nikollë, Mirash, Martin dhe Drita Ivanaj)

Së pari (e krykreje), dua të shpreh falënderimin që jam ftuar të flas në këtë konferencë përkujtimore dhe, duke qenë edhe i lindur e i rritur në Malësinë e Madhe, të shpreh miradijen, mirënjohjen dhe të bashkohem me vlerësimet meritore që janë shprehur e po ritheksohen sot për figurat e shquara të familjes IVANAJ: Nikollë bej Ivanaj (1879-1951), Martin Ivanaj (1888-1940), Mirash Ivanaj (12 mars 1891-22 shtator 1953) dhe Drita Ivanaj (1933-2025 ), ndër të cilët, edhe sot, plot 72 vjet vdekjes, si yll drite shkëlzen i lavdishmi dijetar e shtetar, Mirash Ivanaj nga Bekajt e Trieshit.

Çfarë mund të them unë sot, në këtë tubim mbasi dëgjuam gojëtarët parafolës?!

Së pari, sipas traditave të hershme e të pavdira të kuvendimit në anët tona, t’u them: U lumtë goja të gjithë atyre që i blatuan fjalë nderuese e vlerësime meritore kësaj yjësie pishtarësh të atdhetarisë shqiptare, që i kanë lënë Shqipërisë e kombit shqiptar një trashëgimi të rrallë familjare, të lidhur si degët në trungun e atdhetarisë e të letrave shqipe. Nuk më mbetet tjetër veçse të përulem me respekt para atyre emrave të ndritur dhe të shpreh se, ndërsa çdo shqiptare e shqiptar ka pengun moral e atdhetar të jetë krenar për këta bij e bija të familjes Ivanaj, unë, si i lindur e i rritur në Kastrat të Malësisë së Madhe, si bashkëvendas malësor e kam detyrë e nder ta ndiej veten dyfish krenar, sepse familja Ivanaj ishte një nga dyert më të shquara malësore, nga Bekajt e Trieshit, mal i parë e prijatar në të gjitha betejat për mbrojtjen e trojeve shqiptare nga synimet grabitqare të fqinjve shovinistë e të Perandorisë Osmane.

Malësia e Madhe është quajtur e tillë : E MADHE, jo nga madhësia truallësore e as nga malet e larta e sasia e vogël e tokës së punueshme, e tokës së bukës, por sepse krahina jonë, është dalluar në rrjedhë të shekujve se ka lindur e rritur bija e bij të mëdhenj, të shquar në luftë kundër pushtueseve të huaj, po edhe bujarë si askush tjetër në trevat shqëptare, si dhe mendtarë e burra të urtë, të ditur e të përvujtë, po që kishin trashëguar brezpasbrezi zgjuarsi e urtësi e që e tëhollonin fjalën në kuvend më mirë se shkollarët në oborret mbretërore a në zyrat e diplomatëve të Evropës.

Ja pse, në ato bjeshkë e vise malore, dikur pa rrugë makine e që mezi mbërrihej në to me këmbë apo me kuaj, shkonin e rrinin me javë e muaj figurat më të shquara të Kombit shqiptar, si Atë Gjergj Fishta, Atë Anton Harapi, Dom Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi etj. Po edhe zonja e zotërinj të shquar nga oborret mbertërore të Evropës, si mis Edith Durham, e dashuruar më virtytet e bujarinë malësore, e mbiquajtur edhe “Krajlica e Malësisë”, baron Franz Nopça e plot të tjerë.

Dhe, qysh kur kam qenë i ri, si student kur fillova të mblidhja të dhëna gojore për studimin e të folmes së Kastratit tim, pastaj dhe të pjesëve të tjera të Malëssië, do të shënoja se Trieshjanët janë dalluar edhe për mençuri e urti dhe për aftësi të të folurit qartë e bukur shqip e shqiptarisht. Prej andej ishin edhe pinjojt e derës IVANAJ: Nikollë, Mirash, Martin, të cilët, bashkë me Dritën, të bijën e Martinit (e mbesë e Mirashit), i kam quajtur PISHTARË ATDHETARIE ME NDIHMESA TË SHQUARA PËR ARSIMIN E KUTURËN SHQIPTARE NGA MALËSIA E MADHE.

Së dyti, mendoj se raste si ai i Mirash Ivanajt dhe i krejt asaj yjësie pishtarësh të dalluar për atdhetari e shqiptari, por që do të pësonin dënime e keqtrajtime pak të thuash të padrejta, me burgosje e cilësime si armiq të popullit e me mospërnendjen jo vetëm të kontributeve po as edhe t’u përmendej emri për disa dhjetëvjeçarë, deri në kohën e ndërrimit të sistemit, dëshmojnë se njerëzit e mëdhenj e me vepra e veprimtari të vyera, nuk vdesin kur japin frymën e fundit, por kur harrohen.

Ivanajt si yjësi pishtarësh të atdhetarisë e të shqiptarisë, nuk u harruan, as nuk u mbuluan me lëmashkun e tëhuajësimit e nënvlerësimit, që mjerisht për shumë kohë u lëshua mbi ta, porse ata, si Feniksi i legjendave, do të rilindnin prej asaj që kishin lënë në të mirë të Atdheut.

Konferenca e sotme, si dhe botimet, librat dhe dekorimet e këtyre personaliteteve të shquara, qoftë edhe pse me vonesë, tregojnë se e drejta sidoqoftë edhe pse vonon, me kohë del në dritë e na kujton sa e vyer dhe meritore ka qenë jeta, veprimtaria atdhetare, arsimore, publicistike dhe shqiptaripohuese e Ivanajve.

Mirash Ivanaj është, pa dyshim, një prej atyre personaliteteve të shquara, emri, veprat e ndihmesat e pavdira (apo, po ta themi ndryshe: me çfarë kontribuoi, shkroi dhe botoi) dhe me pësimet e dënimet e pamarituara e çnjerëzore që mori padrejtësisht, na ndjellin në shpirt dy ndjenja të fuqishme e të kundërta:

Për çfarë ka bërë ai për Shqipërinë, shqiptarinë dhe për arsimin kombëtar në gjuhën shqipe, na bën krenar dhe ai do të lëvdohet sa të jetë jeta. Në zërin “Ivanaj”në Fjalorin tim të Malësisë së Madhe, kam përmendur se ai është edhe si patronim në Kastrat, Hot, Triesh etj. si dhe në Bregun e Matës e gjetiu në rrethin e Lezhës ku ka ngulime malësorësh.

Dhe, me aq sa mund të përfshihej në një fjalor leksikor e dialektologjik, kam gjetur rastin të shkruaj edhe këta rreshta “Mirash Ivanaj (1891-1953), veprimtar, drejtues dhe organizator reformator i arsimit kombëtar, Mësues i Popullit; i lindur në Bekaj të Trieshit; në vitet 1933-1935 ministër i Arsimit, vepër e të cilit ka qenë reforma arsimore e viti 1933, me anën e së cilës u shtetëzuan, u kombëtarizuan dhe u laicizuan shkollat shqiptare. Dekoruar me titullin “Nderi i Kombit” (2003). (FESH, Vëll. I, f.1055); Nikollë Ivanaj (1879-1951), veprimtar i lëvizjes kombëtare demokratike, publicist.I lindur në Triesh, i shkolluar në Beograd, Zagreb e Vjenë. Botoi në Raguzë (Dubrovnik) gazetën “Shpnesa e Shqypnisë” në të cilën mbrojti platformën e Rilindjes për çlirimin kombëtar të atdheut dhe për formimin e shtetit shqiptar të pavarur. (FESH, Vëll. II, f.1056). (Shih: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Gj.Shkurtaj, Fjalor Leksiko-Frazeologjik dhe Etnolinguistik i Malësisë së Madhe, Tiranë, 2012, f.423). Rasti i sotëm natyrisht e kërkonte të shtoj e ta përpajnoj me disa të dhëna të tjera, duke synuar ta paraqesim sa më mirë veprimtarinë dhe ndihmesat e shumta e të shumënduershme të kësaj yjësie pishtarësh të atdhetarisë dhe të arsimit e kulturës kombëtare shqiptare.

Mirash Ivanaj ishte ideatori i reformës së njohur si “Reforma Ivanaj në arsim”; mbrojtës i arsimit kombëtar, laik dhe shtetëror; kundërshtar i pushtimit fashist; një intelektual dhe shtetar me integritet të lartë moral.” Reforma e Shkollës kombëtare e Mirash Ivanaj ka pasur rëndësi themelore kundër asimilimit të kombit shqiptar, për tejkalimin e përçarjes fetare dhe zgjimin e ndërgjegjes kombëtare. Ajo është vlerësuar me të drejtë si “digë” e pengesës së ndikimit politik dhe kulturor të shkollave private të shteteve të huaja në arsimimin dhe edukimin e shqiptarëve, përkatësisht në asimilimin e tyre. Pikërisht, shkollat e huaja private kanë qenë pengesë në lëvizjen për çlirimin kombëtar të shqiptarëve. Prandaj shkolla kombëtare ka qenë domosdoshmëri historike, me të cilën ishte e lidhur qenia dhe ardhëmeria e Shqipërisë dhe kombit shqiptar.

Mirash Ivanaj, si intelektual me formim shkencor dhe atdhetar, duke ecur në gjurmë të Rilindjes Kombëtare vlerësonte se shqiptarëve u duhej një shkollë e përbashkët unike kombëtare, e drejtuar nga shteti shqiptar. Vizioni i tij i sistemi arsimor ishte lufta për shkollën kombëtare si përçuese e ndërgjegjes kombëtare dhe konsolidimi i unitetit kombëtar, pavarësisht nga përkatësia fetare. Sipas Mirash Ivanajt krijimi dhe afirmimi i shkollës kombëtare shqiptare duhet të jetë jo vetëm shqipe nga gjuha, por edhe ilumuniste nga përmbajtja, jo vetëm laike, por edhe masive, e përbashkët për të pasurin e të varfërin, për myslimanë e të krishterë, për djemtë e vajzat, një shkollë ku të arsimoheshin e edukohshin qytetarë të ndërgjegjshëm, jo vetëm të ditur, por edhe atdhetarë. Kjo ka qenë një platformë arsimore dritëdhënëse për kombin shqiptar.

Në 1923, bashkë me kushëririn Nikollë Ivanaj botuan në gazetën “Republika” me divizën e huazuar nga Mazzini “Republika asht e vetmja trajtë ligjore dhe logjike qeverimi”. U botuan 30 numra ku ranë në sy për tema në përputhje me problemet që shqetësonin botën shqiptare dhe shkëlqeu për guximin e saj politik e nivelin intelektual. Qysh në numrin e parë në tetorin e vitit 1923, shpalosi një program me 11 pika, ku pika e parë shkruante “Shkolla fillore dhe të mesme vetëm në dorë të shtetit” e cila u pasua nga shumë polemika me klerin në përgjithësi dhe etërit jezuitë në veçanti. Dënoi Kongresin e Durrësit e traktatin e fshehtë që u bë me qeverinë italiane më 20 gusht 1919, kritikoi Kuvendin Kushtetues me 318 anëtarë, ku shumë prej tyre me shkollim gjysmak dhe vuri në pah shqetësimin që vijonte gjyqi në bazë të Sheriatit.

Në vitin 1932 Mirash Ivanaj u caktua mësues në Tiranë, ku drejtor ishte Karl Gurakuqi. Në sajë të rritjes së reputacionit të tij, u bë Ministër i Arsimit më 1933, pasi vdiq Hilë Mosi. Në 11 janar 1933 Pandeli Evangjeli i ngarkuar të formonte kabinetin e ri, i paraqiti të nesërmen Zogut listën ku Ivanaj ishte ministër më i ri i arsimit. Ndërmori disa reforma për të homogjenizuar gjendjen e arsimit në vend. Nisi të shtetëzonte shkollat e huaja dhe qeveria Shqiptare u vu nën presion për politikat e saja, në veçanti nga qeveria e Italisë fashiste. Në shtator të vitit 1934 paraqiti ligjin e ri për arsimin, duke e bërë 5-vjeçaren fillore arsim të detyruar. Krijoi gjithashtu institute edukuese dytësore të ndryshme. “Ligji i Arsimit”, i quajtur “Ligji Ivanaj” ishte ligji më i rëndësishëm e më i plotë i periudhës. Qëllimi i tij ishte të krijonte dhe integronte sistemin e arsimit kombëtar në Shqipëri.

Në verën e vitit 1935 dha dorëheqjen në shenjë proteste pasi Gjykata e Hagës detyroi qeverinë shqiptare që të moderonte politikat e saj ndaj shkollave minoritare. Më pas, Mirash Ivanaj emërohet kryetar i Këshillit të Shtetit dhe këshilltar i mbretit Zog deri më 7 prill 1939. Bashkë me miqtë Safet Butka dhe Qemal Butka mobilizoi studentët shqiptarë në protestat kundër hyrjes së italianëve.

U kthye në Shqipëri në tetor 1945 i kërkuar edhe nga Gjergj Kokoshi. Autoritetet e larta i luten që të shpallë kandidaturë për deputet nga ana e Frontit Demokratik, gjë për të cilën refuzoi. Punoi në shkollën pedagogjike të Tiranës nga nëntori i 1945 deri më 15 maj 1946, kohë kur u arrestua si “agjent i anglezëve”.

Kur u caktua mësues në gjimnazin e Shkodrës, në kurrikulën e tij radhiti gjuhët që zotëronte, të gjallat: shqip, serbisht, italisht, rumanisht, bullgarisht, gjermanisht dhe frëngjisht; të vdekurat: latinisht, greqisht, sanskritisht, gotisht, gjuhët e Italisë së poshtme dhe gjuhën sllavonike.Bashkë me të vëllain lanë një libër me poezi shkruar në gjuhën serbe me titullin “Epopeja e Njeriut”, përkthyer në gjuhën shqipe nga Lazër Radi.

Po theksoj, pa u zgjatur,vetëm disa elemente që dëshmojnë se Ivanajt (apo kjo yjësi pishtarësh të atdhetarisë e të kulturës shqiptare) ishin dukshëm shqiptarë nga Malësia e madhe, shqiptarë besnikë të traditave atdhetare. Familja e Martinit dhe Mirashit vazhdoi të ruajë një mënyrë të vjetër jetese, nga ato tipike shqiptare të hershme e me vlera të përhershme, e cila është e pasqyruar në legjendat dhe mitet e heronjve të fiseve të tyre.

Brenda rrethit të familjes , midis shumë gjërave të tjera, ata kishin një njohje deri në detaje të ceremonive jetësore, mijëravjeçare të vjetra, dhe të ruajtura shumë mirë, si martesat dhe vdekjet, sepse motrat e tyre, edhe pse vetëm me shkollë fillore ishin martuar me fise të tjera ( Hoti dhe Gruda ) në Malësinë e Shkodrës. Ata u rritën mirë, në një sistem me kuptimin e plotë të fjalës klasik Shqiptar, bazuar në traditën e trimërisë, bujarisë dhe ndershmërisë. Këto ishin cilësitë e njohura kudo për kualitetin e fiseve shqiptare, pjesë e të cilave ishte edhe familja e tyre, të devotshëm pas Kodit të Lekës ( Kanuni i Lekë Dukagjinit ).

E njëjta gjë mund të thuhet për ruajtjen e të gjith elementeve të rendësishme dokësore e etnike, të besimit fetar katolik dhe të emrave emrave vetjakë. Bijat e bijtë e derës së Ivanajve, ashtu si mallim Malësia jonë e Madhe, kanë pasur emra të bukur, emra të hershëm shqiptarë, po edhe me përmbajtje e frymë shqiptaripohuese. Mirash, që vjen nga mbiemri “i mirë”, ka qenë nga më të pëlqyeshmit jo vetëm në Triesh, po edhe gjithandej në Malësinë tonë, duke e ndarë hapësirën e pëlqyeshmërisë me Marashin (nga mbiemri i marë “i mbarë’), që del dendur edhe me formën zbunuese Mashi.

Po ashtu, shumë të hershëm e të pëlqyeshm në Malësinë tonë kanë qenë edhe emrat Nikollë e Martin, prej të cilëve, gjithandej kanë qenë të njohur edhe etnikat prej tyre, si Nikollaj, Martinaj. Dhe, po ashtu, një emër shumë të bukur e shqiptar, do të gjenin edhe për mbesën e Mirashit, Drita Ivanaj, të bijën e Martinit dhe të Gjyzepina Poliotit (Giuseppina Poglioti), e cila, ashtu si e kishte emrin, fati do ta ndihmonte të ishte pikërisht një “dritë”e pashuar, e cila, me veprimtarinë e kujdesin e saj të vazhdueshëm, do të bënte të mundur ruajtjen dhe zbardhjen e nxjerrjen në ditë të të gjitha shkrimeve e ndihmesave të Ivanajve, duke vepruar me vendosmëri për të kapërcyer të gjitha pengesat burokratike, pa u lodhur e pa u larguar nga ndjekja konsekuente kërkesave të drejta të saj. Vetëm për të marrë shtëpinë e okupuar të shtetëzuar nga komunistët, kaloi përmes një kalvari të gjatë ecejakesh, deri sa më në fund e realizoi.

Në atë shtëpi ajo vendosi zyrat e Fondacionit “Martin e Mirash Ivanaj – Institut”, i ngjashëm me simotrën e tij në Nju York. Aty, në ballkonin e shtëpisë, Drita shpalosi flamurin shqiptar, të ruajtur nga nëna, Pina Pogliotti Ivanaj. Aty, flamuri kuq e zi, e ndaloi rrugëtimin e gjatë, Shqipëri, Itali, SHBA dhe më në fund në vendin e vet, në Shqipëri.

Tani në Tiranë, flamuri, simbol i historisë së popullit shqiptar, valon i lirë në ballin e Shtëpisë Ivanaj, për të treguar edhe një pjesë të historisë së dhimbshme gjatë diktaturës komuniste. Në 1995 u hap “Martin and Mirash Ivanaj Foundation”, krijuar nga mbesa, Drita Ivanaj e bija e Martinit. Të nxisë dhe të çojë përpara interesat publike në kulturën dhe arsimin shqiptar brenda dhe jashtë vendit; të inkurajojë dhe shpërndajë njohuri mbi traditat shqiptare intelektuale, juridike dhe shkencore; të kultivojë ide të reja inovative dhe sipërmarrëse duke i kthyer në projekte domethënëse dhe partneritete të suksesshme; të mbështesë edukimin e popullit shqiptar duke dokumentuar historinë e tij heroike dhe propaganduar dijen për përparimin e Shqipërisë në botën e lirë.

Një nga nismat e bukura është edhe çmimi. “Mësuesi i Vitit”. U krijua me qëllim promovimin e arsimit ndër të rinjtë shqiptarë.Çdo shoqëri që aspiron progresin e mbështet atë tek arsimi, dhe thelbi i çdo sistemi arsimor është padyshim mësuesi. Në Shqipëri, ku debatet mbi infrastrukturën shkollore dhe politikat arsimore janë të përditshme, vëmendja shpesh devijohet nga figura e mësuesit. Për të ndryshuar këtë paradigmë, Fondacioni “Mirash Ivanaj” ka ndërmarrë një iniciativë unike, duke themeluar çmimin “Mësuesi i Vitit”.

Një nismë e re që synon të vlerësojë figurën e mësuesit dhe rolin e tij në shoqëri. Çmimi është frymëzuar nga vizioni i Mirash Ivanajt, reformator i arsimit shqiptar, i cili e konceptonte dijen dhe arsimin si themel të një shteti modern dhe të zhvillimit shoqëror.

Përmes këtij çmimi, Fondacioni synon të promovojë vëmendjen dhe mirënjohjen publike ndaj mësuesve, duke dhënë mundësinë nxënësve, ish-nxënësve dhe prindërve të propozojnë dhe të votojnë online për mësuesin që vlerësojnë më shumë si shenjë falënderimi për kontributin e tij.

Së mbrami, duke ripohuar se u ndjeva shumë i nderuar që isha sot në këtë konferencë kaq domëthënëse dhe simbolike, po lejohem ta përmbyll kumtesën time me një dëshirë. Jemi në kohën kur Akademia jonë ka ndërmarrë hartimin e përditësuar të disa veprave të mëdha, si Historia e Shqipërisë dhe Encikopedia Shqiptare. Në ato vepra, pa dyshim, është rasti të përmenden të gjitha kontributet e Ivanajve e në të gjitha fushat. Po përmend, shkurt, disa prej tyre.

Për zërin Arsimi Kombëtar Shqiptar, duhet shënuar se Mirash Ivanaj, si shkencatar dhe atdhetar në gjurma të rilindasve kombëtar dhe të përpjekjeve të mëdha të tij, ka kryer të ashtuquajturën”Reformën Ivanaj”. Ai vlerësonte se shqiptarëve u duhej një shkollë e përbashkët unike kombëtare e drejtuar nga shteti shqiptar.

Vizioni i tij i sistemi arsimor ishte lufta për shkollën kombëtare si përçuese e ndërgjegjes kombëtare dhe kosolidimi i unitetit kombëtar, pavarësisht nga përkatësia fetare. Sipas Mirash Ivanaj krijimi dhe afirmimi i shkollës kombëtare shqiptare duhet të jetë jo vetëm shqipe nga gjuha, por edhe ilumuniste nga përmbajtja, jo vetëm laike, por edhe masive, e përbashkët për të pasurin e të varfërin, për myslimanë e të krishterë, për djelmë e vajzat, një shkollë ku të arsimoheshin e edukohshin qytetarë të ndërgjegjshëm, jo vetëm të ditur, por edhe atdhetarë. Kjo ka qenë një platformë arsimore dritëdhënëse për kombin shqiptar.

Për zërin e historisë së etnofolklorit shqiptar duhet përmendur se Nikoll Ivanaj mblodhi këngë popullore nga Malësia e Madhe, ndër to edhe 13 këngë legjendare.Po ai qe gazetar e themelues i organeve të shtypit me rëndësi për kohën dhe për historinë e gazetarisë e të publicistikës shqiptare.Më 1905-1908 botoi gazetën “Shpnesa e Shqypnisë”në Dubrovnik; në janar të vitit 1919 filloi botimin e një gazete tjetër “Koha e re” në Shkodër, e cila, më 31 janar 1919 botoi lajmin për vdekjen e Ismail Qemalit. Në vitin 1923 bashkë me të kushëririn Mirash Ivanaj botoi gazetën “Republika” që doli në Shkodër deri më 1925.Po Nikoll Ivanaj ka botuar dhe një libër autobiografik me titullin “Historia e Shqipërisë së re”-Vuajtjet dhe veprimet e mia (1943-1945). Kjo, përpos tjerash, ka rëndësi dhe për historinë e memuaristikës shqiptare.

Në variantin më të gjerë, që nuk po e lexoj për arsye kohe, kam përmbledhur në formë zërash për fjalor enciklopedik e për t’u shërbyer atyre që duan të kenë një pamje të mirë për yjësinë Ivanaj, kam përmbledhur në mënyrë të thukët, palcën e vlerësimeve që duhen ditur për secilin: për Martinin, për Mirashin dhe për Dritën. Qofshin të paharrueshëm dhe, siç këndohet edhe në këngët malësorçe, po e mbyll me urimin: Lavdi i tyre brez mbas brezi u këndoftë!

Bibliografi:

Hamdi Bushati, Shkodra dhe motet. Vëll. 1. Shkodër: Idromeno, 1998). f. 557–558.

Iliaz Gogaj. Mirash Ivanaj: personalitet i shquari i universit shqiptar. Tiranë, 2004, Erik. f. 240.

Uran Butka, Artikull serial “Historia e panjohur e ish-ministrit të Zogut, Mirash Ivanaj”, botuar në disa pjesë, ku trajtohen jeta, reforma arsimore, mërgimi, kthimi në Shqipëri, arrestimi dhe vdekja e Ivanajt.

Lazër Radi, Misteret e një ministri: vitet e fundit të Mirash Ivanajt. Tiranë, 1994. Lilo. f. 11

Lazër Radi, Ministri i hekurt,Mirash Ivanaj, Tiranë,2018.

Kastriot Dervishi Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet. Tiranë, 2012, 55. f. 140–141.

Fadil Podgorica, Fjalor etnofolklorik. Shkodër, Camaj-Pipa, 2004.

Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëll. III , Tiranë, 2007.

Arben Puto, Shqipëria Politike 1912-1939, Tiranë 2009, fq. 502 )

Romeo Gurakuqi, Phoenix, 2011.

Edwin Jacques, Historia e Popullit Shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme, SHBA, Carolina, 1995.

Nikë Gashaj, Mirash Ivanaj figurë e ndritur e kombit shqiptar, Gazeta “Nacional”, 16 shtator 2015.

Atdheu është atdhe, bile edhe atëhere kur të vret! Letra e fundit e Mitrush Kutelit shkruar së shoqes Efterpisë përfundon me këtë fragment të dhimbshëm:

Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë gjer në vuajtje. Të mos u shqasë zemra kundër Shqipërisë as kur do të vuajnë pa faj. Atdheu është atdhe, bile atëhere kur të vret. Këtu kanë lindur, këtu të rrojnë me mish e shpirt, qoftë edhe me dhembje. Atalanta dhe Pandeli kanë prirje për letërsi. Le të mbarojnë studimet në ndonjë degë praktike- ajo fizikë; ay, mjekësi ose ndonjë fakultet tjetër, fjala vjen, për arësimtar, -dhe le të merren edhe me letërsi. Por jo si profesjon kryesor.

Profesionismi në letërsi, në vëndin tonë, është, hë për hë, një rrugë vuajtjesh, buka e tij është e hidhur. E hidhur, them, për atë që s’di marifete dhe hipokrizira. Tereni i letërsisë është një tokë tek gëlojnë gjerprinjtë. Të vrasin shokët, se ju bën hije. Dhe kur nuk u bën hije do të thotë se nuk je i zoti për letërsi. Dorëshkrimet ja u le atyre të dyve, sidomos Pandeliut. Të mos i prekë askush! Ay do të rritet, do të lexojë shënimet e parealizuara, do t’i përpunojë. Për këtë duhet të grumbullojë më parë shumë kulturë. Talenti, prirja nuk vlejnë asgjë pa punë, pa kulturë.

Askush të mos më prekë dorëshkrimet para se të më rritet djali! I vini në arkë, i mbyllni! Polikseni dhe Atalantë! Pandeli dhe Doruntinë! Të doni njëri-tjetrin, të ndihmoni njëri-tjetrin, të duroni njëri-tjetrin! Mos vini re vogëlsirat, mos u grindni për vogëlsira, për asgjë. Hithni tutje inatin, se ay është burim i shumë të këqijave. Përpiqi të mos ju rritet mëndja. Inati dhe mendjemadhësia na kanë bërë dëme të mëdha. Na prishnë. Zemra juaj të mos njohë urrejtjen, grindjen, mërinë.

Urtësi, butësi, zemërgjërësi! Hapni sytë për çdo hap që bëni në jetë. Jeta mund të prishet nga një hap i gabuar, vetëm nga një hap. Pastaj vinë greminat. Kur t’ju vijë koha, martohuni. Të dëgjoni zërin e zemrës, po edhe të arësyes. Shpesh, zemra të shpje në udhë të gabuar, në qoftë se nuk e drejton arësyeja. Mos i kërkoni shumë jetës, sepse jeta është koprace në mirësi. Mos ëndëroni ato që nuk realizohen dot. Mos u matni me hijen e mëngjezit, që sjell mëndjemadhësinë. Do t’i kërkoni jetës aq sa mund t’ju japë.

Ta doni dhe nderoni mamanë, se ka qënë trime në jetë, ka vojtur shumë. Të dy kemi vojtur. Embëlsojani pak pleqërinë pas kaq tufanesh. Ajo ka grumbulluar shumë përvoje nga jeta e hidhur, dhe kjo përvoje mund të jetë e dobishme për ju, që të mos vuani. Doruntina është më e vogla. Ajo ka nevojë për mjaft vjet ndihme dhe drejtimi. Mos i kurseni ndihmën tuaj, që të mund të prehem i qetë në dhe. Mos më qani! Mbahuni! Unë e rrojta jetën, mbarova qerthullin tim. Nuk dua t’ju shohin të tjerët kur qani. Më dëgjoni? Lotët janë të kotë. Kush vdes nuk ngjallet. Unë asqë dua të ngjallem, asqë dua ta filloj jetën përsëri. Mjaft! Këtë porosi mos e shkelni.

Efterpi, më fal për këtë mërzitje të fundit! Mbahu dhe jepu zemër fëmijëve. Bëj siç të porosita. Mos ndrysho asgjë. Nuk dua njerëz në varrimin tim. Më të shumtit vinë për sehir, për formë. Unë i kam urryer ngahera varrimet e bujëshme, me kallaballëk. Edhe disa fjalë: kuptohet se nuk do të lajmërosh as njerëzit e tu, këtu ose në Korçë, me përjashtim të Foqit dhe Nestit.

Të përqafoj, të lutem të më falësh dhe lamtumirë.

Yti

Dhimitraq.

Marrë nga Lazer Stani.