Albert Vataj/

Ndërsa vetëdija dhe përkatësia jonë identitare si komb dhe si kulturë, na thërret, ishin të shumtë ata që e ngjitën në apogje thesarin tonë shpirtëror, dhe i’a dhanë dritës së njohjes atë çfarë rrezikohej nga harrimi ose tjetërsimi, At Zef Valentini mbetet zëri dhe vullnesa që arriti të inte një vend dominues. Ka njerëz që lindin në një atdhe dhe jetojnë për të. Ka të tjerë që, pa qenë bij të një toke, e zgjedhin atë me vetëdije si vendin ku do të përmbushin misionin e jetës së tyre. Këta janë më të rrallët. Ata nuk i lidh gjaku, por dashuria; nuk i udhëheq interesi, por e vërteta; nuk kërkojnë lavdi, por dritë për atë që historia ka lënë në hije.

Një prej këtyre njerëzve ishte Zef Valentini. Italian nga lindja, jezuit nga thirrja, evropian nga kultura dhe shqiptar nga përkushtimi, ai u bë një nga arkitektët më të mëdhenj të albanologjisë moderne. Për më shumë se gjysmë shekulli ai iu përkushtua me një pasion të rrallë kërkimit të së vërtetës historike mbi Shqipërinë, duke hyrë në arkiva, duke deshifruar mijëra dokumente, duke rindërtuar me durimin e një murgu dhe me saktësinë e një shkencëtari kapituj të tërë të së kaluarës sonë kombëtare.

Historia shqiptare ka njohur shumë studiues të shquar, vendas dhe të huaj, por pak prej tyre kanë lënë një gjurmë aq të thellë sa Zef Valentini. Vepra e tij nuk është vetëm një koleksion librash dhe studimesh; ajo është një themel mbi të cilin janë ngritur breza të tërë historianësh, albanologësh dhe studiuesish të qytetërimit shqiptar. Nëse sot dimë më shumë për Arbërinë mesjetare, për marrëdhëniet e saj me Venedikun, për organizimin politik, shoqëror, kishtar dhe juridik të trojeve shqiptare, kjo i detyrohet në një masë të jashtëzakonshme punës së tij titanike.

Në përvjetorin e lindjes së tij, nuk kujtojmë vetëm një dijetar të madh. Ne nderojmë një ndërgjegje shkencore të rrallë, një humanist evropian që e deshi Shqipërinë me përkushtimin e atij që besonte se popujt e vegjël e mbrojnë identitetin e tyre përmes kujtesës, dhe se kujtesa mbijeton vetëm kur mbështetet mbi dokumentin, mbi faktin dhe mbi të vërtetën. Prandaj emri i Zef Valentinit mbetet sot jo vetëm një kapitull i ndritur i albanologjisë, por edhe një shembull i pavdekshëm i besnikërisë ndaj dijes dhe i dashurisë ndaj një kombi që ai zgjodhi ta bënte pjesë të përjetshme të jetës dhe veprës së tij.

Më 1 korrik 1900, në Padovën e Italisë, lindi një nga emrat më të ndritur të albanologjisë botërore, Zef Valentini (Giuseppe Valentini), studiuesi që, më shumë se kushdo tjetër në shekullin XX, e ngriti kërkimin mbi historinë shqiptare në shkallën e një disipline të mbështetur mbi dokumentin, metodën dhe rigorozitetin shkencor. Ai nuk ishte shqiptar nga gjaku, por u bë shqiptar nga përkushtimi. Nuk e trashëgoi Shqipërinë si atdhe, por e zgjodhi atë si mision. Pikërisht për këtë arsye emri i tij zë një vend të veçantë në panteonin e personaliteteve që i kanë shërbyer kulturës dhe historisë sonë kombëtare. Klerik jezuit, filozof, teolog, historian, albanolog, gjuhëtar, arkivist dhe pedagog i shquar, Zef Valentini përfaqëson modelin më fisnik të dijetarit evropian që e konsideron kërkimin shkencor jo thjesht profesion, por një akt shërbimi ndaj së vërtetës.

I formuar në kolegjet jezuite të Italisë dhe i diplomuar në filozofi e teologji në Romë, ai mbërriti në Shqipëri në vitin 1922, në një kohë kur shteti shqiptar ishte ende në vitet e para të konsolidimit të tij. Ajo që për shumë të huaj ishte një vend i panjohur, për Valentinin u bë vendi ku do të kalonte më shumë se dy dekada të jetës dhe ku do të ndërtonte veprën që do ta bënte të pavdekshëm. Në Kolegjin Saverian të Shkodrës ai shërbeu si mësues dhe më pas si drejtues, por misioni i tij nuk kufizohej brenda mureve të shkollës. Brenda pak vitesh ai përvetësoi gjuhën shqipe me një përpikëri të admirueshme, studioi dialektet, traditat, zakonet dhe burimet historike, duke hyrë në thellësi të shpirtit dhe kulturës shqiptare.

Shkodra e viteve ’20 dhe ’30 u bë laboratori intelektual ku Valentini zhvilloi pjesën më të rëndësishme të kërkimeve të tij. Ai drejtoi revistat “Leka” dhe “Lajmëtari i Zemrës së Jezu Krishtit”, dy prej tribunave më të rëndësishme të mendimit kulturor shqiptar të kohës. Në faqet e tyre botoi studime që shtriheshin nga historia mesjetare te etnologjia, nga gjuhësia te e drejta zakonore shqiptare, duke dëshmuar një kulturë enciklopedike dhe një metodologji kërkimore të jashtëzakonshme. Në të njëjtën kohë ishte bashkëpunëtor i rregullt i revistave prestigjioze italiane, si “Civiltà Cattolica” dhe “Quaderni di Dante”, ku prezantonte para botës akademike evropiane historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar.

Por madhështia e Zef Valentinit nuk qëndron vetëm te numri i veprave të tij. Ajo që e bën të pazëvendësueshëm është mënyra se si ai e ndryshoi vetë metodën e studimit të historisë shqiptare.

Ai nuk u mjaftua me rrëfimet tradicionale apo me interpretimet e përsëritura. Ai zbriti në arkiva, kërkoi dokumentin origjinal, krahasoi burimet, analizoi tekstet dhe ndërtoi historinë mbi prova. Për Valentinin, dokumenti ishte autoriteti më i madh. Kulmi i kësaj pune titanike është pa dyshim vepra monumentale “Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV”, një korpus prej 27 vëllimesh, që përmbledh mijëra dokumente të nxjerra nga Arkivi Shtetëror i Republikës së Venedikut.

Ky koleksion përfaqëson një nga ndërmarrjet më të mëdha dokumentare në historinë e albanologjisë. Ai solli në dritë burime autentike mbi marrëdhëniet politike, diplomatike, ushtarake dhe ekonomike ndërmjet Republikës së Venedikut dhe principatave shqiptare gjatë shekujve XIV dhe XV. Përmes këtyre dokumenteve marrin jetë administrata mesjetare shqiptare, qytetet bregdetare, fisnikëria arbërore, tregtia, e drejta, organizimi shoqëror dhe roli strategjik që trojet shqiptare luanin në Mesdheun e kohës.

Nëpërmjet punës së tij, historia shqiptare doli nga mjegulla e hamendësimeve dhe fitoi bazën e fortë të dokumentit arkivor. Breza të tërë historianësh shqiptarë dhe të huaj kanë ndërtuar studimet e tyre mbi themelet që ai ngriti me durim, përpikëri dhe përkushtim.

Pas largimit të detyruar nga Shqipëria në vitin 1943, Zef Valentini nuk u shkëput kurrë shpirtërisht prej saj. Përkundrazi, në Universitetin e Palermos, ku drejtoi Katedrën e Albanologjisë dhe Institutin Ndërkombëtar të Studimeve Shqiptare, ai e shndërroi albanologjinë në një fushë studimi me prestigj ndërkombëtar, duke formuar studiues të rinj dhe duke i dhënë Shqipërisë një vend të denjë në hartën akademike evropiane.

Ai botoi qindra studime mbi historinë e Arbërisë, mbi Kanunin, mbi organizimin kishtar, mbi institucionet politike, mbi etnografinë, filologjinë dhe kulturën shqiptare. Çdo tekst i tij mbetet edhe sot një model metodologjik për seriozitetin, saktësinë dhe ndershmërinë shkencore.

Më 16 nëntor 1979, Zef Valentini u nda nga jeta, por jo nga historia që kishte ndihmuar të rindërtohej. Veprat e tij vazhdojnë të jenë pikë referimi për çdo studiues që dëshiron të kuptojë Shqipërinë mesjetare dhe zhvillimin historik të kombit shqiptar.

Në historinë e albanologjisë ka emra të mëdhenj, por Zef Valentini qëndron ndër më të shquarit. Ai dëshmoi se dashuria për një popull nuk matet me vendlindjen, por me përkushtimin ndaj së vërtetës së tij historike. Ai nuk kërkoi lavdi, por dokumente; nuk ndërtoi mite, por provoi fakte; nuk shkroi histori për të kënaqur ideologjitë, por për t’i shërbyer së vërtetës.

Prandaj, në përvjetorin e lindjes së tij, kujtojmë jo vetëm një dijetar të madh, por një mik të rrallë të Shqipërisë, një humanist evropian dhe një nga arkitektët më të rëndësishëm të historiografisë shqiptare moderne. Emri i Zef Valentinit mbetet një monument i dijes, një simbol i përkushtimit dhe një dëshmi se kërkimi i së vërtetës është forma më e lartë e dashurisë ndaj një kombi.

Albert Vataj/

Sot, në përvjetorin e lindjes së tij, drita e kujtimit kthehet pas te një njeri që nuk na përkiste me gjak, por që zgjodhi t’i përkiste Shqipërisë me shpirt. Robert Elsie ishte një udhëtar i amshuar i shpirtit shqiptar, një shtegtar i palodhur që i fali kombit tonë një pasuri të pamatshme, duke nxjerrë në dritë atë që shpesh ne vetë e kishim harruar, ose e kishim lënë në mëshirë të harresës dhe fatit. Kontributi i tij i jashtëzakonshëm për të promovuar dhe mbrojtur kulturën, traditat dhe pasurinë shpirtërore të shqiptarëve është një thesar që kapërcen kufijtë e përpjekjeve të zakonshme. Elsie nuk ishte thjesht një studiues i ftohtë i arkivave; ai ishte një urë e gjallë mes shqiptarëve dhe botës, një mbrojtës i rreptë i së vërtetës sonë historike dhe një dëshmitar besnik i identitetit tonë kombëtar.

Veprimtaria e tij, e shtrirë në shumë fusha dhe e shquar për një cilësi monumentale, mbetet nga më përfaqësueset që njohu ndonjëherë kjo shkencë. Ikja e tij la pas një hendek të thellë në studimet hulumtuese, një zbrazëti në përpjekjen e vazhdueshme për të ndriçuar etapat, figurat dhe momentet kyçe të historisë, gjuhës dhe kulturës shqiptare. Elsie ishte nga ata të rrallët që luftoi me një përkushtim të pathyeshëm kundër harresës, kundër tjetërsimit dhe kundër çdo tentativë për denigrimin e thesareve tona shpirtërore. Ai i shpëtoi nga hija e fshirjes epokat tona kulturore, duke i kthyer ato në një testament të gjallë të qenies sonë si komb.

Humbja e tij nuk qe thjesht ndalja e një hapi në udhën e jetës; ishte shuarja e një dielli, rrezet e të cilit depërtuan në mjegullat e kohës dhe nxorën në pah një univers vlerash të fshehura, të shpërfillura apo të cenuara. Përmes punës së tij, ai i bëri të dukshme kapacitetet e një populli që u mbrujt nën stuhitë e shekujve, duke gdhendur një identitet që shpesh u vu në sprovë, por që kurrë nuk u shua. Gjuha, letërsia, folklori, fotografia, gojtaria, historia, etnosi, këto ishin sferat ku Elsie ushtroi magjinë e vështrimit të tij të mprehtë. Ai pati mirësinë të na shpërblente me një punë të pakursyer dhe bujarinë ta bënte këtë trashëgimi të respektuar në arenën ndërkombëtare.

Thelbin e misionit të tij ai vetë e përmblidhte me një thjeshtësi prekëse: “Nuk ka një përkufizim të vetëm për albanologjinë, por për mua thelbi i saj është të prezantoj shqiptarët dhe botën shqiptare para gjithë botës.

Të tregoj se kush janë, cila është historia, kultura dhe jeta e tyre. Shqipëria është ende një vend i panjohur, ndaj unë e shoh si detyrë që ta bëj të njohur.”

Ky shkrimtar, albanolog, përkthyes dhe interpret i shpirtit tonë, i cili ndërroi jetë në moshën 67-vjeçare, la pas një pasuri shkencore që nuk vjetrohet. Materialet e tij të shumta, dorëshkrimet, zbulimet fotografike (si ato të fotografisë së hershme në Ballkan), hulumtimet gjuhësore e historike, përbëjnë një dritë të fortë që shpërndau mjegullat ballkanike. Ai rrëzoi hamendësime të qëllimshme dhe kundërshtoi me forcën e dokumentit shkencor sulmet denigruese të rretheve antishqiptare, duke dëshmuar me fakte të gjalla përkatësinë europiane dhe lashtësinë e popullit tonë.

Elsie nuk ishte thjesht një studiues i përpiktë, por edhe një avokat i flaktë i së vërtetës shqiptare, një ndërkombëtarizues i vlerave tona më fisnike, që i kumtoi fuqishëm në foltoret e botës së qytetëruar. Ai iu bashkua plejadës së albanologëve të mëdhenj të historisë, por do të mbahet mend si ai që i dha zërin më modern, më të besueshëm dhe më të dashur këtij populli.

Nga Vankuveri në gjiun e shqipërisë, një jetë në shërbim të shkencës

Udhëtimi i tij jetësor ishte sa gjeografik, aq edhe intelektual.

Robert Elsie lindi më 29 qershor 1950 në Vankuvër, Kanada. Mbaroi studimet e filologjisë klasike dhe gjuhësisë në Universitetin e Kolumbisë Britanike më 1972.

Ndoqi studime të avancuara në Universitetin e Lirë të Berlinit, në École Pratique des Hautes Études në Paris, në Institutin e Dublinit për Studime të Larta dhe në Universitetin e Bonit, ku mbrojti doktoraturën më 1978.

Që nga viti 1978, ai vizitoi herë pas herë Shqipërinë në kuadrin e bashkëpunimeve shkencore mes Universitetit të Bonit dhe Akademisë së Shkencave, si dhe u bë një figurë qendrore dhe e pandarë e Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare në Prishtinë.

Punoi për Ministrinë e Jashtme gjermane në Bon dhe, nga viti 2002 deri më 2013, shërbeu si interpret i nivelit të lartë në Tribunalin e Hagës.

Ishte anëtar i Shoqatës së Evropës Juglindore, anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, si dhe anëtar nderi i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës. Kur u nda nga jeta më 2 tetor 2017, ai la pas amanetin më prekës që një i huaj mund të linte: të prehej përgjithmonë në Shqipëri. Sot, trupi i tij pushon në prehjen e qetë të Alpeve Shqiptare, në atë tokë që e deshi pa kushte dhe që e ndriçoi me mendjen e tij gjeniale.

Sot, kujtimi për Robert Elsie-n nuk është thjesht një shënim në kalendar, por një përkulje e thellë mirënjohjeje për një jetë që iu fal shqiptarëve. Në çdo faqe libri të përkthyer, në çdo fotografi të zbuluar, në çdo studim e artikull, ai vazhdon të na kthejë tek vetvetja, duke na kujtuar pasurinë që shpesh e kemi të vështirë ta ruajmë e ta çmojmë vetë. Robert Elsie u bë zëri i ndërgjegjes sonë kombëtare. Kujtimi i tij është një amanet i gjallë për të mos lënë kurrë të veniten ato vlera që ai i ngriti në altarin e kulturës botërore, një thirrje që na fton të jemi krenarë për trashëgiminë tonë dhe ta mbrojmë atë me po aq dashuri, përkushtim dhe dinjitet sa ai na e mësoi. I përjetshëm qoftë kujtimi dhe drita e tij mes nesh!

Resul Jusufi/

Në një kohë kur shoqëritë tona ndërtojnë gjithnjë e më shumë struktura për të garantuar rendin dhe stabilitetin, lind pyetja nëse këto struktura i shërbejnë ende njeriut apo nëse njeriu ka filluar t’u shërbejë atyre.

Karrigia në këtë instalacion nuk është thjesht një objekt funksional. Ajo përfaqëson sistemin, institucionin, autoritetin dhe premtimin e përhershëm të sigurisë. Është vendi ku trupi pushon dhe mendimi kërkon qetësi, por njëkohësisht është simbol i kufijve që vetë shoqëria vendos për të ruajtur rendin.

Poshtë saj ndodh diçka tjetër.

Kanavaca nuk qëndron e qetë. Ajo nuk është shqyer nga një dorë e jashtme, por duket sikur shpërthen nga brenda. Ngjyra, materia dhe lëvizja nuk pranojnë më të mbeten të mbyllura në një formë të vetme. Grisja nuk është shkatërrim; ajo është çasti i parë i lirisë, momenti kur jeta refuzon të mbetet peng i strukturës.

Në këtë përplasje nuk ka fitues dhe humbës. Ka vetëm tensionin e përhershëm mes nevojës për stabilitet dhe dëshirës për ndryshim. Çdo njeri e njeh këtë konflikt: dëshirën për siguri dhe, në të njëjtën kohë, nevojën për të dalë përtej kufijve që e mbajnë të qetë, por edhe të palëvizshëm.

Instalacioni nuk është ndërtuar si një deklaratë politike e drejtpërdrejtë. Megjithatë, ai mund të lexohet edhe si një reflektim mbi mekanizmat e pushtetit dhe mbi marrëdhënien midis individit dhe strukturave që organizojnë jetën kolektive. Çdo sistem kërkon të krijojë rend, por historia na tregon se çdo rend rrezikon të ngurtësohet nëse nuk lejon lëvizjen, kritikën dhe energjinë krijuese. Prandaj kjo vepër nuk flet vetëm për një kohë apo për një vend të caktuar. Ajo flet për një gjendje universale njerëzore. Për momentin kur njeriu kupton se liria nuk është mungesë e strukturës, por aftësia për ta transformuar atë.

Karrigia mbetet në këmbë, por nuk është më e paprekshme. Kanavaca është e grisur, por pikërisht në ato çarje lind një hapësirë e re ku mendimi dhe lëvizja bashkëjetojnë. Ndoshta pyetja më e rëndësishme që ngre kjo vepër nuk është nëse duhet të zgjedhim rendin apo lirinë. Pyetja është një tjetër: a kemi ndërtuar struktura që mbrojnë jetën, apo struktura që kanë filluar ta kufizojnë atë? Arti nuk jep përgjigje përfundimtare. Ai krijon hapësira reflektimi. Dhe ndoshta, pikërisht në këtë hapësirë të përbashkët, fillon lëvizja e parë drejt ndryshimit.

Ndërsa mendimi intelektual shqiptar i fillimshekullit XX përpiqej të përcaktonte koordinatat kulturore të shtetit të ri, debati mbi “Orientin” dhe “Oksidentin” zinte një vend qendror. Në këtë kuadër, At Gjergj Fishta nuk ishte thjesht poeti i epopesë kombëtare, por edhe një vëzhgues i mprehtë i sociologjisë urbane dhe emancipimit shoqëror. Në një reflektim të rrallë dhe të thelluar mbi shpirtin qytetar të qyteteve shqiptare, ai ndalet me një vlerësim të veçantë mbi Korçën. Përtej peizazhit të thjeshtë urban, Fishta shpalos thelbin e qytetnisë korçare si një dëshmi të përparimit, mendjes së hapur dhe ndjenjës së përgjegjësisë kolektive. Ky pasazh i shkëputur nga publicistika e tij, botuar në revistën prestigjoze “Hylli i Dritës” më 1932, mbetet një nga dëshmitë më domethënëse të mënyrës se si ai e shihte këtë qytet: një vatër ku qytetërimi perëndimor nuk ishte një huazim i jashtëm apo një makijazh sipërfaqësor, por një ndjesi e brendshme e kulturës, e mishëruar në ndërgjegjen dhe traditën e banorëve të saj.

Fishta shkruan:

“Ndër të gjitha qytetet e Shqipnisë, mbas mendimit tim, Korça asht ajo ku frymzimi i qytetnisë oksidentale paraqitet ma haptas e jo krejt si një bimë ekzotike. Në Korçë ke fort pak rrugica (impas), e rrugët, edhe në mos qofshin gjithkund të drejta e të shtrueme, janë të krahazueme me ndërtesa, shenji që mbrendë nuk zotnon aq fort mosbesimi ndërmjet bashkëqytetasve, pra shenji që aty ka qytetní; pse qytetnia, së pari, bazohet në sociabilitet të qyteteve. Mbasandej, në Korçë gjen edhe sot asish që interesohen për të mirë të përgjithtë, kush tue ngrehë me mjete të veta a nji shkollë, a nji kishë, a ndonji sëmutore (spital), a një ndonjë bibliotekë qytetëse etj. Ka edhe shumë asish që kanë krye mësime të nalta jashtë Shqipnisë, posë se ka shumë asì të tjerësh që për punë kanë kërkue botën mbarë, e s’kanë ndejë mëshilë (mbyllur) në vend të vet, si zogu i pulës në gëzhojë të vesë. E masandej: e po ku sheh ngjeti në Shqipní arat e livadhet pa shtigje e gardhiqe, përposë se ndër rrethina të Korçës? Kjo asht, mostjetër (së paku), përshtypja që mue më ka ba qyteti i Korçës”.

(Gjergj Fishta: në Vepra letrare 10, Publicistika, artikulli: “Një udhëtim në Turqí të re”, botuar në “Hylli i Dritës”, 1932/2/3/4/612).

Përtej vlerave historike, ky vlerësim i At Gjergj Fishtës dëshmon se Korça nuk ishte thjesht një qytet me infrastrukturë të zhvilluar, por një koncept i gjallë i emancipimit shqiptar. Duke vënë theksin te besimi i ndërsjellë, filantropia dhe hapja ndaj botës pa humbur rrënjët, Fishta e ngre Korçën në rangun e një modeli kombëtar. Ky pasazh mbetet një thirrje aktuale: qytetërimi nuk matet me fasadat e jashtme, por me shkallën e përgjegjësisë kolektive dhe dashurisë për të mirën e përbashkët, virtyte të cilat Korça, sipas Poetit Kombëtar, i kishte kthyer në mënyrë jetese.

Albert Vataj

Fadil Ferizi/

Zbulimi arkeologjik në Bushat, pranë Shkodrës, nuk është thjesht një lajm i ri nga bota e arkeologjisë. Ai është një thirrje për ta rishikuar me më shumë kujdes hartën historike të Ilirisë së Veriut, sidomos nëse kërkimet e ardhshme do ta vërtetojnë hipotezën se kjo qendër e lashtë mund të jetë Bassania, qyteti ilir i përmendur në burimet antike, por i humbur për shekuj nga kujtesa historike.

Në këtë rast, rëndësia e zbulimit nuk qëndron vetëm te gjetja e mureve, themeleve apo gjurmëve të një ndërtese të madhe kulti. Ajo që e bën këtë zbulim të veçantë është mundësia që nën tokën e Bushatit të ruhet një qytet i tërë ilir, me akropol, fortifikime, hapësirë të shenjtë dhe organizim urban. Kjo do të thotë se nuk kemi të bëjmë vetëm me një vendbanim të fortifikuar, por me një qendër qytetare, politike, fetare dhe strategjike të një rëndësie të veçantë.

Pozicionimi orientues i Bushatit në raport me Shkodrën dhe Lissosin, si dhe zona e përafërt e vendgërmimeve arkeologjike. Harta ka karakter informues dhe nuk paraqet matje të sakta arkeologjike ose kufij zyrtarë të gërmimit.

Sipas të dhënave të publikuara, në akropolin e kësaj qendre janë zbuluar themelet e një tempulli antik. Pozicioni i tij në majë të kodrës, orientimi dhe përmasat e ndërtesës dëshmojnë për një hapësirë të organizuar me kujdes, ku arkitektura nuk kishte vetëm funksion praktik, por edhe kuptim simbolik. Tempulli në akropol ishte pika më e dukshme e qytetit, shenja e një bote që kishte strukturë shoqërore, hierarki urbane dhe jetë të zhvilluar kultike.

Kjo është arsyeja pse zbulimi në Bushat nuk duhet parë me nxitim, as me entuziazëm të pakontrolluar. Historia nuk ka nevojë për ekzagjerim, sepse vetë fakti është mjaft i rëndësishëm. Nëse vërtetohet se ky është qyteti i Bassanias, atëherë kemi përpara një nga zbulimet më domethënëse për qytetërimin ilir në Shqipërinë e Veriut. Por derisa kjo të provohet plotësisht nga kërkimi shkencor, formulimi më i drejtë mbetet ky: Bushati është sot një nga kandidatët më seriozë për identifikimin me Bassanian antike.

Për këtë zbulim nuk kanë shkruar vetëm mediat e huaja. Në themel të kërkimeve për Bushatin qëndrojnë edhe arkeologë shqiptarë, sidomos Saimir Shpuza nga Instituti i Arkeologjisë në Tiranë, i cili prej vitesh është bashkautor në studimet shkencore për këtë qendër ilire. Megjithatë, në hapësirën mediatike shqipe, zbulimi i fundit i tempullit antik ende nuk duket të ketë marrë vëmendjen që meriton.

Kjo mungesë vëmendjeje është për t’u vërejtur. Një zbulim i tillë nuk i takon vetëm specialistëve. Ai i përket edhe kujtesës kulturore të një populli. Kur në një territor dalin në dritë gjurmë të një qyteti të mundshëm ilir, të një tempulli, të një akropoli dhe të një sistemi fortifikues, atëherë nuk jemi përballë një lajmi kalimtar. Jemi përballë një dëshmie që mund të ndikojë në mënyrën se si e kuptojmë lashtësinë tonë, zhvillimin qytetar të Ilirisë dhe marrëdhëniet e saj me fuqitë e mëvonshme të rajonit.

Një nga keqkuptimet që duhet shmangur është ideja se përdorimi i formave arkitekturore të përhapura në botën antike e zhbën karakterin ilir të qytetit. Në të vërtetë, periudha e shekujve IV-II para erës sonë ishte kohë shkëmbimesh të mëdha kulturore në gjithë hapësirën adriatike, mesdhetare dhe ballkanike. Elitat ilire mund të kenë marrë modele ndërtimi, forma monumentale dhe teknika arkitekturore nga bota përreth, pa humbur identitetin e tyre politik dhe kulturor. Përkundrazi, kjo tregon aftësi për përvetësim, përshtatje dhe krijim të një forme vendore qytetërimi.

Në këtë kuptim, Bushati mund të na ndihmojë të kuptojmë më mirë se Ilirët e Veriut nuk ishin vetëm popullsi fortesash, luftëtarësh dhe nekropolesh, siç janë paraqitur shpesh në një mënyrë të thjeshtuar. Ata kishin qendra urbane, hapësira të shenjta, rrjete komunikimi dhe marrëdhënie të ndërlikuara me botën përreth. Një tempull në akropol nuk është vetëm gur. Është shenjë e një bashkësie që prodhon rend, kujtesë, besim dhe përfaqësim publik.

Nëse Bushati është Bassania, atëherë ky zbulim fiton edhe një peshë tjetër. Bassania lidhet me kontekstin e luftërave iliro-romake dhe me hapësirën politike të mbretërisë ilire. Kjo do të thotë se vendndodhja e saj nuk është një çështje e vogël topografike, por një çelës për të kuptuar më mirë lëvizjet politike, ushtarake dhe strategjike në Ilirinë e jugut dhe të veriut. Një qytet i vendosur mes Shkodrës dhe Lissosit do të kishte pasur rëndësi të madhe në kontrollin e rrugëve, fushave, kodrave dhe lidhjeve me Adriatikun.

Po aq domethënës është fakti se vendi duket se ka pasur edhe një fazë të mëvonshme përdorimi në kohën romake. Një hapësirë që mund të ketë qenë qendër qytetare dhe fetare ilire, më pas mund të jetë shndërruar në pikë vrojtimi ose kontrolli strategjik. Kjo tregon se vendet nuk zhduken menjëherë nga historia. Ato ndryshojnë funksion, ndryshojnë pushtet, ndryshojnë kuptim, por vazhdojnë të mbajnë në tokën e tyre gjurmët e epokave të ndryshme.

Për historiografinë shqiptare, ky zbulim është një rast i rëndësishëm për të folur me seriozitet. Ai nuk duhet kthyer në retorikë boshe identitare, por as nuk duhet lënë në heshtje. Mes ekzagjerimit dhe shpërfilljes ekziston rruga e duhur: kërkimi shkencor, kujdesi në formulim dhe ndërgjegjja se trashëgimia arkeologjike është pjesë e dinjitetit kulturor të një vendi.

Nëse kërkimet e ardhshme e vërtetojnë përfundimisht lidhjen e Bushatit me Bassanian, atëherë historia ilire do të fitojë jo vetëm një emër të rikthyer, por një qytet të rikthyer nga harresa. Do të fitojë një pikë të re orientimi për të kuptuar qytetërimin urban ilir, marrëdhëniet e tij me botën antike dhe përballjen e mëvonshme me Romën.

Prandaj ky zbulim meriton vëmendje të qetë, të thellë dhe të përgjegjshme. Nuk kemi nevojë ta shpallim menjëherë përfundim atë që shkenca ende po e verifikon. Por kemi detyrim ta ndjekim, ta vlerësojmë dhe ta mbrojmë si një nga dëshmitë më të rëndësishme të lashtësisë sonë.

Sepse një qytet i humbur nuk kthehet në histori vetëm kur dalin në dritë gurët e tij. Ai kthehet në histori kur ne dimë ta lexojmë pa zhurmë, pa nxitim dhe me respekt për të vërtetën.