Nga Merlin Tushe/

Times Square Arts pati kënaqësinë të prezantojë projektin “Grounded in the Stars”, “Me këmbë në yje”. Një skulpturë figurative 12 metra e lartë, që paraqitet si meditim introspektiv mbi njerëzimin. “Statuja e një Gruaje të Re” punuar në bronx nga artisti i arteve figurative Thomas J. Price, u instalua në një nga sheshet kryesore të Times Square, ku përveç qytetarëve amerikanë edhe turistët kanë rast të shikojnë nga afër këtë vepër arti, që simbolizon vajzat dhe gratë e guximshme, inteligjente dhe kurajoze të të gjithë kohërave.

Kjo vepër arti derdhur në bronx është pjesë e një serie të quajtur “Grounded in the Stars” e cila përballet me nocione të paracaktuara të identitetit dhe përfaqësimit me dinjitet të gruas amerikane dhe në respekt të grave dhe vajzave në të gjithë rruzullin tokësor. Nëse kemi pasur ndonjëherë arsye për të ecur në Times Square, tani është edhe kjo.

Skulptura masive me tiparet dhe karakteristikat e një gruaje është vendosur në zonën veriore të Sheshit “Duffy” në Broadway midis rrugëve 46 dhe 47 në Manhattan dhe do të shfaqet aty deri më datë 17 qershor 2025. Vetë Times Square qëndron si një simbol ikonë dhe vend konvergjence duke bashkuar njerëz nga të gjitha sferat e jetës, histori individuale dhe përvoja që ndërthurren në një platformë globale.

Edhe në Washington, D.C., ndodhet Statuja e Gruas Qëndrestare, të guximshme dhe antikomuniste, që përballoi torturat më të tmerrshme në jetë nga diktatorët e vendeve përkatëse, e cila është përuar nga Fondacioni Amerikan “Kundër Krimeve të Komunizmit në Botë”. Shpesh edhe ne shqiptarët e vizitojmë dhe në raste përkujtimesh vendosim kurora me lule të freskëta.

Vazhdimisht e vite më parë edhe në Shqipëri kemi kërkuar nga Shoqata e “Grave ish të Persekutuara Politike” drejtuar nga ish e burgosura politike Marie Dvorani, por edhe me vajza e gra që jetojnë në SHBA, që në Kryeqytetin e Shqipërisë të vendoset “Statuja e Gruas së Guximshme”. Monument ky i munguar për nder të vajzave dhe grave të guximshme, inteligjente dhe me kurajo që sfiduan diktaturën më të egër në Evropë. Përpjekjet e zërat tona deri më sot kanë shkuar në “vesh të shurdhër”.

Kërkesat i janë paraqitur respektivisht qeverive të ndryshme, pasi i takon shtetit shqiptar që të vendosë një Instalacion të tillë në qendër të Tiranës. Sigurisht diktatura ra, por të tjera qeveri janë ngritur e me shpërfillje kanë anashkaluar kërkesat tona.

Arsyeja që kërkesat i’a kemi drejtuar qeverive shqiptare ishte pasi, ishte qeveria shqiptare komuniste ajo, që në periudhën më të errët të saj persekutoi e përndoqi padrejtësisht një pjesë të konsiderueshme të shoqërisë shqiptare, vajzat e gratë, nënat e motrat e pafajshme duke u mohuar çdo të drejtë lirie, vote e studimi në vend dhe jashtë tij. Pra ishte si një krim shtetëror, dhe si i tillë mendojmë se duhet kompensuar nga shteti.

-Presidenti historik i Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova, me një dekret të veçantë ka dekoruar bashkëpunëtorin më të afërt Akademik Fehmi Aganin me Urdhrin Hero i Kosovës, për Vepra Trimërie për Lirinë dhe Pavarësinë e Kosovës/

 Gazeta DIELLI nga korrespondenti në Kosovë Behlul Jashari

PRISHTINË,  6 Maj 2025/  Në Kosovë para  26 viteve, në 6 Maj 1999, Akademik Fehmi Agani u rrëmbye e vra nga forcat okupatore serbe derisa po udhëtonte drejt Maqedonisë mes shqiptarëve të dëbuar nga vatrat e veta.

Presidenti historik i Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova, me një dekret të veçantë ka dekoruar bashkëpunëtorin më të afërt Akademik Fehmi Aganin me Urdhrin Hero i Kosovës, për Vepra Trimërie për Lirinë dhe Pavarësinë e Kosovës.

Duke e shpallur këtë vendim në 6 Maj 2004, Presidenti Rugova theksonte se, “së bashku me Profesor Aganin i vendosëm themelet e shtetit të pavarur të Kosovës dhe funksionimin e tij”.

Serbia – agresioni dhe  agresori nuk duhet shpërblyer, theksonte Akademik Fehmi Agani në deklaratën botuar në gazetën e rezistencës, të lëvizjes e luftës për liri e pavarësi, “Bujku”, në 26 Shtator 1994, ku është botuar edhe intervista e parë ekskluzive, që kam zhvilluar për Agjencinë Shtetërore Zyrtare të Lajmeve të Shqipërisë me Presidentin historik të Kosovës Dr. Ibrahim Rugova, me titull “Politikë globale që sa më parë të bjerë muri mes shqiptarëve”.

 “Agresori nuk duhet shpërblyer” është titulli në faqen e parë të gazetës, ku shkruaja se, i pyetur lidhur me qëndrimin rreth vendimit të Këshillit të Sugurimit për zbutjen e sanksioneve ndaj Serbisë e Malit të Zi, nënkryetari i LDK-së Dr. Fehmi Agani deklaronte:

 Edhe pse përkrahim të gjitha përpjekjet për arritjen sa më të shpejtë të një marrëveshje për Bosnjën në bazë të propozimit të Grupit të Kontaktit, megjithatë lajmi për zbutjen e sanksioneve ndaj Serbisë, edhe pse është fjala për një zbutje të përkohshme e të kufizuar, në Kosovë nuk është për t’iu gëzuar.

Pikërisht, në kohën kur Serbia po pret zbutjen e sanksioneve ndaj saj, në Kosovë me brutalitet po zbaton sanksionet që ajo u imponoi Kosovës dhe shqiptarëve.

Megjithatë, shpresojmë se, siç është deklaruar shpesh nga instanca të ndryshme ndërkombëtare, sanksionet kryesore ekonomiko-financiare dhe bojkotimi ndërkombëtar i Serbisë nuk do të mund të suspendohen pa zgjidhjen e problemit të mdh të Kosovës, si dhe problemit të Krainës dhe problemeve tjera të ish-Jugosllavisë. Përndryshe, do të ishte kjo një shpërblim i agresionit dhe i agresorit, përfundonte Dr. Fahmi Agani.

AGANI-16 SHKURT 1996: NË GJYKATËN E HAGËS, DOSJET E KRIMEVE SERBE MBI SHQIPTARËT

Në një nga konferencat për shtyp në Prishtinë, në 16 Shkurt 1996, ku ishte edhe korrespondenti në Kosovë tash i Gazetës DIELLI, duke u përgjegjur në një pyetje rreth asaj se çka është ndërmarrë në Kosovë për dërgimin në Gjyqin e Hagës të të dhënave për autorët e krimeve mbi
shqiptarët në Kosovë, Dr. Fahmi Agani,  nënkryetar i LDK-së, tha se Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave e Lirive të Njeriut dhe Qeveria e Kosovës i kanë
drejtuar këtij gjyqi dosjet e krimeve serbe mbi shqiptarët. “Shpresoj se ky
gjyq do të punojë drejt dhe do të vijë në radhë edhe dosja e Kosovës”, tha
Agani.

6 MAJ 2004:AKADEMI PËRKUJTIMORE NË KUJTIM TË 5 VJETORIT TË VRASJES SË AKADEMIK PROF. DR. FEHMI AGANI

FJALIMI I PRESIDENTIT RUGOVA

6 maj 2004,

Prishtinë, KOSOVË

E nderuara Familje Agani,

E nderuara Zonja Agani,

I nderuari Kryetar Daci,

Të nderuar akademikë,

Të nderuar deputetë, ministra e kryetarë të komunave,

Të nderuar pjesëmarrës,

Zonja dhe Zotërinj,

Jemi tubuar sot këtu, në Teatrin Kombëtar të Kosovës, në këtë Akademi Përkujtimore në kujtim të 5 – vjetorit të vrasjes së Akademik Prof. Dr. Fehmi Agani, Nënkryetarit shumëvjeçar të LDK-së dhe deputetit të Kuvendit të Republikës së Kosovës.

Gjendemi sot së bashku në kujtim të përjetshëm të Profesorit tonë të madh, të Profesorit tim dhe të mikut tim të çmueshëm e bashkëpunëtorit, bashkëmendimtarit dhe bashkëvepruesit tim e tonë shumëvjeçar, Profesor Aganit. Ju lutem t’i them disa fjalë në këtë përvjetor përkujtimi.

Zonja dhe Zotërinj,

Profesori ynë Agani, me këtë titull që u bë emër i Tij për të gjithë ne në jetën tonë publike e private, gjithë jetën dhe veprën ia kushtoi vendit tonë Kosovës dhe popullit shqiptar. Për decenie të tëra Profesor Agani ishte i njohur për veprën e Tij arsimore universitare, shkencore e filozofike. Ishte i dashur dhe i çmuar nga të gjithë.

Me themelimin e LDK-së, që ishte njëri ndër themeluesit e saj, Ai dhe të gjithë ne hyri në jetën aktive politike e shtetërore për të mbrojtur vlerat dhe ekzistencën e kombit të Kosovës dhe të popullit shqiptar. Ai mori pjesë aktive në aktet madhore të vendit tonë siç janë: Deklarata e Pavarësisë, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Referendumi për Pavarësi dhe në ndërtimin e institucioneve të Kosovës në bazë të zgjedhjeve presidenciale e parlamentare të Republikës së Kosovës të vitit 1992. Së bashku me Profesor Aganin i vendosëm themelet e shtetit të pavarur të Kosovës dhe funksionimin e tij, që sot në botë njihet si “shtet i shqiptarëve të Kosovës” apo si “shtet paralel”, si kontribut yni në historinë e lëvizjeve të botës për pavarësi.

Zonja dhe Zotërinj,

Profesor Agani për një decenie të tërë ishte njeriu më aktiv në lëvizjen tonë për liri, pavarësi e demokraci. Ai ishte gjithmonë në vijën e parë të veprimit në planin publicistik, diplomatik dhe të veprimit në terren. Ishte ndër profesorët e rrallë që kishte pranuar të punonte me studentët e tij dhe me të gjithë njerëzit për të mirën e vendit të vet. Ishte i palodhshëm dhe gjithmonë i gatshëm për të gjetur zgjidhje për çdo problem të veprimit shtetëror e politik si dhe për çdo çështje të veprimit të përditshëm duke ndërtuar dhe mbrojtur lirinë dhe pavarësinë, objektivin tonë madhor. Me këto cilësi Profesor Agani jepte kontribut të madh në formimin e kulturës politike, shtetërore e njerëzore të vendit tonë.

Zonja dhe Zotërinj,

Cilësi tjetër e madhe e Profesor Aganit ishte modestia e Tij njerëzore e morale dhe modestia e Tij e veprimit. Me këtë cilësi që e kanë vetëm njerëzit e mëdhenj, fitonte përkrahjen e miqve tanë dhe respektin për të si burrështeti dhe për Kosovën. Po ashtu me modestinë e Tij në veprimin politik fitonte përkrahjen e qytetarëve dhe të njerëzve për veprim të përbashkët.

Zonja dhe Zotërinj,

Ne edhe sot pas pesë vjetësh në liri, kemi dhembje për Profesor Aganin që nuk është më në mesin tonë që ra nga dora e armikut, por krenarinë e kemi më të madhe, sepse e kemi veprën dhe jetën e Tij të ndritur.

Në këtë përvjetor mund të themi se për ne është një përkujtim krenar i madh për Profesorin tonë të madh, që përmban dhembjen për humbjen e Tij fizike dhe është krenari e madhe për veprën e Tij  që është fitorja e Tij. Për këtë jetojnë njerëzit. Për këtë jetoi dhe veproi Profesori ynë i madh. Profesor Agani me veprën e Tij është i pranishëm në jetën e të gjithë neve. Në familjen time është i pranishëm dhe në momente të mira e të vështira gjejmë mbështetje në jetën dhe veprën e Tij, si mik i shtëpisë. Këtë na e dhurojnë njerëzit e mëdhenj.

Zonja dhe Zotërinj,

Këto ditë isha për vizitë në SHBA. Mund t’Ju them se, si gjithmonë ishte një pritje madhështore nga miqtë tanë amerikanë dhe komuniteti shqiptar. Ishte i fortë kujtimi i mirë për Profesor Aganin. Mund t’Ju them se tash pesë vite të lirisë së vendit tonë, në SHBA po forcohet mendimi për njohjen formale të pavarësisë së Kosovës sa më shpejt. Pra, një Kosovë e pavarur, demokratike e integruar në BE, në NATO dhe në miqësi permanente me SHBA. Ky ishte testamenti i Profesor Aganit, testamenti ynë, që jam i bindur me përkrahjen e miqve tanë do ta arrijmë së shpejti.

Zonja dhe Zotërinj,

Ky është një lajm i mirë në këtë përvjetor të përkujtimit të Profesorit tonë të dashur, Profesor Aganit dhe lajm i mirë për të gjithë ne.

Zoti e bekoftë Profesor Aganin.

Zoti e bekoftë Familjen Agani.

Zoti e bekoftë Kosovën tonë të shtrenjtë.

Ju falemnderit.

Dr. Ibrahim Rugova

President i Kosovës

Nga Keze Kozeta Zylo/

Shoqata e mirënjohur “Ana e Malit” ditën e diel, më 27 prill në muajin pranveror ku pemët dekorative sjellin një parajsë të vërtetë me lule shumëngjyrëshe inaguroi Qendrën Kulturore Shqiptare në Staten Island. Ka qenë një ëndërr e kahershme ndër vite që këta bij dhe bija të Anës së Malit të kishin një qendër të tyre ku të mblidheshin dhe të kuvendonin si motra dhe vëllezër së bashku. Dhe ja më në fund ia arritën e realizuan këtë punë nga më të bukurat dhe me atdhetaret. Ata ngritën një këmbë mali si malet e Shqipërisë këtu në ishullin e bukur në Staten Island.

Kemi preferuar me përulje si media të ndjekim gjithë aktivitetet e tyre më shumë se 20 vjet dhe t’i pasqyrojmë në Gazeta dhe në kanalet televizive, ato janë një arshivë e gjallë e historisë në Diasporë.

Pjesëmarrësit grupe grupe vinin dhe zinin vendet përpara godinës së pastër, te bukur ku në krye qëndronte si kurorë emri i godinës dhe logoja e Anës së Malit. Çfarë krenarie tek shikoje të zotët e shtëpisë kryetarin e shoqatës z. Albert Salaj, ish kryetarin z. Safet Llolla, zonjen Melinda Gjeloshi dhe anëtaren e kryesisë znj. Ajete Cuca që të mirëprisnin të gëzuar dhe plot dashuri për këtë ditë të madhe. Më duhet të them se kjo qendër kulturore ndërtohet për herë të parë në historinë e Diasporës Shqiptaro Amerikane në New York dhe kjo ndodhi nga Ana e Malit. Kjo u realizua sepse gjithëkush që i thotë vehtes shqiptar s’i harron kurrë rrënjët e tij dhe veç për atë tokë mendon siç thotë Ndre Mjeda: “Ndër komb’ tjera, ndër dhena tjera/ ku e shkoj jetën tash sa mot/ veç për ty m’rreh zemra e mjera/ e prej mallit derdhi lot”.

Skena e ngritur enkas për të realizuar programin artistik dhe kulturor ishte tejet e përshtatshme. Dhe ja moderatori i kësaj dite të madhe artisti i shquar Bledar Maqellara falënderoi të gjithë të pranishmit dhe me plot kulturë, talent dhe profesionalizëm drejtoi gjithë programin. Ai ftoi në skenë punonjësit e polisicë së NY-ut, “NYPD Illyrian Society of Law Enforcement Officers” Albanian American Organization of sworn law enforcement officers in the US. Ata e përkushtojnë jetën e tyre për të mbrojtur dhe për t’i shërbyer komuniteteve tona.

Ardhja e tyre u shoqërua me duartrokitje të nxehta.

Artistja e shquar Dëshira Ahmeti Kërliu intepretoi Himnin Kombëtar Amerikan dhe Shqiptar. Ajo ka punuar në Teatrin Kombëtar të Operës në Tiranë, gjithashtu është e punësuar si e vetmja shqiptare në Teatrin e Maqedonisë, në Shkup.

Ajo ka luajtur në skena prestigjioze, Amerikë dhe në Europë, dhe në ngjarje të mëdha të Atdheut.

Kryetari i Shoqates Ana e Malit z. Albert Salaj i cili ka bërë një punë të jashtëzakonshme për të realizuar këtë projekt madhështor falënderoi të gjithë të pranishmit dhe kontribuesit kryesor që ndihmuan në marrjen e godinës. Ai premtoi se do të punoj më shumë dhe iu tha të pranishmëve se kjo shtëpi është e të gjithë shqiptarëve, çka flet për gjenerozitetin e anamalasve dhe atdhetarizmin e tyre.

Ish kryetari i shoqatës z. Safet Llolla përshëndeti pjesëmarrësit dhe falënderoi pamasë të gjithë vullnetarët, kryesinë, emra donataorësh që bënë të mundur që ne të mblidheshim krenar në këtë godinë të bukur dhe komode. Ai foli për përpjekjet e shumta dhe përkushtimin e madh të anamalasve për të realizuar ëndrrën e tyre.

Si gjithmonë mjaft impresionuese ishte fjala e Imam Edin Gjonit i cili me një elekuencë brilante bekoi dhe uroi të gjithë të pranishmit dhe anamalasit për këtë punë të vyer, të dashur, atdhetare dhe të Zotit. Ai solli dhe përshëndetjen e Dom Pjetë Popaj dhe urimin e tij për hapjen e qendrës kulturore atdhetare.

Një atmosferë festive dhe tejet të bukur sollën grupet si Barbana me vallen e Shotës, me koreografi nga Sebastian Tinaj, vallen e bilbilit, Peshkatari etj. Nxënësit e Shkollës Shqipe “Alba Life” u paraqitën me dy valle si Vallja e Çamërisë dhe vallja e Flamurit të përgatitura nga mësueset profesioniste dhe të talentuara Entela Muda dhe Elona Shkreta.

Z. Xheladin Zeneli ish kryetar i shoqatës dhe aktivist i palodhur i falënderoi të gjithë të pranishmit dhe uroi që këtë shtëpi ta mbajmë fort për punë të Kombit dhe vetëm në të mirë çështjes kombëtare.

Përshëndeti denjësisht znj.Melinda Gjeloshi ish sekretare e Bordit të Shoqatës, ajo u ndal në punet e shumta dhe bashkëpunimin me njeri tjetrin për të arritur në këtë ditë madhështore. Ne sot jemi mbledhur së bashku jo vetëm të festojmë marrjen e godinës, por të nderojmë dhe çmojmë vizionin, ëndrrën ushqyese dhe frymëzuesse. Kjo qendër është testamenti i forcës së komunitetit, shpirtit të paepur, bashkëpunimit dhe dua të falënderoj secilin nga ju që mori këtë rol të rëndësishëm në ndërtimin e kësaj pune madhështore. Ajo përmendi me plot respekt të gjithë kryetarët e shoqatave në të kaluarën si Safet Llolla, Emmie Selaj, Ismet Kurti, Naser Çoba, Osman Kallaba dhe Xheladin Zeneli.

Autorja e shkrimit Kozeta Zylo uroi gjithë pjesëmarrësit Anamalasit, z. Salaj, Llolla dhe gjithë kryetarët që së bashku me ekipet e tyre kanë ndihmuar për këtë ditë të madhe. Shoqata Ana e Malit bëri histori në Diasporë dhe natyrisht ne ndihemi shumë krenar me këtë realizim të ëndrrës së tyre të kahershme.

Në inagurimin e qendrës kulturore nderuan me pjesëmarrjen e tyre dhe përshëndetën si Vito Fosella President i Staten Island, Kongresistja Nicole Malliotakis e cila kishte sjellë përfaqësuesen e saj, Keshilltari David Carr, Senatore Jessicc Scarcella-Spanson, Presidenti i Shoqatës së Avokatëve, përfaqësuesëve ligjor të shtetit të Nju Jorkut, Ish Kongresisti Amerikan Mr. Michael McMahon, Këshilltare Kamillah Hanks dhe Ansambleisti Sam Pirozzolo, gjykatesja Edita Shkreli. Të gjithë të ftuarit falënderuan Shoqatën “Ana e Malit” për këtë punë kolosale si dhe shprehën mirënjohjen e tyre për z. Naser Nika si një aktivist i palodhur në Komunitet.

Anamalasit bën histori në Diasporë në saje të punës, vullnetit dhe dashurisë për Atdheun

ndaj me të drejtë thuhet se: “Ana e Malit është mbajtur gjallë se ka punuar, është mbajtur në këmbë se ka luftuar”.

Së shpejti TV “Alba Life” do te të transmetojë në kanalet televizive kronikën e përgatitur dhe filmuar nga kameramanët profesionistë Agron Ceka dhe Aaron Suka, Xhevit Picari dhe producent Qemal Zylo.

27 Prill, 2025

Staten Island, New York

By Merita B. McCormack*/

Victims of Communism worldwide were remembered and honored during the 18th annual Roll Call of Nations Wreath Laying Ceremony at the Victims of Communism Memorial in Washington DC.

This event honored the memory of the more than 100 million people killed by communism, celebrated liberty where it has triumphed.

Professor Chen Guangcheng, the Chinese human rights activist, known as the blind lawyer, who is a former prisoner of conscience, and VOC’s 2015 Truman-Reagan Medal of Freedom was the keynote speaker at the event.

The Ceremony took place in the early hours of the morning on April 24th 2025 and was moderated by Dr.Eric Patterson, VOC CEO.

Dr. Elisabeth Spaulding spoke about the importance of such event and the legacy of theblate Dr. Lee Edwards, founder of VOC. Many gathered to attend, share, remember and express resolve to keep fighting against communism and educating the young about it.

The invocation was carried by a lay minister who serves in the US Congress.

The evil deeds of communism worldwide are many and VOC is committed to keep up its work focused on educating and supporting those who are greatly affected by this ideology.

There were many Embassy reperesentatives from Easten European countries. Bulgaria Croatia and Romania were from the Balkan penninsula.

Many groups and organizations from varipus countries were present.

Dr Katrina Lantos Swett from Tom Lantos foundation conveyed her best wishes to us all and we shared our thanks for her dear father work towards Human Rights and Albania in particular.

Albanian Americans were represented well in both as sponsoring and attending the event with the top donor being the Dakoli Family of Texas, followed by Albanian American Council led by Mr. Haxhi Dauti, Mr. Cezar Ndreu, Bajraktari and Kalaja Families of Albania and others.

Wreaths were brought by various representatives of a few Albanian American organizations, like Albanian American Council, Albanian Community in Diocese of Arlington etc.

Nina Gjoci layed a wreath for the victims who lost their lives to protect the Free Speech during Communism in Albania, commemorating Havzi Nela (1988) Vilson Blloshmi and Genc Leka (1977).

Our local community here in the tri state area, sponsored the event and brought a wreath in remembrance of the Albanian martyrs of communism. I was honored to lay it by the memorial monument near Capitol Hill Building and said a prayer for their glorification in Heaven.

Martyrs of Albania , pray for us!

Paulin Zefi/

Kisha mesjetare e Shën Eufemisë ndodhet në fshatin Kallmet, në lartësinë 373 m mbi nivelin e detit, në anën perëndimore të një shkëmbi natyror me përbërje gëlqerore dhe në zemër të Pyllit të Shën Efemisë (Monument Natyre). Nga vendndodhja e kishës mund të vëzhgohet me sy të lirë e gjithë Fusha e Zadrimës, treva e Anamalit, mali Rumija (1594 m), mali i Taraboshit (595 m), kështjella Rozafa dhe qyteti i Shkodrës së bashku me një pjesë të liqenit homonim etj. Kisha e Shën Eufemisë, e cila besohet të jetë ndërtuar në vitin 1300 (1), përmendet për herë të parë në një dokument të vitit 1343, ku Stefan Dushani e rendit në mes të kishave që i jepen Krujës (2). Po ashtu në letrën që Papa Innocenti VII i drejton nga Roma, më 12 nëntor 1404, ipeshkvit të Lezhës, Andrea, i jep atij të drejtën të gëzojë edhe të ardhurat e kishës famullitare të Kallmetit, Shën Eufemisë (3). Në vitin 1405 përmendet në burimet e kohës si S. Eufemia de Calineto (4). Dy vite më vonë, Kisha e Shën Eufemisë në Kallmet (Sancte Eufemia in Calameto) përmendet nga Papa Gregori XII në letrën e tij drejtuar Arqipeshkvit të Tivarit (Archiepiscopo Antibarensi) më 23 maj 1407, të cilit i kërkon të marrë masa për lirimin e 12 kishave të zaptuara nga Ipeshkvia e Lezhës në kurriz të Ipeshkvisë së Arbnit (5). Sipas një dokumenti të vitit 1418, në kishën famullitare të Shën Eufemisë, në Kallmet të Lezhës, shërbente Dom Pjetër Dukagjini, i cili me sa duket ishte abati i mevonshëm i Shën Aleksandrit (Shën Llezhdrit), i permendur ndër dokumente edhe si Pjetër Duka (6).

Bëhet fjalë pikërisht për bashkëpunëtorin dhe të afërmin e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, Pjetër Perlatin, të cilit Kryeheroi i besoi mbrojtjen e kështjellës së Sfetigradit në vitin 1448 gjatë rrethimit nga armata perandorake osmane e udhëhequr nga vetë sulltan Murati II. Pas pushtimit të Lezhës nga turqit, në vitin 1478, shihet se ipeshkvinjtë e Dioqezës së Lezhës nuk qëndrojnë më në qytet, por janë zhvendosur fillimisht në Malësinë e Lezhës, duke gjetur strehim te banorët e Velës, besnikë të besimit katolik, dhe më pas ata zbritën nga lartësitë e ashpra (7), duke u vendosur në Kallmet (. Në vitin 1629, ipeshkvi i Lezhës, Benedikt Orsini, e rendit Shën Eufeminë e Kallmetit (Santa Eufemia di Calmetti) në listën e kishave të Dioqezës së Lezhës (9). Ajo përmendet edhe në letrën e ipeshkvit të Sapës, Frang Bardhit, më 8 shkurt 1637, dhe, rreth dy muaj më vonë, përsëri në një letër të po këtij ipeshkvi, më 28 maj 1637 (10). Më 24 prill dhe 20 dhjetor të vitit 1638, Kisha e Shën Eufemisë së Kallmetit (Sancta Euphemia de Calameti), përmendet në dy letra të Kongregacionit të Shenjtë të Propagandës Fide, ku bëhet fjalë për përcaktimin e kufijve të Dioqezës së Lezhës (11). Thuhet se pikërisht pranë kësaj kishe, më 17 shkurt të vitit 1642, nis gjyqi i famshëm fetar ndaj Abatit të Shën Palit të Kabashit të Pukës, Nikollë Lekës. Ky i fundit akuzohej se kishte vrarë me dashje Pjetër Budin, duke e hedhur në ujërat e ftohta të lumit Drin pranë Vaut të Vjerdhës, në dhjetor 1622, ku pavarësisht kërkimeve, trupi i P.Budit nuk u gjet për ta varrosur (12). Gjyqi u zhvillua nën drejtimin e ipeshkvit raguzan të Lezhës, Benedikt Orsini, dhe abati Nikollë Leka u shpall i pafajshëm. Mirëpo, në anën e pasme të procesverbaleve të tij, Frang Bardhi, i cili kishte hartuar aktakuzën ndaj Nikollë Lekës, shënoi me dorën e vet se kurrë nuk mund ta pranonte këtë vendim pa u bërë më parë hetimet e nevojshme.

Siç do të shihet më vonë, koha do t’i jepte plotësisht të drejtë Frang Bardhit, duke faktuar se porositësi i vrajses së Pjetër Budit ishte pikërisht xhaxhai i tij, Gjergj Bardhi. Ndërsa, Abati vrasës, Nikollë Leka, pasi i zhveshi petkat e priftit, përfundoi si mercenar në Itali në shërbim të Republikës Veneciane. Në relacionet e viteve 1702-1703, të arqipeshkvit të Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç, ndër të tjera thuhet se Kallmeti: “Ka kishën me titullin e Shën Eufemisë, një milje të mirë larg prej fshatit drejt malit. Është kishë e madhe, e dëmtuar vetëm në fasadë; [për meremetim duhet] një shpenzim 30 skudësh. Përmbi altar është një gur i madh, që natyra e ka bërë në trajtë të një kuadroje apo tabloje dhe është pikturuar aty fytyra e Zojës (Shën Marisë). Përposhtë, nga një shkëmb i vogël, del një curril uji me cilësi të përsosur e të shëndetshme, i cili, pasi humb pothuaj aty ku fillon në një vrimë të nëndheshme, del pastaj 100 hapa larg prej kishës. Kjo është e pajisur me orenditë e shugurueshme dhe ka dy palë të plota e të reja, me një kryq argjendi të praruar me reliev, që është katër pëllëmbë e gjysëm i lartë. Ka 27 shata vresht dhe kaq ara tokë të lërueshme, 22 pemë frutore të mëdha (13).” Emri i kishës së Shën Eufemisë sot gjendet i shndërruar nga banorët në “Kisha e Sh’Misë” ose “Shën Misë” dhe për fat të keq, ajo nuk i shpëtoi grabitjes së të gjithë ikonave nga ikonografistja ruse, Puzanova, në vitin 1957 (14). Ndërsa, në vitin 1964, gjatë ekspeditës përnjohëse të zhvilluar pranë kësaj kishe, Dharko Dhamo jep një përshkrim shumë të hollësishëm të afreskut shumëshekullor me përmasa 160 cm gjerësi x 140 cm lartësi, ku paraqitej imazhi i Shën Eufemisë, i realizuar nga një mjeshtër vendas mbi shkëmbin e madh natyror, që del në kungën e kishës (15). Dh.Dhamo, e ka datuar këtë afresk para vitit 1300, duke e cilësuar atë si më të vjetrin në grupin e afreskëve të Shqipërisë Veriore (16).

Mjerisht, vetë afresku, së bashku me Kishën e Shën Eufemisë nuk i shpëtuan histerisë së Revolucionit Kulturor Ateist të vitit 1967. Kishës ju hoq çatia dhe muret e saj u përdorën si depozitë uji për të furnizuar fshatin e Kallmetit, por devijimi natyror i burimit të ujit i detyroi komunistët të heqin dorë nga ky akt kriminal. Në vitet 90 të shek. XX, ky monument historik i kultit të krishterë katolik është restauruar tërësisht mbi themelet e vjetra mesjetare të fillim shek. XIV. Kisha ka një planimetri të thjeshtë, është njënefëshe, me përmasa 10.40 m gjatësi x 4.10 m gjerësi, Është e vendosur në drejtimin veriperëndim – juglindje, e pajisur me një portik që mbështetet në dy kolona, i cili hapet në anën veriperëndimore, para portës kryesore të saj, në formën e një hajati. Çatia është e ndarë në dy pjesë të mbivendosura, që krijojnë hapësirë ajrimi midis tyre, por që e mbrojnë nga reshjet atmosferike. Në pjesën jugore ka një hyrje të dytë dhe ndërsa nga këmbanorje e vjetër, e cila ndodhet në pjesën veriore, e shkëputur nga kisha, ruhen vetëm themelet e vjetra. Pranë strukturave murale të këmbanores janë ndërtuar 5 shkallare të gjata e të harkuara prej guri në formën e teatrit antik. Përballë tyre është vendosur një altar i gdhendur mbi një bllok të madh mermeri monolit, me qëllim për të kremtuar Meshën e Shenjtë në ambientin e jashtëm. Kisha nuk ka absidë, por në vend të saj, një shkëmb i gjallë gëlqeror është përfshirë në brendësinë e këtij objekti (17). Pikërisht në këtë shkëmb mbi të cilin ka qenë afresku i vjetër mesjetar për të cilin u fol më lart (Dh.Dhamo, Piktura e kishave në Shqipëri në shekujt V-XV, f. 153-158), është realizuar një altoreliev shumë madhështor me imazhin e Shën Eufemisë, kryevepër monumentale e skulptorit vendas, Tonin Prendi (18). Ndërsa, nën altarin e kishës rrjedh uji i pastër i një burimi gëlqeror, që jep efektin shpirtëror të ujit të bekuar (19).

Rrjedha e ujit, pasi e përshkon aksin qëndror të nefit të kishës në të gjithë gjatësinë e tij, vijon nën dyshemenë me pllaka guri të portikut dhe oborrit të kishës për t’u derdhur me zhurmë në shpatin e thikët të malit të mbuluar me dru lisi (20). Për Kishën e Shën Eufemisë ekzistojnë shumë gojëdhëna (21). Një gojëdhënë e lashtë, tregon se banorët e Kallmetit, të cilët vendosën të ndërtonin një kishë në fshat, ata i kishin grumbulluar materialet e nevojshme pranë vendit ku donin ta ndërtonin, por të nesërmen nuk i kishin gjetur aty, sepse materialet ngriheshin natën dhe gjendeshin në mal (22). Duke qenë se kjo ngjarje ishte persëritur dhe kishin filluar të kerkonin se ku ishin materialet që mendonin se ua kishin vjedhur, por ato i gjetën lart në mal, vendosën qe aty duhet ta ndërtonin kishën (23). Sipas një gojëdhëne tjetër, aty kishte një problem, se nuk kishte ujë, por problemi u zgjidh, sepse nga shkëmbi mrekullisht buroi uji, një mrekulli qe vazhdon deri në ditët e sotme dhe kështu u ndërtua kisha në atë vend (24). Zgjedhja e këtij vendi me një peisazh me shkrepa të ashpër, burime të freskëta dhe pemë përqark, në fakt nuk ishte e rastit dhe sipas Dh.Dhamo, nuk duhet marrë e shkëputur nga adhurimi i dikurshëm i tij, për çka flet edhe fragmenti i vjetër i afreskut të Shën Eufemisë (25). Mjedisi përreth kishës, i cili përbëhet nga shkëmbinj të thepisur gëlqeror dhe disa zgavra të vogla, vijon të përdoret me shumë devocion nga besimtarët, që pasi ndezin qirinjë, sillen tri herë rreth kishës, duke iu lutur Zotit dhe Shën Eufemisë. Kjo kishë impozante, e ndërtuar me një mjeshtëri të rrallë në një vend impresionues, ka qenë dhe mbetet një qendër shumë e rëndësishme pelegrinazhi, ku gravitojnë besimtarë nga treva të ndryshme të Shqipërisë.

BIBLIOGRAFIA:

1) Dh.Dhamo, Piktura e kishave në Shqipëri në shekujt V-XV, f. 157-158.

2) G.Hoxha, Sguardo storico sulla diffusione del cristianesimo e sulla situazione ecclesiastica della diocesi di Lezha lungo i secoli, në: Studia Albanica, XXXIX, Tirana: 2006, f. 69.

3) E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 232; G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 64.

4) F.Cordignano, L’Albania a traverso l’opera e gli scritti di un grande Missionario italiano il p. Domenico Pasi S.I.: (1847-1914), Volume III, f. 53.

5) A.Meksi, Peshkopata Arbanense, Gjon Kastrioti dhe grindja për kufijtë me peshkopatën e Lezhës, në: ResPublica, 27 shtator 2018.

6) J.Vlashi, Familja fisnike e Dukagjinëve dhe zotërimet e tyre në vendshtrirjen e Mirditës, në: Hylli i Dritës, Vjeti XLI, 1-2021, Shkodër: 2021, f. 201-202.

7) Th.Ippen, Shqipëria e vjetër, f. 147.

8)M.Shuflaj, Situata të Kishës në Shqipërinë paraturke: Zona e depërtimit ortodoks në “digën” katolike, Botimi II, f. 42.

9) P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 86.

10) E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 233.

11) D.Farlatus & J.Coletus, Illyricum Sacrum, Tomus septimus, Ecclesia Diocletana, Antibarensis, Dyrrachiensis, et Sirmiensis, cum earum suffraganeis, Venetiis: Apud Sebastianum Coleti, Superiorum permissu ac privilegio, MDCCCXVII (1817), f. 204, 286.

12) B.Demiraj – G.Hoxha, Fat’hupësit pa faj. (homazh për Pjetër Budin), në: Hylli i Dritës, Nr. 2 – 2017, Vjeti XXXVII, Shkodër: 2017, f. 40-60.

13) V.Zmajevich: P.Bartl / I.Zamputi, Relacion i gjendjes së Shqipërisë e Serbisë / Relazione dello stato d’Albania e Serbia (1702-1703), (Përgjegjës të këtij botimi: Albert Ramaj, Zef (Ahmeti) Noka), Prishtinë: Faik Konica, 2022, f. 113, 266-267.

14) M.Pema, Shënime historike për disa treva të Lezhës (Komuna Kallmet), f. 29-31.

15) Dh.Dhamo, Piktura e kishave në Shqipëri në shekujt V-XV, f. 153-158.

16) Ibidem, f. 158.

17) G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 64.

18) E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 235.

19) G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 67.

20) Ibidem, f. 67.

21) E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 233.

22) Dh.Dhamo, Piktura e kishave në Shqipëri në shekujt V-XV, f. 156.

23) E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 233.

24) Ibidem, f. 233-234.

25) Dh.Dhamo, Piktura e kishave në Shqipëri në shekujt V-XV, f. 156.