artan nati – Dielli

Përtej së mirës dhe së keqes: Morali si strategji e vetëmbrojtjes

May 7, 2026 by s p

Artan Nati/

Pas largimit tim drejt Greqisë në vitin 1991, një akt që në vetëdijen time mori përmasat e një arratisjeje biblike nga ferri komunist dhe kaosi i tranzicionit, besoja se po afrohesha me atë që për ne shqiptarët quhej thjesht “Evropa”. Ishte një iluzion i ndërtuar mbi urinë për liri dhe mbi mitin e një Perëndimi të përkryer. Por realiteti që gjeta ishte më kompleks: një vend që në pamje mbante fasadën evropiane, ndërsa në thellësi ruante shumë nga plagët mendore të Ballkanit.

Në kontaktet e para me shoqërinë greke, u përballa me një fenomen të njohur për ne: mentalitetin e viktimës. Një narrativë e rrënjosur thellë, sipas së cilës fuqitë e mëdha, si Shtetet e Bashkuara, apo vendet e Evropës Perëndimore nuk ishin modele për t’u ndjekur, por kërcënime për identitetin kombëtar. Në këtë këndvështrim, Perëndimi nuk përfaqësonte zhvillim, por një komplot të heshtur për të minuar trashëgiminë greke. Gjermanët përshkruheshin si të ftohtë dhe të pamëshirshëm, amerikanët si oportunistë që synonin të shfrytëzonin pozicionin e tyre global dhe të zbehinin lavdinë e antikitetit helen.

Ky diskurs më tingëlloi çuditërisht familjar. Ishte një jehonë pothuaj identike e propagandës që kisha lënë pas në Shqipëri: imperializmi amerikan si armiku universal, revizionizmi sovjetik si tradhti, kapitalizmi si sistem çnjerëzor. Në të dyja rastet, mekanizmi ishte i njëjtë: më parë ndërtohej armiku, pastaj justifikohej dështimi i brendshëm. Askush nuk e luan rolin e viktimës më mirë se ai që shkakton dëmin.

Në këtë pasqyrë të dyfishtë, Greqia si “Evropë në pamje” dhe Shqipëria si “parajsë në propagandë”, del në pah një paradoks i hidhur ballkanik: një vetëdije kolektive që ushqehet më shumë nga mitet sesa nga realiteti. Ndërkohë që elitat prodhonin narrativa madhështore për identitetin dhe historinë, qytetarët e thjeshtë përballeshin me një përditshmëri të mbushur me pasiguri, varfëri dhe mungesë perspektive.

Në fund, ajo që dukej si një udhëtim drejt Evropës rezultoi të ishte një udhëtim brenda të njëjtës psikologji rajonale: një hapësirë ku ndryshojnë flamujt dhe gjuhët, por jo gjithmonë mënyra e të menduarit. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron sfida më e madhe: jo kalimi fizik i kufijve, por kapërcimi i kufijve mendorë.

Njeriu (apo shoqëria) me mentalitet viktime rrallëherë është ai që pretendon të jetë. Ai nuk është as i drejtë, as i pafajshëm, as plotësisht i sinqertë me veten. Brenda tij nuk ka qetësi, por një vigjilencë të vazhdueshme: një sy që kërkon çarje, dobësi, padrejtësi, jo për t’i ndrequr, por për t’i përdorur si justifikim. Mendja e tij nuk ndërton, por interpreton, nuk krijon, por riformulon realitetin në mënyrë që ta bëjë të durueshëm dështimin e vet.

Kjo është një pakënaqësi e përmbajtur, e fermentuar në heshtje, që nuk shpërthen drejtpërdrejt, por maskohet. Nuk është thjesht zili. Është zilia që ka humbur guximin për të qenë e hapur dhe, për këtë arsye, vishet me petkun e moralit. Në vend që të thotë “unë dua atë që ti ke”, ajo thotë “ajo që ke ti është e keqe”.

Në këtë kuptim, morali nuk është gjithmonë një produkt i së mirës, por shpesh një strategji mbijetese psikologjike. Sipas Niçes, shumë prej atyre që duken të përulur, të drejtë apo të virtytshëm, nuk udhëhiqen nga dashuria për të mirën, por nga një pakënaqësi e heshtur që zien brenda tyre. Ata nuk kanë fuqinë të ngrihen, ndaj ndryshojnë përkufizimin e “ngritjes”. Nuk mund të fitojnë, ndaj rishpikin kuptimin e “fitores”. Dhe kështu lind një moral i ri: një sistem ku dobësia shpallet virtyt dhe forca damkoset si mëkat.Ky nuk është thjesht një fenomen individual. Është një mekanizëm që, kur përhapet, merr përmasa kolektive. Shoqëri të tëra mund të ndërtojnë identitetin e tyre mbi këtë logjikë të përmbysur: duke shpallur veten moralisht superiore pikërisht sepse ndihen historikisht të pafuqishme. Nuk është e vërteta që i udhëheq, por nevoja për të kompensuar një ndjenjë inferioriteti.

Në këtë prizëm, ajo që përshkrova më herët për Greqinë dhe Shqipërinë merr një kuptim më të thellë. Ndryshojnë fasadat, njëra me pretendimin e lashtësisë dhe trashëgimisë, tjetra me mitin e pastërtisë dhe heroizmit, por mekanizmi mbetet i njëjtë: ndërtimi i një morali mbrojtës kundër një bote që perceptohet si kërcënuese. Perëndimi nuk shihet si model për t’u arritur, por si armik për t’u relativizuar. Dhe kështu, në vend që të përballet realiteti, ai riformulohet.

Satira e historisë shqiptare është se dikur ndryshimi i fesë gjatë sundimit otoman justifikohej si “mbijetesë kombëtare”, ndërsa sot ndryshimi apo relativizimi i identitetit etnik paraqitet si “e drejtë europiane”, “autonomi kulturore” apo “mbrojtje minoritare”. Rasti i Belerit u kthye në një shembull pothuaj laboratorik të kësaj logjike. Në Shqipëri, ai shihej nga një pjesë e opinionit publik si figurë e lidhur me episode të errëta të viteve të tensionit etnik dhe me akuza të forta politike e kriminale. Në Greqi, ndërkohë, u transformua pothuaj në simbol të të drejtave europiane dhe të “grekut të persekutuar”. Një figurë lokale u riciklua në hero ndërkombëtar me një shpejtësi që vetëm Ballkani mund ta prodhojë: dje militant provincial, sot martir demokratik me kostum europian. Por fenomeni nuk ka të bëjë vetëm me një individ. Ai zbulon një sëmundje më të thellë rajonale: aftësinë për ta kthyer viktimizimin në kapital politik.

Sa më shumë paraqitesh si i përndjekur nga “tjetri”, aq më shumë fiton legjitimitet. Dhe kështu, identiteti nuk jeton më si kulturë apo histori, por si strategji negociimi. Rasti i figurave si Dhimitër Gjoka pasqyron një fenomen tipik të tranzicionit ballkanik: identitetin si kostum që ndërrohet sipas klimës politike, kulturore apo personale. Dikur pjesë e një sistemi që predikonte internacionalizmin proletar dhe mohonte dallimet kombëtare e fetare në emër të “njeriut të ri socialist”. Sot në epokën e identiteteve dhe të minoriteteve, Gjoka (tingëllon si mbiemër Mirditor) dhe disa prej tyre shfaqen herë si grekë kulturorë, herë si himarjotë “autonomë”, herë si qytetarë pa identitet të qartë kombëtar, sipas rastit, interesit apo audiencës. Ballkani ka prodhuar një tipologji të njohur: njeriun që e përdor identitetin jo si rrënjë, por si diplomaci personale.

Në Ballkan, zilia rrallëherë del në skenë me emrin e saj të vërtetë. Ajo nuk vjen si shpërthim, as si urrejtje e hapur. Përkundrazi, shfaqet e përpunuar, e civilizuar, madje shpesh e veshur me petkun e moralit. Shqiptari apo greku i zakonshëm nuk e artikulon hidhërimin e tij si zili, ai e sugjeron, e nënkupton, e rafinon në formën e një gjykimi etik ndaj tjetrit.

Në këtë hapësirë, ku historia ka prodhuar më shumë trauma sesa institucione të qëndrueshme, është krijuar një tipar i njohur: njeriu i pakënaqur që jeton pas maskave. Ai është i sjellshëm në sipërfaqe, i përmbajtur në ton, shpesh edhe i admirueshëm në moralin që predikon. Por kjo qetësi nuk është transparencë; është vetëmbrojtje. Sepse ndershmëria e plotë do të ekspozonte plagën e vërtetë: ndjenjën e pafuqisë.

Pas vdekjes së Skënderbeut, shumë shqiptarë ndryshuan fenë në kuadër të Perandorisë Osmane. Versioni heroik thotë: ishte një strategji mbijetese. Versioni kritik shton: ishte edhe një përshtatje oportuniste me rendin e ri. E vërteta, si zakonisht, është më pak romantike dhe më shumë praktike. Në një realitet ku pushteti politik, ekonomik dhe social ishte i lidhur me përkatësinë fetare, zgjedhja nuk ishte thjesht shpirtërore, por ishte ekzistenciale. Por problemi nuk është vetë zgjedhja; është mënyra si e kemi rrëfyer më pas: gjithmonë si detyrim, rrallë si kompromis. Viktima është më komode se negociatori.

Shpallja e pavaresise ne 1912-ten u shpall me entuziazëm, por shteti i ri u rrëzua shpejt në kriza të brendshme. Përsëri, faji u projektua te ndërhyrjet e jashtme, që ishin reale, por më pak u pranua paaftësia për ndërtim institucionesh dhe konflikti i elitave. Shqipëria u pa si viktimë e gjeopolitikës, jo si një projekt i papjekur nga brenda.

Gjatë luftës së dytë botërore, një pjesë e forcave të djathta shqiptare bashkëpunuan me pushtuesit. Narrativa mbrojtëse flet për pragmatizëm: “më mirë një marrëveshje sesa shkatërrim total”. Narrativa kritike flet për kolaboracionizëm të pastër.

Rënia e regjimit komunist i dha shqiptareve një shans historik. Rezultati? Një tranzicion i gjatë, me kriza, përçarje dhe rikthime ciklike në pikën zero.

Kur dështimet bëhen të dukshme, justifikimi është gati: “trashëgimia e rëndë”, “sistemi i kapur”, “koha e pamjaftueshme”. Të gjitha kanë një dozë të vërtete. Por pyetja satirike mbetet: nëse gjithçka është gjithmonë faj i së kaluarës, atëherë çfarë është merita e së tashmes?

Kjo analizë apo diskutim nuk është një thirrje për të hequr dorë nga mirësia, as për të glorifikuar ashpërsinë. Përkundrazi, është një ftesë për një hetim më të thellë: jo të sjelljes sonë në sipërfaqe, por të burimit të saj. Sepse në thelb të çdo sistemi vlerash qëndron një pyetje e thjeshtë dhe e pakëndshme: nga vjen morali ynë?

A lind ai nga një ndjenjë force të brendshme, nga bollëku shpirtëror dhe një dhembshuri autentike për tjetrin? Apo është produkt i frustrimit, i krahasimit të heshtur dhe i një dëshire të maskuar për të kufizuar ata që kanë arritur atë që ne vetë nuk kemi mundur? Në këtë vijë ndarëse, morali pushon së qeni një busull dhe rrezikon të kthehet në një instrument.

Frederik Niçe do ta quante këtë moment kritik: aty ku virtyti nuk buron nga liria, por nga reagimi. Sepse morali ka një natyrë të dyfishtë. Ai mund të jetë shërues, një strukturë që i jep kuptim bashkëjetesës dhe ndërton besim. Por mund të shndërrohet edhe në një formë hakmarrjeje të rafinuar, ku gjykimi moral përdoret si armë për të ulur tjetrin dhe për të ngritur veten.

Kur mirësia vishet si maskë e pakënaqësisë, pasojat nuk janë vetëm individuale. Ato bëhen kolektive. Një shoqëri që ushqehet me këtë lloj morali fillon të ngatërrojë drejtësinë me inatin, etikën me zilinë, dhe kritikën me dënimin. Në vend që të prodhojë zhvillim, ajo prodhon justifikime. Në vend që të ndërtojë standarde, ajo ndërton alibi.

Për një shoqëri në tranzicion si Shqipëia, kjo dilemë është më aktuale se kurrë. Sepse tranzicioni nuk është vetëm ekonomik apo institucional; është mbi të gjitha moral. Është kalimi nga një kulturë e mbijetesës në një kulturë përgjegjësie. Dhe ky kalim kërkon më shumë sesa ligje apo reforma, kërkon një ndershmëri të re me veten.

Pyetja që shtrohet nuk është thjesht teorike. Ajo është konkrete dhe e përditshme: kur dënojmë të tjerët, a po mbrojmë vërtet një parim? Apo po mbrojmë plagët tona, duke i kthyer ato në standarde universale? Sepse nëse nuk e bëjmë këtë dallim, rrezikojmë të ndërtojmë një shoqëri ku morali nuk është më një udhërrëfyes drejt së vërtetës, por një mekanizëm i sofistikuar për të fshehur dobësitë tona.

Dhe aty, sfida nuk është më vetëm të jemi të mirë, por të jemi të sinqertë për arsyen pse duam të dukemi të tillë.

Demokracia, në mungesë të liberalizmit, nuk është veçse tirani

December 14, 2023 by s p

Artan Nati/

Diplomati amerikan Richard Holbrooke kishte një shqetësim në prag të zgjedhjeve të shtatorit 1996 në Bosnje, të cilat kishin për qëllim të rivendosnin jetën civile dhe demokracinë në atë vend të shkatërruar. “Supozoni se zgjedhjet u shpallën të lira dhe të ndershme, dhe të zgjedhurit janë racistë, fashistë, separatistë, të cilët janë publikisht kundër paqes dhe riintegrimit.” Kjo ishte dilema që shqetësonte diplomatin amerikan.” Në të vërtetë, jo vetëm në ish-Jugosllavi, por gjithnjë e më shumë në mbarë botën. Regjimet e zgjedhura në mënyrë demokratike, shpesh ato që janë rizgjedhur ose riafirmuar përmes referendumeve, po injorojnë në mënyrë rutinore kufizimet kushtetuese për pushtetin e tyre dhe po privojnë qytetarët e tyre nga të drejtat dhe liritë themelore. Shembulli më tipik është vendi ynë, ku pas vitit 91, zgjedhjet kanë qenë deri diku të rregullta ose të aprovuara nga komuniteti ndërkombëtar, por pas kësaj fituesit kanë abuzuar me pushtetin dhe kanë drejtuar vendin në mënyrë autokratike.

Të gjithë e duan demokracinë. Pyete një amerikan nëse ka një formë më të mirë qeverisjeje dhe ata do të fyhen. Po kështu do të ndodhi me një qytetar që i përket civilizimit perëndimor. Edhe ne në Shqipëri besojmë në demokraci ose më saktë besonim në fillimet e saj në vitet e pasdiktaturës, apo jo?

Arsyeja pse kombet demokratike kanë liri personale, të drejta pronësie dhe sundim të ligjit nuk është se ato janë demokraci.

Liberalizmi kushtetues, siç quhet forma e saktë e demokracisë në perëndim, ka çuar në demokraci, por demokracia duket se nuk sjell liberalizëm kushtetues. Ndryshe nga vendet që i përkasin civilizimit perëndimor, Shqipëria është demokraci por jo liberal kushtetuese.

Tensioni midis liberalizmit kushtetues dhe demokracisë përqendrohet në shtrirjen e autoritetit qeveritar në gjithë jetën e vendit. Liberalizmi kushtetues ka të bëjë me kufizimin e pushtetit, demokracia me akumulimin dhe përdorimin e tij. Për këtë arsye, shumë liberalë të shekullit të tetëmbëdhjetë dhe nëntëmbëdhjetë panë në demokraci një forcë që mund të minonte lirinë. Politologu francez Tocqueville paralajmëroi në shekullin e 19-të për “tiraninë e shumicës”, duke shkruar: “Vetë thelbi i qeverisjes demokratike qëndron në sovranitetin absolut të shumicës”.

Tendenca që një qeveri demokratike të besojë se ka sovranitet absolut (domethënë pushtet) mund të rezultojë në centralizimin e autoritetit, shpesh me mjete jokushtetuese dhe me rezultate të zymta. Gjatë dekadave të fundit, qeveritë e zgjedhura që pretendojnë se përfaqësojnë popullin kanë shkelur vazhdimisht fuqitë dhe të drejtat e elementëve të tjerë në shoqëri, një uzurpim që është edhe horizontal (edhe degët e tjera të qeverisë kombëtare) dhe vertikal (edhe autoritetet rajonale dhe lokale si dhe bizneset private dhe grupet e tjera joqeveritare). Ka qenë e vështirë të njihet ky problem, sepse për gati një shekull në Perëndim, demokracia ka nënkuptuar demokraci liberale — një sistem politik i dalluar jo vetëm nga zgjedhje të lira dhe të ndershme, por edhe nga shteti i së drejtës, një ndarje e pushteteve dhe mbrojtjen e lirive themelore të fjalës, tubimit, fesë dhe pronës. Në fakt, kjo paketë e fundit lirish, ajo që mund të quhet liberalizëm kushtetues, është teorikisht e ndryshme dhe historikisht e dallueshme nga demokracia. Siç ka theksuar politologu Philippe Schmitter, “Liberalizmi, qoftë si koncept i lirisë politike, qoftë si doktrinë për politikën ekonomike, mund të ketë përkuar me ngritjen e demokracisë. Por ai kurrë nuk ka qenë i lidhur në mënyrë të pandryshueshme apo të qartë me praktikën e saj. Anglia, shembulli tipik i demokracisë liberale, e filloi me “Magna Carta” në 1215, një dokument historik në historinë kushtetuese britanike. Zhvillimi i lirive civile u avancua në shekujt 17 dhe 18 si pasojë e revolucionit të lavdishëm dhe kulmoi me Ligjin e të Drejtave në 1689. Ndikimi i menjëhershëm i Ligjit anglez të të drejtave ishte një kushtetutë më e drejtë e ndarjes së pushteteve qeveritare. Ligji anglez i të drejtave i mundësoi Parlamentit të funksiononte në mënyrë autonome. Krijimi i sistemeve demokratike më gjithëpërfshirëse ndodhi gradualisht, i ndikuar nga faktorë të tillë si idealet iluministe, lëvizjet sociale për të drejtat civile dhe të drejtën e votës së grave dhe evolucioni i filozofive politike. Kombinimi i parimeve kushtetuese, mbrojtja e të drejtave individuale dhe shtrirja e praktikave demokratike përfaqëson një trajektore komplekse historike që është shpalosur ndër shekuj. Për njerëzit në Perëndim, demokracia do të thotë “demokracia liberale”: një sistem politik i dalluar jo vetëm nga zgjedhje të lira dhe të ndershme, por edhe nga shteti i së drejtës, një ndarje e pushteteve dhe mbrojtja e lirive themelore të fjalës, tubimit, fesë, dhe pronës. Por kjo paketë lirish, ajo që mund të quhet “liberalizëm kushtetues” – nuk ka të bëjë në thelb me demokracinë dhe të dyja nuk kanë shkuar gjithmonë bashkë, madje edhe në Perëndim. Në fund të fundit, Adolf Hitleri u bë kancelar i Gjermanisë përmes zgjedhjeve të lira demokratike, por në një Gjermani demokratike me një sfond liberal demokratik aspak të konsoliduar. Demokracia Gjermane e asaj kohe më shumë i ngjante demokracisë Shqiptare sot dhe nuk kishte asgjë të përbashkët me liberal demokracitë moderne. Gjithashtu edhe liderat e Shqiperisë të pas vitit 91 ashtu si edhe në Gjermaninë dhe Italinë e atyre viteve, për të marrë pushtet dhe nga frika se mos e humbnin atë, u kthyen brenda natës nga komunistë në socialistë apo demokratë, përqafuan populizmin dhe premtuan se do te sillnin parajsën në vend si dhe nuk u ndalën nga asnjë lloj manipulimi, vjedhje apo krimi.

Ndërkohë që Europa perëndimore po konsolidonte liberalizmin kushtetues nga poshtë lart duke prodhuar demokracinë liberale, Shqipëria dhe vendet e ballkanit menduan të sfidonin historinë dhe natyrën njerëzore dhe të kopjonin liberal demokracinë nga lart poshtë, duke aplikuar fillimisht demokracinë, proçes i cili degjeneroi në autokraci shtetërore e partiake. Në vitin 91 Shqipëria dhe Shqipërët u gjendën si anija pa busull në mes të detit dhe liderët që premtuan se kishin busullën,mashtruan me çekun e bardhë duke fshehur kushtet e liberal- demokracisë të vëna nga perëndimi. Çoroditjes popullore për demokracinë iu shtua edhe kriptokomunizmi i liderëve (hajdutëve) tanë

Ideja është se “demokracia” pa garancitë e liberalizmit kushtetues është edhe tiranike dhe jokoherente, është sistemi më i keq që mund të imagjinohet. Këtë po e përjetojmë në Shqipëri me tiraninë qeverisëse dhe partiake si edhe vjedhjen masive të mashtruesve ordinerë të quajtur politikanë në bashkëpunim me oligarkët.

Ne në Shqipëri nëpërmjet zgjedhjeve marrim pushtetin nga duart e individëve dhe e lëmë pushtetin në duart e gangsterave dhe hajduteve. Mungesa e shoqërisë civile dhe kolaboracionizmi e servilizmi i të gjithë spektrit politik në Shqipëri, me rrënjë të thella në komunizëm e feudalizëm dhe aspak në kapitalizëm, prodhoi sistemin e korruptuar demokratik por aspak liberal kushtetues.

Thomas Hobbes shkruante se: “Besëlidhjet, pa shpatën, nuk janë veçse fjalë”. Ekuivalenti modern mund të jetë ky: “Demokracia, pa Ligjin e të Drejtave, nuk është veçse tirani”.I vetmi mekanizëm që mund të vëri në lëvizje sistemin e korruptuar ekzekutiv dhe legjislativ është sistemi i drejtësisë i financuar nga perëndimi, si shpata e Demokleut që zbatimi i ligjit të mos mbetet në letër.

Kontributi historik dhe puna e Vatrës sot meritojnë respekt

December 12, 2023 by s p

Artan Nati/

Federata Vatra është krenari identitare dhe vlerë kombëtare. Vatra është aseti më i çmuar i mërgatës shqiptare të Amerikës.

Njeriu mund të ketë cilëndo fe që ka gjetur prej stërgjyshërve dhe që i pëlqen, por s’mund të zgjedhë një tjetër kombësi dhe të luftojë të tinë, pa vënë në ballë një vulë të madhe prej “tradhëtari”,thoshte Fan Noli, krijuesi i Federatës PanShqiptare Vatra. Ne mësojmë për identitetin tonë dhe identitetin e të tjerëve përmes ndërveprimeve me familjen, bashkëmoshatarët, organizatat, institucionet, mediat dhe lidhje të tjera që krijojmë në jetën tonë të përditshme. E vetmja lumturi e vërtetë qëndron në njohjen e asaj se kush jemi dhe njohja e vetvetes është fillimi i gjithë mençurisë. Pikërisht këtë kishin kuptuar krijuesit e Vatrës kur në 28 prill 1912 themeluan dhe mblodhën gjithë shqiptarët e disa shoqatave të ndryshme shqiptare në një të vetme dhe nëpërmjet gazetës “Dielli” i dhanë krenari dhe dinjitet gjithë shqiptarëve, duke e shndërruar Vatrën praktikisht në qeveri në mërgim.

Vatra mbajti një kongres për mbledhjen e fondeve më 29 dhjetor 1918, të udhëhequr nga Anastas Pandele, me synimin për të mbështetur delegacionin shqiptar në Konferencën e Paqes. Emigrantët shqiptarë në mbarë SHBA-në mblodhën një shumë prej 150.000 dollarësh, pjesa më e madhe e të cilave iu dërgua delegatëve të Vatrës në Paris.

Vatra do të ndërtonte themelet e Kishës së re Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, e cila do të lulëzonte pavarësinë nga Kisha e Kostandinopojës dhe do të zmbrapste ndikimin e mëtejshëm grek ndaj popullsisë ortodokse shqiptare. Anëtarët kryesorë si Fan Noli dhe Faik Konica, do të përfshiheshin në politikë dhe administrim të shtetit të sapokrijuar shqiptar, me Fan Nolin që drejtonte Revolucionin e pasuksesshëm të Qershorit. Noli do të rifillonte detyrën pas kthimit në SHBA.

Kuptohet ne sot jetojmë në një realitet të ri dhe sfidat dhe prioritetet për Vatrën janë të ndryshme, por në thelb të njëjta. E vërteta është se më shumë shqiptarë jetojnë jashtë kufijve dhe një botë e globalizuar e bën të mundur për të menduar, jetuar dhe vepruar si transnacionale për të cilët brenda dhe jashtë vendit vendndodhjet nuk janë më fikse dhe të pandryshueshme. Besoj se ne jemi tërësisht të margjinalizuar dhe besoj se qeveritë në pushtet i tremben diasporës sepse e kanë më të vështirë të na manipulojnë si pasojë e pavarësisë ekonomike dhe njohja e dy realiteteve na e bën më të lehtë të kuptojmë situatën në vend. Mendoj se e drejta e votës si edhe përfaqësimi ynë atje jo vetëm është nevojshme por edhe domosdoshmëri për përparimin e vendit. Ashtu si dikur Vatra mbështeti çështjen shqiptare dhe u bë faktori kryesor për lobimin e çështjes shqiptare në perëndim si politikisht edhe financiarisht edhe sot më tepër se kurrë Vatra, me lidhjet dhe kontaktet e vazhdueshme me qeverinë amerikane si dhe përfaqësimin më dinjitoz të diasporës, mund t’i japi zë dhe përfaqësoj denjësisht çështjen shqiptare, për t’i shërbyer denjësisht vendit tonë. Vatra tentoi të propozonte për president një figurë të nderuar dhe intelektual e patriot siç është Dr.Dritan Demiraj. Nuk ka asnjë mision të vetëm të Vatrës pasi mund të ndryshojë në varësi të komunitetit ose kontekstit specifik. Megjithatë, komunitetet e diasporës shpesh ndajnë qëllime dhe ideale të përbashkëta. Pikërisht bashkërendimi i veprimtarive tona do të bëjë mbledhjen e të gjitha rrëkeve në një lum për të realizuar idealet tona patriotike e kulturore. Dega jonë në Çikago, m.gj.s relativisht e re ka bërë një një punë të shkëlqyer duke bashkërenduar veprimtarinë e saj me shoqata të tjera shqiptare, duke bërë të mundur ndihmën me mjete mësimore të shkollave shqipe të xhamisë dhe kishës si dhe duke kontribuar edhe me mësues që janë edhe në kryesinë e Vatrës. Gjithashtu dega jonë ka bashkëpunuar me shoqatën e grave si dhe katedrën albanologjike të DePaul University për promovimin e librave të shkrimtarëve shqiptarë me banim në USA, si dhe organizuar veprimtari sportive e krijuar kontakte me politikanë të shtetit të Illinois. Ruajtja e kulturës dhe identitetit është një nga prioritetet tona kryesore dhe rezultatet janë të dukshme, por bashkërendimi i veprimeve do të ndihmonte së tepërmi.

Mbështetja e komunitetit: Komuniteteti shqiptar shpesh angazhohet në rrjetet e mbështetjes reciproke, duke ofruar ndihmë dhe burime për anëtarët e tjerë të komunitetit. Shpresoj të kemi mundësi për mbështetje financiare, por kurrë nuk ka munguar rrjetëzimi dhe mbështetja sociale për të ndihmuar individët të lundrojnë në sfidat në mjediset e tyre të reja.

Ndërgjegjësimi dhe diskutimi i problemeve ekonomike e politike në Shqipëri si edhe atyre në Amerikë është një nga temat kryesore që dëgjohen në bisedat tona. Diskutime të tilla të organizuara nga Vatra kanë shumë interes kombëtar. Kjo mund të përfshijë rritjen e ndërgjegjësimit për çështjet politike, abuzimet e të drejtave të njeriut ose shqetësime të tjera që prekin komunitetin e tonë. Dega e Vatrës në Çikago kishte një takim të tillë me temë “Sistemi politik dhe zgjedhor Amerikan” dhe interesimi ishte i madh. Së shpejti kemi një takim tjetër me një të ftuar special mbi çështjet e tensioneve në Kosovë dhe më gjerë.

Komuniteti ynë shpesh përballet me sfida unike dhe iniciativat mbështetëse të komunitetit mund të përfshijnë shkëmbimin e burimeve të informacionit dhe përvojave për të ndihmuar anëtarët të orientohen në çështje të tilla si imigrimi, punësimi dhe arsimi.

Ndërtimi i rrjeteve dhe nxitja e bashkëpunimit ndërmjet anëtarëve të komunitetit të tonë mund të jetë një aspekt thelbësor i mbështetjes së komunitetit. Kjo mundëson ndarjen e ideve, burimeve dhe zgjidhjeve për sfidat e përbashkëta.

Të mos harrojmë se prania jonë këtu nuk është vetëm lëvizje fizike; por është një odise kulturore dhe një rrëfim i përbashkët që i kapërcen kufijtë dhe i lidh njerëzit së bashku. Misioni ynë si anëtarë të Vatrës është të jemi një katalizator për ndryshime pozitive, duke nxitur mirëkuptimin, bashkëpunimin dhe një vizion të përbashkët për një Shqipëri dhe botë më të mirë.

Le të mos harrojmë se ne nuk e zgjodhëm vendin tonë, por është vendi jonë që na zgjodhi ne. Shqipëria është në ritmin e rrahjeve të zemrave tona,në jehonën e historisë sonë dhe shtratin e identitetit tonë. Rroftë Vatra, rroftë kombi shqiptar.

PËR NJË MENTALITET TË RI DHE PERËNDIMOR NË POLITIKËN SHQIPTARE

September 27, 2023 by s p

Artan Nati/

A mundet një levizje sociale nga e majta ose e djathta radikale të depërtojë në establishmentin e vjetër politik dhe të zgjidhet në nivel kombëtar? Dy partitë politike dominuese në Shqipëri nuk bien dakord për shumë gjëra, por ka një gjë për të cilën bien dakord: Sistemi duhet të krijohet për t’i ndihmuar ata të ruajnë pushtetin e tyre. Nga votimet e para në të kaluarën deri te kufizimi i iniciativave të votimit të marra nga qytetarët, socialistët dhe demokratët kanë bërë çmos për të ndërtuar një sistem që ia heq pushtetin popullit dhe e mban atë në duart e partive. Një valë e re e partive anti-establishment ka tronditur politikën evropiane. Një grup i larmishëm i njerëzve dhe grupimeve nga e majta, e djathta dhe pa qëndrim fiks ideologjik po sulmojnë rrjedhën kryesore të qendrës së majtë dhe qendrës së djathtë. Nga kjo tendencë europiane nuk bën përjashtim as vendi ynë. Zhvillimet e fundit në vend tregojnë qartë se shumë lëvizje sociale populiste të krahut të majtë e të djathtë po transformohen në lëvizje politike ose më saktë kanë formë amorfe midis lëvizjes sociale dhe asaj politike. Mund të përmëndim këtu lëvizjen e drejtuar nga Arlind Qorri, e apo asaj të drejtuar nga Adriatik Llapaj dhe lëvizja konservatore e inicuar nga Evi Kokalari. Kujtojmë se më parë kishim edhe lëvizjen sociale të drejtuar nga Erjon Veliaj që më vonë iu bashkangjit Partisë socialist. Në këtë realitet pa alternativë serioze në vendin tonë, ku për më tepër ligji nuk bëhet më nga partitë politike dhe aq më pak nga opozita, duket sikur e vetmja forcë që vendos në vend janë oligarkët. Parë nga jashtë vendi ka sistem shumëpartiak, por në fakt kemi një sistem oligarkik, në të cilin oligarkët vendosin të ndërrojnë e financojnë ato formacione politike dhe individë që kanë më shumë besueshmëri dhe i shërbejnë atyre më mirë. Në këto kushte është normale të shfaqen këto lëvizje sociale me tendenca politike ashtu siç u shfaqën dhe u forcuan forma të ndryshme të populizmit në të gjithë Evropën pas krizës së fuqishme financiare pas vitiit 2010 . Vitet e fundit, Evropa ka parë rritjen e forcave politike ideologjikisht të ndryshme që e cilësojnë veten më shumë si lëvizje sesa si parti. Në Itali, “Lëvizja Pesë Yjet” përfundoi e para në zgjedhjet parlamentare të marsit 2018.” Podemos” është vendosur si një nga aktorët kryesorë politikë të Spanjës. Sebastian Kurz fitoi zgjedhjet në Austri të tetorit 2017 dhe u bë kancelar. Edhe Partia Laburiste e Mbretërisë së Bashkuar tani thekson cilësitë e saj të ngjashme me lëvizjen. Më i suksesshmi ka qenë En Marche i presidentit francez Emmanuel Macron, i cili erdhi në pushtet vetëm një vit pas fillimit të tij. Por krijimi i Macron-it, që kur u riemërua La République En Marche (LREM), është një lloj i ri hibrid parti-lëvizje; ajo u themelua pa mbështetjen institucionale të një partie apo lëvizjeje të mëparshme proteste, apo apelin e një personazhi të njohur publik. Gjithashtu në Greqi Syriza u krijua si “parti e krizës” që arriti të shfrytëzonte pakënaqësinë dhe varfërinë të krijuar nga kriza financiare dhe euro. Gjithashtu në SH.B.A në vitin 2016 një udhëheqës populist, Donald Trump, fitoi zgjedhjet presidenciale . Në situata të tilla ku nuk ka alternativa, mbetet shumë pak vend për politikën dhe kapaciteti i partive egzistuese për të kapur dhe drejtuar konfliktin politik zvogëlohet. Në rastin e Spanjës dhe Greqisë, kjo nuk u shfaq vetëm në populizmin e majtë, por edhe në nacionalizmin e ekstremit të djathtë. Podemos dhe Syriza ishin “partitë e krizës” që arritën të shfrytëzonin pakënaqësinë, por edhe partia e ekstremit të djathtë nëGreqi, Agimi i Artë”, arriti të marrë mbështetje të madhe popullore. “Shqipëria Bëhet”,lëvizja më e re qytetare në Shqipëi , po e artikulon debatinin e saj duke pretenduar se përfaqëson ‘popullin’ dhe është kundër ‘elitës’ dhe po krijon strategjinë e saj elektorale dhe politike të bazuar mbi këtë antagonizëm. Në këtë proces, kjo lëvizje dëshiron të arrijë të përfaqësojë grupet shoqërore që preken më rëndë nga kriza në vend (të rinjtë e papunë, pensionistët , nëpunësit civilë, fermerët) duke nënkuptuar ‘popullin’ si pikën e identifikimit për të gjitha këto grupe dhe krijuar kështu një identitet kolektiv që nënkupton shumicën e njerëzve si tërësinë e ‘ njerëzve’. Në këtë aspekt duhet thënë se nuk qëndron larg edhe “Lëvizja Bashkë” e drejtuar nga Arlind Qorri . Gjithashtu në spektrin e djathtë “Lëvizja Konservatore” e Evi Kokalarit ka dalë si një alternativë ndaj kaosit ekzistues në kampin e djathtë me pretendimin e përfaqësimit të vlerave konservative nën shembullin e konservatorizmit Amerikan të përfaqëara nga ish presidenti Amerikan Donald Trump. Një gjë kanë të përbashkët këto lëvizje të reja social – politike se programet e tyre duket të jenë vetëm premtime dhe qëllime të mira. Prezantimi i programit të tyre lexohet si një listë e gjatë dëshirash. Programet kërkojnë gjithashtu taksa të reja për të pasurit dhe mbi transaksionet financiare. Ato premtojnë pensione dhe paga më të larta, si dhe një rritje të shpenzimeve për kujdesin shëndetësor, arsimin dhe shërbime të tjera sociale, megjithatë, pa elaboruar se si do të paguhen ato plane.Le të shpresojmë që këo lëvizje të reja social politike do të ndryshojnë bizantizmin politik në Shqipëri dhe të mos përfundojnë si shtojca politike të partive të mëdha, siç përfundoi lëvizja “Mjaft” e Veliajt, apo si Syriza në Greqi dhe lëvizja Podemos në Spanjë. Një gjë është e qartë se është momenti që të shkëputemi tërësisht nga tranzicioni i gjatë kërkohet mentalitet i ri dhe perëndimor në politikën e vendit .

KËRKESA E SINQERTË PËR FALJE SI URË DREJT CIVILIZIMIT PERËNDIMOR

September 21, 2023 by s p

Artan Nati/

Kërkimi i faljes dhe dhënia e faljes janë pjesë përbërëse e çdo zgjidhjeje afatgjatë të një konflikti të vështirë. Pa to, është e pamundur të arrihet pajtimi dhe paqja e qëndrueshme. Shtypësit që kryen shkelje të të drejtave të njeriut dhe mizori të tjera duhet të marrin përgjegjësinë për veprimet e tyre dhe të kërkojnë falje. Një falje duhet të jetë e sinqertë dhe të pasqyrojë keqardhjen e vërtetë për veprimet e kaluara. Një kërkim falje mund të jetë ende i rëndësishëm nëse bëhet nga dikush që është pasardhës i asaj klase që ka kryer krimet apo abuzimet, diçka që Presidenti William Clinton e kuptoi kur kërkoi falje për skllavërinë, edhe pse ajo kishte marrë fund pothuajse një shekull para se ai të lindte.

Shoqëria jonë nuk e ka kaluar një proçes të tillë prandaj dhe kemi disa probleme serioze që reflektohen edhe në politikë e në jetën tonë të përditëshme dhe sa më shpejt t’i evidentojmë dhe të përpiqemi të zgjidhim këtë nyje gordiane të politikës dhe kulturës shqiptare, më i shpejtë do të jetë integrimi ynë kulturor e politik me Europën e bashkuar.

Debati më i madh që konstatohet tek ne ështe se: A duhet të kërkojnë të falur (apologji) përfaqësuesit apo pasardhësit e regjimit komunist dhe pastaj të bashkëpunojmë me ta, apo të persekutuarit mund të falin persekutonjësit e tyre dhe të bashkëpunojmë për interesin e vendit dhe integrimin e tij. Besoj se çështja nuk është kaq e thjeshtë sa duket dhe eksperienca botërore mund të na vijë në ndihmë.

Duke pranuar gabimin, ju i jepni vlefshmëri dhimbjes së një individi ose tragjedisë së një popullsie të tërë. Në skenën globale, krerët e shteteve dhe institucionet fetare si Kisha Katolike shpesh kanë kërkuar falje publike. Ndonjëherë, duket sikur i nënshtrohesh një debati global gjithnjë në rritje që kërkonte njohjen e së kaluarës, dhe ndonjëherë dukej si një gjest nxitës i momentit. “Përballë humnerës së historisë gjermane dhe barrës së miliona njerëzve që ishin vrarë, unë bëra atë që ne njerëzit bëjmë kur fjalët na mungojnë”, kështu shprehej Brandt në kujtimet e tij. Ai u ul në gjunjë si një mëkatar, duke iu referuar traditës së krishterë. Ai u lut që gjermanët të faleshin. Willy Brandt, një socialdemokrat që kishte qenë pjesë e rezistencës kundër nazistëve, po lutej për falje për popullin e tij. Por a ishte i planifikuar gjesti? “Jo, nuk ishte,” këmbënguli Brandt. Ndihmësit e mi të afërt ishin jo më pak të befasuar se sa gazetarët dhe fotografët që qëndronin pranë meje. Edhe qeveria polake u befasua. Deri në atë moment konsideroheshin gjithmonë si “gjermanët e këqij”. Ata shiheshin si “revanshistë dhe luftënxitës” dhe pastaj papritmas ishte një kancelar gjerman, i cili u gjunjëzua duke sinjalizuar një hapje ndaj faljes.

Dhe në këtë mënyrë , politika e Brandt ishte një moment historik në rrugën e vështirë të pajtimit midis Lindjes dhe Perëndimit në Luftën e Ftohtë. Ishte, pikënisja e zhvillimeve që fillimisht çuan në revolucionet paqësore në Poloni dhe Gjermaninë Lindore, më pas në ribashkimin e Gjermanisë dhe më në fund në një partneritet të vërtetë: “Partneriteti midis Gjermanisë dhe Polonisë në një Evropë të bashkuar”.

Kur gabojmë me dikë që njohim, qoftë edhe pa dashje, në përgjithësi pritet të kërkojmë falje. Personi që lëndojmë ndjen të drejtën për te falur dhe shprehjen e keqardhjes . Ne, nga ana tjetër, përpiqemi të përmirësojmë situatën duke thënë: “Më fal” dhe ndoshta duke bërë dëmshpërblim.

Por kur ne veprojmë si udhëheqës, rrethanat janë të ndryshme. Udhëheqësit janë përgjegjës jo vetëm për sjelljen e tyre, por edhe për atë të ndjekësve të tyre, të cilët mund të jenë në qindra, mijëra apo edhe miliona. Pyetja e parë, pra, është, kush është saktësisht pala fajtore? Shkalla e dëmtimit është gjithashtu një problem. Kur një udhëheqës ndihet i detyruar të kërkojë falje (apologji), veçanërisht për një shkelje në të cilën janë përfshirë ndjekësit, dëmi i shkaktuar ka të ngjarë të jetë serioz, i përhapur dhe i qëndrueshëm.Meqenëse udhëheqësit flasin për vete, si dhe për ndjekësit e tyre, faljet e tyre kanë implikime të gjera. Akti i kërkimit të faljes kryhet jo thjesht në nivel individi por edhe në nivel institucioni. Nuk është vetëm personale, por edhe politike. Është një performancë në të cilën çdo shprehje ka rëndësi dhe çdo fjalë bëhet pjesë e të dhënave publike. A duhet të falin ish të persekutuarit politik ish persekutonjësit e tyre dhe pasardhësit e tyre? “Falja (e fajtorit) është mbi të gjitha një zgjedhje personale, një vendim i zemrës për të shkuar kundër instinktit natyror për ta kthyer të keqen me të keqe.” thoshte Papa Gjon Pali II. Mendoj se është e rëndësishme të kuptojmë se falja nuk e shfajëson persekutonjësin. Falja e çliron viktimën. Duke thënë të gjitha këto mendoj se po kthehemi përsëri në pyetjen fillestare. Mendoj se kërkesa për falje duhet të bëhet më parë nga pasardhësit e atij brezi që kreu krime dhe përfaqësuesit më të lartë të shtetit tonë duhet të kërkojnë falje publike ashtu si edhe Bill Clinton dhe të ulen në gjunjë si kancelari gjerman përpara gjithë shtresës së persekutuarëve. Gjithashtu është domosdoshmëri që të konkretizohen me ndërtimin e disa muzeve si burgu i Spaçit si dhe realizimin e filmave dhe dokumentarëve për përjetësimin e këtyre ngjarjeve sepse siç thotë filozofi George Santayana “Ata që nuk e kujtojnë të kaluarën janë të dënuar ta përsërisin atë”.