Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Archives for March 2026

Ngërçi Presidencial në Kosovë zbulon një dobësi të Kushtetutës

by

Kriza për zgjedhjen e presidentit nxjerr në pah kufizimet e modelit aktual kushtetues dhe hap debatin për një reformë që mund të shmangë bllokime të ngjashme në të ardhmen.

Nga Cafo Boga – 25 Mars 2026

Një krizë kushtetuese në zhvillim

Në pranverën e vitit 2026, Kosova po përballet me një krizë kushtetuese që vë në provë stabilitetin e institucioneve të saj demokratike. Dështimi i Kuvendit për të zgjedhur presidentin e ri ka nxjerrë në pah një problem më të thellë: mekanizmi kushtetues që synonte të detyronte kompromisin politik mund të jetë shndërruar në burim të bllokimit institucional. Përplasja mes Presidentes Vjosa Osmani dhe Kryeministrit Albin Kurti mbi interpretimin e Kushtetutës nuk është vetëm një konflikt politik i momentit, por një sinjal se arkitektura kushtetuese e shtetit të ri mund të ketë nevojë për rishikim.

Kriza u shkaktua kur Kuvendi i Kosovës dështoi të zgjedhë një pasardhës përpara afatit kushtetues të 5 marsit, megjithëse mandati i Presidentes Osmani përfundon më 4 prill. Procesi i zgjedhjes dështoi pasi partitë opozitare bojkotuan seancën parlamentare, duke penguar arritjen e kuorumit të domosdoshëm prej 80 deputetësh për zhvillimin e votimit. Pa këtë kuorum, Kuvendi nuk ishte në gjendje të zhvillonte raundet kushtetuese të votimit për zgjedhjen e kreut të ri të shtetit.

Pas këtij dështimi, Presidentja Osmani nxori një dekret për shpërndarjen e Kuvendit dhe shpalljen e zgjedhjeve të parakohshme parlamentare. Ky veprim u kundërshtua menjëherë nga partia në pushtet Vetëvendosje, e udhëhequr nga Kryeministri Kurti, e cila argumentoi se Kushtetuta lejon një periudhë shtesë — deri në rreth 60 ditë — për të përfunduar procedurën e zgjedhjes së presidentit edhe pasi të ketë kaluar afati fillestar prej 30 ditësh para përfundimit të mandatit presidencial.

Roli i Gjykatës Kushtetuese

Mosmarrëveshja tashmë është transferuar në Gjykatën Kushtetuese të Kosovës, e cila më 9 mars nxori një urdhër të përkohshëm duke pezulluar shpërndarjen e Kuvendit deri më 31 mars, ndërkohë që shqyrton ligjshmërinë e dekretit të presidentes.

Gjatë kësaj periudhe, aktiviteti parlamentar është ngrirë praktikisht. Edhe pse Gjykata nuk ka një kompetencë të shprehur kushtetuese për të shtyrë në mënyrë të përhershme shpërndarjen e parlamentit, ajo mund të vendosë masa të përkohshme derisa të përcaktojë nëse institucionet shtetërore kanë vepruar në përputhje me Kushtetutën.

Vendimi përfundimtar i Gjykatës pritet të përcaktojë jo vetëm rezultatin e menjëhershëm politik, por edhe të sqarojë paqartësi të rëndësishme në interpretimin e dispozitave kushtetuese që lidhen me zgjedhjen e presidentit.

Një Kushtetutë e projektuar për konsensus

Kuadri kushtetues i Kosovës për zgjedhjen e presidentit konsiderohet ndër më të rreptët në Evropë. Në raundin e parë dhe të dytë të votimit, një kandidat duhet të sigurojë dy të tretat e votave — 80 vota në Kuvendin me 120 deputetë — ndërsa të paktën 80 deputetë duhet të jenë të pranishëm që votimi të jetë i vlefshëm. Nëse asnjë kandidat nuk e arrin këtë prag, zhvillohet një raund i tretë ndërmjet dy kandidatëve më të votuar, ku mjafton një shumicë e thjeshtë prej 61 votash.

Megjithatë, nëse edhe pas këtij raundi presidenti nuk zgjidhet, Kushtetuta kërkon shpërndarjen automatike të parlamentit dhe shpalljen e zgjedhjeve të reja brenda 45 ditësh.

Këto dispozita u vendosën gjatë hartimit të Kushtetutës së Kosovës pas shpalljes së pavarësisë në vitin 2008. Hartuesit synonin të shmangnin paralizën institucionale duke krijuar stimuj të fortë për kompromis politik. Arkitektura kushtetuese u ndikua ndjeshëm nga plani i paqes i propozuar nga Martti Ahtisaari, i cili theksonte ndarjen e pushtetit, mbrojtjen e pakicave dhe stabilitetin institucional në shtetin e ri të pavarur.

Si krahasohet Kosova me Evropën

Në strukturën e saj institucionale, Kosova i ngjan shumë republikave parlamentare evropiane. Në vende si Gjermania, Italia, Greqia dhe Shqipëria, presidenti zgjidhet gjithashtu në mënyrë indirekte nga parlamenti dhe ushtron kryesisht funksione ceremoniale dhe kushtetuese.

Megjithatë, Kosova dallon në ashpërsinë e mekanizmit për zgjidhjen e bllokimit institucional. Në shumicën e sistemeve parlamentare evropiane, parlamenti vazhdon votimet derisa të zgjidhet një president ose pragu i shumicës ulet gradualisht. Kushtetuta e Kosovës, përkundrazi, e përshkallëzon mosmarrëveshjen politike në një krizë institucionale duke kërkuar shpërndarjen automatike të parlamentit nëse zgjedhja dështon.

Megjithëse ky rregull synonte të detyronte kompromisin, në praktikë ai krijon edhe mundësinë që bojkotet politike të shkaktojnë paqëndrueshmëri institucionale.

Dy mënyra për zgjedhjen e presidentit

Në Evropë përdoren kryesisht dy modele për zgjedhjen e kreut të shtetit.

Në shumë republika parlamentare, presidenti zgjidhet nga parlamenti. Kjo metodë nxit kompromisin politik, e mban presidencën mbi rivalitetin e drejtpërdrejtë partiak dhe ruan balancën e pushteteve brenda sistemit parlamentar. Megjithatë, ajo mund të çojë në bllokim politik nëse partitë refuzojnë të bashkëpunojnë.

Në vende të tjera evropiane presidenti zgjidhet përmes votës së drejtpërdrejtë popullore, si në Francë, Austri, Poloni, Rumani dhe disa vende të Evropës Qendrore dhe Lindore. Zgjedhja e drejtpërdrejtë i jep presidentit legjitimitet të fortë demokratik dhe u mundëson qytetarëve të zgjidhin ngërçet politike. Megjithatë, kjo metodë mund ta politizojë më shumë presidencën dhe të krijojë tensione midis presidentit dhe qeverisë parlamentare.

Një reformë e mundshme kushtetuese

Kriza aktuale nxjerr në pah kufizimet e sistemit ekzistues kushtetues të Kosovës. Ndërsa synimi ishte të nxitej kompromisi politik, mekanizmi aktual ka krijuar gjithashtu mundësi që aktorët politikë të paralizojnë institucionet përmes bojkotit parlamentar.

Një reformë e mundshme kushtetuese do të ishte futja e një mekanizmi rezervë. Sipas këtij modeli, parlamenti do të vazhdonte të kishte rolin kryesor në zgjedhjen e presidentit. Por nëse Kuvendi dështon ta zgjedhë presidentin pas raundeve të parashikuara të votimit, procesi mund të kalojë në një zgjedhje të drejtpërdrejtë nga populli.

Një zgjidhje e tillë do të ruante karakterin parlamentar të sistemit politik të Kosovës, ndërsa do të siguronte një mënyrë demokratike për të kapërcyer bllokimet politike. Në vend që të shpërndahet parlamenti dhe të përsëriten zgjedhjet, qytetarët vetë do të mund të vendosnin për presidencën, duke forcuar legjitimitetin demokratik dhe stabilitetin institucional.

Çfarë është në lojë

Megjithëse Kuvendi i Kosovës ka miratuar buxhetin e vitit 2026 dhe disa vendime të tjera të rëndësishme, përplasja kushtetuese në vazhdim rrezikon të pengojë funksionimin normal të institucioneve dhe të thellojë pasigurinë politike. Nëse nuk arrihet një kompromis ose një zgjidhje ligjore përpara përfundimit të mandatit të Presidentes Osmani më 4 prill, vendi mund të përballet me një vakum institucional.

Ngërçi aktual është më shumë se një përplasje politike ndërmjet institucioneve; ai është një provë për qëndrueshmërinë e arkitekturës kushtetuese të Kosovës. Rregullat për zgjedhjen e presidentit u projektuan për të nxitur kompromisin në një shtet të ri dhe të brishtë pas pavarësisë. Por zhvillimet e vitit 2026 tregojnë se ato mund të mundësojnë gjithashtu bojkot politik dhe paralizë institucionale.

Nëse Kosova dëshiron të shmangë kriza të përsëritura të këtij lloji, një reformë e kujdesshme kushtetuese mund të bëhet e domosdoshme. Ruajtja e karakterit parlamentar të sistemit, duke futur një mekanizëm demokratik mbrojtës — siç do të ishte zgjedhja e drejtpërdrejtë e presidentit nga qytetarët në rast se parlamenti dështon — mund të ofrojë një zgjidhje të balancuar. Në një demokraci të re, institucionet duhet jo vetëm të pasqyrojnë parimet e ndarjes së pushtetit, por edhe të kenë fleksibilitetin e nevojshëm për të parandaluar që mosmarrëveshjet politike të shndërrohen në kriza kushtetuese.

Mid’hat Abdyl Frashëri, 25 mars 1880 – 3 tetor 1949

by

Lindi në Janinë më 25 mars 1880. I ati, Abdyli, ishte në Prizren, në krye të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kur lindi Mid’hati. Abdyli, Naimi dhe Samiu u morën direkt me edukimin e tij. Në vitin 1897 themeloi biblotekën “Lumo Skëndo” dhe mori pjesë aktive në botimin e “Kalendarit Kombtar” bashkë me Kristo Luarasin. Shkrimet e para me temë rilindëse i botoi qysh në moshën 16 vjeç, madje puna e parë ishte për Skënderbeun.Pas studimeve, punoi në admistratëm osmane në Stamboll dhe mandej në Selanik, ku themeloi Klubin shqiptar dhe gazetën “Lirija” (1908).

Mid’hati u zgjodh kryetar i Kongesit të Manastirit, (1908) që hartoi një program kombëtar prej 18 pikash dhe vendosi alfabetin krejtësisht latin të gjuhës shqipe.

Ai qe nismëtar i thirrjes së Kongresit arsimor të Elbasanit( 1909) për çeljen dhe administrimin e shkollave shqipe dhe të Normales për mësues.

Botues i revistës kulturore “Dituria”, një enciklopedi ejetës dhe monument i kulturës shqiptare(1897-1929).

Veprimtar i shquar i Pavarësisë. Pjesëmarrës në tubimin e Shkupit( tetor 1912) ku u vendos te shpallej Pavarësia e Shqpërisë.

Delegat i Pejës dhe Gjakovës, Plavës e Gucisë dhe mandej dhe i Elbasanit në Kuvendin e Vlorës (1912). Firmëtar i Pavarësisë Kombëtare dhe anëtar i qeverisë së Ismail Qemalit, ministër i Punëve të Përgjithshme.

Në vitin 1914 ministër në qeverinë e Princ Vidit.

Largohet nga Shqipëria, kur nis rebelimi haxhiqamilist, që i dogji edhe shtëpinë me gjithe dokumentet në Elbasan. Emigrant në Zvicër, Sofje, Bukuresht. Në Sofje boton veptat e para: “Letra nga një udhëtim në Zvicër”, “Hidhe shpuzë”, “Popullsia e Epirit”, “Pritmi i Shqipërisë”, si edhe gazetën në gjuhën frengjisht “L’indipendance Albanaise” ku propagandonte dhe mbronte çështjen shqiptare.

Gjatë Luftës së Parë Botërore u internua në Moldavi, në minierat e naftës dhe të vdekjes. Atje shkroi “Ditarin”, kujtimet nga Rumania.

Ministër pa protofol ne qeverinë e Turhan Pashës (1918). Delegat i qeverisë në Konferencën e Paqes në Paris (1919), njëherësh delegat i “Vatrës” SHBA në atë konferencë, i Komitetit “Mbrojtja e Kosovës” dhe i shqiptarëve te Turqisë.

Në Lozanë dhe Gjenevë, qendra të propagandës dhe botimeve të kombeve, Mid’hati botoi në vitin 1919-një sërë veprash të rëndësishme historike në gjuhën frëngjisht si “Rilindja shqiptare”, “Shqiptarë e sllavë”, “Shqiptarët në vend të tyre dhe jashtë atdheut”, “Rivendikimet shqiptare”, “Çështja e Epirit”, si edhe qindra artikuj, promemorie, letra, ese, memorandume drejtuar Konferencës së Paqes, qeverive të Fuqive të Mëdha dhe personaloiteteve politike e kulturore të Europës si edhe shkrime botuar ne gazetat dhe revistat më prestigjioze të Europës.

Gjithashtu, i dërgoi Presidentit Uilson të SHBA një mesazh për ta njohur me çështjen shqiptare dhe nje aneks-promemorie të shoqëruar me gjashtë harta etnografike, që ndikuan tek Presidenti Uilson për mbrojtjen e çështjes së rrezikuar shqiptare, në prag të coptimit.

Kryetari delegacionit shqiptar në Konferemncën e Paqes në Paris (1920-1922) dhe në Lidhjen e kombeve, ku mbrojti si askush tjetër çështjen shqipare.

Në vitin 1923 emërohet Ministër Fuqiplotë i Shqipërisë në Greqi, ku u shqua për regullimin e marëdhenieve shtetërore me Greqinë, mbylljen e Sillogjeve antishqiptare dhe mbrojtjen e çëshjes çame, ndalimin e shkëmbimit të shqiptarëve si turq në Turqi(1923-1925) dhe kundërshtimin e kolonizomit të Çamërisë me kolonë grekë.

Dha dorëheqjen si ambasador në vitin 1925, kur politika e shtetit shqiptar nuk përputhej më me parimet e tij, pikërisht kur Shën Naumi dhe Vermoshi iu dhanë Jugosllavisë nga Zogu, me protestën “Asgjë të japim nga trupi i mëmëdheut tonë”.

Në vitet 1925-1939 u mor me punë kulturore dhe studimore, themeloi librarinë “Lumo Skendo në Tiranë” dhe botoi një sërë veprash të rëndësishme si “Plagët tona”, “Gruaja”, “Udhëtarët e huajnë Shqipëri”, “Liga e Prizrenit”, “Përshtypjet e udhëtimit””, “Bibliografitë” etj

Më 8 prill 1939 hodhi themelet e organizatës nacionaliste “Balli Kombëtar” si një alternativë antifashiste me program “Nacionalizma shqiptare, 1939. Në vitin 1942 publikoi progamin e Ballit Kombëtar “Dekalogu”, një program nacionalist për një Shqipëri etnike dhe demokratike dhe socialdemokrat nga pikpamja sociale.

Gjatë Luftës së Parë Botërore udhëhoqi luften e nacionalisteve kunder pushtuesve nazifashistë dhe paqen ndermjet shqiptarëve. Ishte organizatori kryesor i Kuvendit të Mukjes (3-4 gusht 1943) dhe i Marrëveshjes së Mukjes per një luftë të përbashkët kundër okupatorëve, në krah të Aleatëve të mëdhej Antifashistë. Pas prishjes së Marrëveshjes së Mukjes nga komunistët dhe emisarët jugosllavë, ai u përpoq të ndalte Luften civile (1943-1945) dhe u përball me terrorizmin komunist.

Emigroi nga Shqipëria pas pushtimit komunist te saj (nëntor 1944) për ta vazhduar luftën kundër regjimit komunist me mjete demoktatike me ndihmen e vendeve Perëndimore. Në emigracion organizoi qëndresën, por edhe edukimin e shkollimin emigrantëve politikë shqiptarë (në kampet Gramo, Santa Fara, Regio Emilia, etj) me konferencat, kurset, shkollën “Besnik Çano”, mësimin e gjuhëve të huaja dhe botimin e revistës”Flamuri”).

Ne vitin 1949 Mid’hat Frashëri në bashkepunim me Aleatët aglo-amerikanë themeloi ne Francë më 26 gusht 1949 Komitetin “Shqipëria e Lirë”, qeveria shqiptare ne emigracion. Qëllimi i Komitetit “Shqipëria e Lirë” ishte lirimi i Shqipërisënga diktarura komuniste dhe vendosja atje e një sistemi demokratiksipas modeleve më të përparuara perëndimore. Mid’hat Frashëri u zgjodh kryetar i komitetit dhe nga BBC në Londër shpalli programin e Komitetit, 6.09.1949. Komiteti Shqipëria e Lire” u vendos me seli në Nju York, ku nisi veprimtarinë.

Për fat të keq, vdiq paprirur më 3 tetor 1949. Vdekja e tij mbetet e dyshimtë, ndonëse u njoftua një atak kardiak. Mendohet se vdekja e M.Frasherit u shkaktua nga një ndërhyrje e Sigurimit Rus, nëpërmjet agjentit Kim Filbi, sipas vendit te qeverisë shqiptare për ta zhdukur Mid’hat Frashëtin (dok. arkivi i Ministrisë së Brendshme).

Vdekja e Mid’hat Frasherit ishte një humbje e madhe per Shqipërinë dhe kombin shqiptar, por edhe më gjerë. Ai ishte figura më e madhe e Kombit tonë, njëherësh edhe nje nga personalitetet më të shquar të Europës në atë kohë.

Instituti “Lumo Skendo”

ABIDIN DINO, ARTISTI MË I MADH TURK ME ORIGJINË SHQIPTARE I SHEKULLIT XX

by

Saimir Kadiu/

Shqiptari Abidin Dino… regjizori i filmit të famshëm “Goal” për Botërorin e vitit 1966. 60 vjet më parë, më 30 korrik 1966, Anglia mundi në finalen e madhe RFGJ-në 4–2 pas kohës shtesë dhe u shpall Kampione e Botës. Për arsye të moshës (kam qenë vetëm 3 vjeç), nuk kam pasur fatin ta shikoja “live” këtë botëror fantastik.

Por disa vite më pas do të ishte një film fantastik për këtë botëror, të cilin do ta shikoja dhjetëra herë te Kinema “Dajti”. Dhe yjet e ’66-ës – Bobby Charlton, Bobby Moore, Jeff Hurst, Seeler, Beckenbauer, Eusebio, Haller, Jashin, Albert, Ratini etj. – më dukeshin si fqinjë që i takoje çdo ditë te Kinema “Dajti”…

Filmi “Goal” do të bëhej një dashuri e madhe e brezit tim, që luante “mendsh” për këmbët e topit. Por askush nuk e dinte që ky film dokumentar i jashtëzakonshëm kishte lidhje edhe me shqiptarët…Një nga regjizorët e tij, ai më artisti, më fantazisti, më romantiku, ishte me gjak shqiptar, nga një familje e madhe shqiptare.

Quhej Abidin Dino…

Abidin Dino vizatoi një numër skicash të shpejta të skenave në Londër në vitin 1966, në format A4, në përgatitje të dokumentarit “Goal! World Cup 1966”.

Me regji nga Abidin Dino dhe Ross Devenish, filmi “Goal” fitoi çmimin BAFTA për dokumentarin më të mirë për Kupën e Botës 1966.

Ka qenë një nga dokumentarët më të mirë të historisë së futbollit. Detajet fantastike të filmit janë të gjitha “made in” Abidin Dino…

Nuk ishte thjesht një film për futbollin, por përfshinte jetën, ndjenjat dhe botën e njerëzve që ndiqnin lojën magjike të topit.

Kush ishte Abidin Dino?

Dino ishte një nga mjeshtrat e pikturës moderne turke, ndër piktorët më të mëdhenj turq të shekullit XX.

Ka lindur në Stamboll më 23 mars 1913, në një familje me origjinë shqiptare nga Çamëria. Gjyshi i tij ishte Abidin Dino (lindur në Prevezë të Çamërisë në vitin 1843 dhe vdekur në Turqi në vitin 1906), ministër i Jashtëm i Turqisë dhe një nga organizatorët e Lidhjes së Prizrenit, një personalitet i madh i kohës, njëkohësisht edhe themelues i Bursës së Stambollit.

Babai i tij ishte Rasih Dino (1865–1928), delegat i Çamërisë në shpalljen e Pavarësisë më 28 nëntor 1912.

Në vitin 1913, Rasih Dino ishte kryetar i delegacionit të Shqipërisë së Ismail Qemalit në Londër, në kohën e nënshkrimit të Traktatit të Londrës, i shoqëruar nga Mehmet Konica dhe Filip Noga. Ky delegacion i paraqiti ministrit të Punëve të Jashtme të Perandorisë Britanike, Edward Grey, vijën e kufirit shtetëror të viseve etnike shqiptare dhe një pasqyrë të hollësishme të përbërjes së popullsisë në këto krahina.

Artisti i ardhshëm jetoi me familjen e tij në Zvicër dhe Francë deri në moshën 12 vjeç.

Më pas filloi shkollën e mesme amerikane “Robert College” në Stamboll, por u largua për t’u bërë piktor. Punoi si karikaturist dhe ilustrues dhe u përfshi në projekte në Paris, Leningrad, Moskë dhe Kiev (i ftuar nga kineasti i famshëm rus Sergey Yutkevich).

Dino projektoi gjithashtu Pavijonin turk për Panairin e New York-ut në vitin 1939.

Pas luftës, nuk parapëlqehej nga politika turke e kohës; u internua në Turqinë juglindore dhe më pas, me ndihmën e miqve të tij, emigroi në Paris, ku jetoi deri në vdekjen e tij në vitin 1993.

Ishte mik i ngushtë i personaliteteve si Picasso, Gertrude Stein, Tristan Tzara, Nazim Hikmet, Yaşar Kemal, Max Ernst etj.

Para pesë vitesh isha për një vizitë pune në Stamboll. Shfrytëzova rastin për të parë disa librari të famshme të qytetit, midis të cilave edhe librarinë “Denizler Kitabevi” në Beyoğlu, e njohur për librat e vjetër, hartat, gravurat dhe vizatimet e piktorëve të mëdhenj turq, si dhe fotografitë e Ara Güler.

Krenari e veçantë kur librashitësi shumë i kulturuar përmendi “arnautin” Abidin Dino si piktorin më të madh dhe më të rëndësishëm turk të shekullit XX.

Ai jo vetëm që është njëri ndër pionierët e pikturës moderne turke, por ka prodhuar edhe shumë vepra në fusha të ndryshme si karikaturë, skulpturë, qeramikë, kinema dhe letërsi.

Nga fisi Dino kanë dalë edhe dy piktorë të tjerë të shquar: Arif Dino (vëllai i Abidinit) dhe Ali Dino (1890–1938), një nga piktorët më të njohur në Greqinë e viteve ’30, si dhe deputet në parlamentin grek.

Motra e tij, Lejla Dino, ishte kryetare e Shoqatës së Grave Shqiptare të diasporës dhe i shkroi letër gruas së presidentit Wilson për mbrojtjen e kufijve të Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore.

Vëllai tjetër, Ahmet Dino, ishte një nga vallëzuesit modernë më në zë të Zvicrës në kohën e vet.

Në atdheun e të parëve të tij, në Sarandë, ka një rrugë që mban emrin Abidin Dino. Por nuk dihet nëse është për gjyshin apo për nipin (mendoj se është për gjyshin).

Përkthyesi i njohur Jusuf Vrioni (nga nëna) është kushëri i afërt i Abidin Dinos (gjyshërit janë vëllezër). Ata u takuan në Paris në tetor 1992.

Dino vdiq më 7 dhjetor 1993 në spitalin Villejuif në Paris. Trupi i tij prehet në varrezat Aşiyan në Stamboll.

Në librin e tij “Dino – Shtegtari i Portës Sublime”, Luan Rama shkruan:

“Abedini ishte vetë fisnikëria… liria e tij supreme, finesë supreme… Humori i tij ishte në vazhdën e një spiritualiteti humanist dhe laik…”

Vdekja e tij preku një numër të madh intelektualësh e artistësh nga kombe të ndryshme.

Një gjë nuk e kam kuptuar: si është e mundur që regjimi komunist nuk e ftoi asnjëherë në Shqipëri, kur ai nuk përbënte rrezik për të? Madje, në festat e nëntorit që organizonte Ambasada shqiptare në Paris, ai ishte ndër të ftuarit kryesorë.

Ndoshta ndikonte edhe lidhja farefisnore me Mazar Dinon.

Abidin Dino dhe Mazar Dino i përkisnin të njëjtës familje nga Çamëria, por jetuan në vende të ndryshme dhe patën fate krejt të ndryshme: njëri u bë simbol i artit modern turk, tjetri u bë viktimë e tragjedisë çame.

Nuk besoj se ka pasur ndonjë artist shqiptar më të madh se Abidin Dino (ndoshta edhe më i madh se Ibrahim Kodra), në vitet 1950–1980, që jetonte jashtë Shqipërisë.

Ndërkohë, në Shqipëri përmendej vetëm i ati, Rasih Dino, në historinë e Pavarësisë – dhe kaq.

Ftonin lloj-lloj bozhibozukësh dhe nuk ftonin Abidin Dinon…

Lufta e Vraninës (1862) – qëndresa heroike e Oso Kukës dhe mbrojtja e kufijve shqiptarë

by

Në historinë e shekullit XIX ndër ngjarjet më të rëndësishme të qëndresës shqiptare kundër përpjekjeve për pushtim territorial në rajonin e Shkodrës, një vend të veçantë zë Lufta e Vraninës, e zhvilluar në vitin 1862 në ishullin e Vraninës në Liqenin e Shkodrës. Kjo ngjarje historike ndodhi në një periudhë kur Ballkani ishte përfshirë nga tensione të forta politike dhe ushtarake, ndërsa territoret shqiptare ndodheshin nën administrimin e Perandorisë Osmane, por njëkohësisht përballeshin me pretendime dhe sulme të vazhdueshme nga shtetet fqinje.

Ishulli i Vraninës kishte një rëndësi të veçantë strategjike për kontrollin e rrugëve ujore dhe për mbrojtjen e zonës së Shkodrës. Për shkak të kësaj pozite, ai ishte kthyer në një pikë të rëndësishme ushtarake dhe mbrohej nga një garnizon i vogël shqiptar, i përbërë nga luftëtarë vendas që shërbenin në mbrojtje të kufirit.

Në mesin e shekullit XIX marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve të vilajetit të Shkodrës dhe forcave të Principatës së Malit të Zi ishin të tensionuara. Në këtë kohë, udhëheqja malazeze kërkonte zgjerimin e territorit të saj drejt jugut dhe drejt zonave përreth Liqenit të Shkodrës. Për këtë arsye u ndërmorën disa operacione ushtarake kundër pikave kufitare që mbroheshin nga shqiptarët.

Në verën e vitit 1862 një forcë e madhe malazeze u drejtua drejt Vraninës me synimin për ta pushtuar këtë pikë strategjike. Sipas burimeve historike, ushtria sulmuese përbëhej nga disa mijëra ushtarë, ndërsa në mbrojtje të fortesës dhe kullës së barotit ndodheshin vetëm disa dhjetëra luftëtarë shqiptarë.

Në krye të këtij grupi të vogël mbrojtësish ishte trimi i njohur shkodran Oso Kuka. Ai ishte një luftëtar i respektuar dhe me përvojë, i njohur për guximin dhe për besnikërinë ndaj vendit të tij. Nën drejtimin e tij ndodheshin rreth njëzet e tetë luftëtarë shqiptarë, të cilët vendosën të qëndronin në mbrojtje të kullës së barotit dhe të mos e lëshonin pozicionin pa luftë.

Luftimet filluan kur forcat malazeze rrethuan ishullin dhe filluan sulmet kundër mbrojtësve shqiptarë. Përballja ishte tepër e pabarabartë, sepse një numër shumë i vogël luftëtarësh po përballej me një ushtri të madhe dhe të pajisur mirë. Megjithatë, mbrojtësit shqiptarë qëndruan me vendosmëri dhe rezistuan për një kohë të gjatë, duke u shkaktuar humbje të konsiderueshme forcave sulmuese.

Gjatë përleshjeve të vazhdueshme, trupat malazeze arritën të afrohen gjithnjë e më shumë drejt kullës ku ndodheshin mbrojtësit shqiptarë. Ndërkohë, municionet e tyre po pakësoheshin dhe rrethimi ishte bërë pothuajse i plotë. Në këto rrethana të vështira, Oso Kuka dhe shokët e tij e kuptuan se rezistenca e tyre nuk mund të vazhdonte për shumë kohë dhe se rreziku i kapjes së gjallë ishte i pashmangshëm.

Në këtë moment kritik, Oso Kuka mori një vendim që do ta bënte emrin e tij të pavdekshëm në historinë shqiptare. Ai vendosi që mbrojtësit shqiptarë të mos dorëzoheshin. Përkundrazi, vendosi të sakrifikonte jetën e tij dhe të shokëve të tij duke shpërthyer kullën e barotit në mënyrë që armiku të mos mund ta pushtonte atë.

Kur trupat malazeze u afruan pranë kullës dhe filluan të hyjnë brenda saj, Oso Kuka i vuri zjarrin barotit që ndodhej në depo. Shpërthimi ishte i fuqishëm dhe shkatërrues. Kulla u hodh në erë bashkë me mbrojtësit shqiptarë dhe me shumë nga ushtarët malazezë që ndodheshin përreth saj.

Në këtë shpërthim ranë dëshmorë Oso Kuka dhe të gjithë luftëtarët shqiptarë që ndodheshin me të. Në të njëjtën kohë, shpërthimi shkaktoi humbje të mëdha në radhët e ushtrisë sulmuese, duke vrarë dhe plagosur shumë ushtarë që kishin rrethuar kullën.

Pas kësaj ngjarjeje dramatike, forcat malazeze u detyruan të tërhiqeshin nga ishulli i Vraninës. Kjo qëndresë e jashtëzakonshme bëri që kjo pikë strategjike të mbetej për një kohë nën administrimin e vilajetit të Shkodrës dhe të mos binte menjëherë në duart e pushtuesve.

Megjithëse më vonë zhvillimet politike në Ballkan do të ndryshonin fatin e disa territoreve përreth Liqenit të Shkodrës, heroizmi i Oso Kukës dhe i shokëve të tij mbeti një nga shembujt më të lartë të sakrificës për atdheun në historinë shqiptare.

Ngjarja e Vraninës u përjetësua edhe në letërsinë kombëtare shqiptare dhe në këngët popullore të veriut. Veçanërisht ajo u përshkrua në mënyrë të fuqishme në veprën epike Lahuta e Malcis të poetit të madh shqiptar Gjergj Fishta, ku sakrifica e Oso Kukës paraqitet si një simbol i përhershëm i trimërisë dhe i dashurisë për atdheun.

Në këtë mënyrë, Lufta e Vraninës e vitit 1862 mbetet një nga episodet më domethënëse të historisë së rezistencës shqiptare në shekullin XIX. Ajo dëshmon se edhe në rrethana të pabarabarta, kur një grup i vogël luftëtarësh përballet me një ushtri shumë më të madhe, vendosmëria për të mbrojtur tokën dhe nderin e vendit mund të lindë akte heroike që mbeten të gjalla në kujtesën historike të një kombi.

Në fund të këtij përshkrimi historik, është e drejtë të kujtojmë se sakrifica e Oso Kukës dhe e bashkëluftëtarëve të tij nuk ishte vetëm një akt trimërie individuale, por një dëshmi e shpirtit të qëndresës së popullit shqiptar në mbrojtje të trojeve të veta. Kjo ngjarje mbetet një pjesë e rëndësishme e kujtesës kombëtare dhe një shembull i fuqishëm i dashurisë për lirinë dhe për atdheun.

Gjon F. Ivezaj

Foto: https://balkanacademia.com

“Brenga” e Tonin Mirakajt, sipas Pashko R. Camajt

by

Laura Konda/

Brenga, historia e vërtetë e Tonin Mirakajt

“Brenga” është romani i ri i autorit Pashko R. Camaj. Më parë ai ka shkruar romanin autobiografik “Porosia e kullës”. Këtë herë Camaj e ka bazuar historinë e tij te rrëfimi i Tonin Mirakajt, aktivist i njohur i organizatës “Vatra”, disa herë Kryetar i Këshillit të Kishës Katolike “Our Lady of Shkodra”, një njeri i respektuar në komunitetin shqiptaro-amerikan të New Yorkut. Tonin Mirakaj u arratis nga fshati Iballë i Pukës së bashku me familjen dhe me dy bashkëfshatarë të tjerë me familjet e tyre në vitin 1956. Ai ishte vetëm 22 vjeç, djali i madh i familjes, nëna i kishte vdekur, me vete kishte babain, vëllain dhe tre motra. Fillimisht, grupi i 17 të arratisurve, mbërrin në ish-Jugosllavi, ku trajtohen me një armiqësi të hapur nga UDB-ja dhe agjentë të saj në kampin e refugjatëve, por për fatin e tyre të mirë, nuk ia dorëzojnë forcave kufitare që ishin vënë në kërkim të tyre. Në se do t’i dorëzonin, në atdhe i priste burgu e ndoshta edhe vdekja. Pas disa vitesh me keqtrajtime në kampet e ish-Jugosllavisë, ata i transferuan për disa muaj në kampin e refugjatëve pranë Triestes në Itali, ku për herë të parë u trajtuan si njerëz e më pas i lejuan të realizonin ëndërrën e tyre amerikane, duke u vendosur më në fund në vitin 1961, në New York.

Pashko R. Camaj e mori shkëndijën për të shkruar këtë vepër nga një takim që pati me Tonin Mirakajn, i cili i sugjeroi të shkruante historinë e tij, që lidhet ngushtë edhe me një brengë që ai ka ruajtur thellë në kraharor për shumë vite me radhë. Tonini e kishte vuajtur për shumë vite faktin që shoku i tij fëmijërisë, Marku, pas arratisjes së tij, ka kaluar një kalvar persekutimesh çnjerëzore në burgun e Burrelit e më pas në kampin e punës në Spaç për gati 30 vjet, vetëm ngaqë një natë para arratisjes së Toninit i kanë parë duke biseduar bashkë. Një ndëshkim me vuajtje të përmasave biblike, vetëm nga shkaku i arratisjes së shokut. “Unë zgjodha lirinë, por liria ime u bë shkak për dënimin e tij”. Kjo është brenga e Toninit. Dhe Pashko R. Camaj ia plotësoi lutjen Tonin Mirakajt, duke shkruar “Brengën”.

Brenga, si një skenar dokumentari i Malësisë së viteve 1950

Më tepër se sa një roman do të thoja se “Brenga” i ngjan një skenari filmi, që shpalos skena tragjikepër syrin e lexuesit. Historia fillon me një miniskenë: në një fshat mes malesh me pamje piktoreske, dy shokë të ngushtë prej vitesh, kanë një miqësi të bukur, aq sa bashkëfshatarët i thërresin “binjakët”, apo “dy trupa një shpirt”, siç thotë Tonini. Ata takohen rregullisht dhe bisedojnë nën një gështenjë, një dru i lashtë që simbolizon lidhjen e tyre të ngushtë me dheun ku kanë lindur e ku kanë jetuar ndër breza paraardhësit e tyre. Jemi në dhjetëvjeçarin e parë pas çlirimit të Shqipërisë nga pushtimi Italian dhe ardhjes në fuqi të komunistëve.

Në Malësi ky pushtet nuk pati gëzuar ndonjëherë simpati. Prona private, e trashëguar brez pas brezi e që i siguronte jetesën malësorëve punëtorë të palodhur, u shtetëzua, duke i lënë ata në një varfëri të skajshme; aleanca e komunistëve shqiptarë me ata sllavë nuk u pa asnjëherë me sy të mirë nga malësorët, të cilët pas pushtimit otoman, kishin patur armiqësi shekullore me serbët, për arsye që njihen nga historia e Ballkanit. Pushteti i ri i komunistëve, që dolën fitimtarë nga lufta antifashiste dhe vendosën të ashtuquajutrën diktaturë e proletariatit, nuk shikohej aspak me simpati prej shumicës së malësorëve. Shumë syresh zgjodhën të largohen nga vendi, duke kaptuar male e duke shkuar në mërgim, por një pjesë e tyre lanë pas familjarë e miq që vuajtën pasojat e arratisjes së të afërmve. Ata që mbetën u konsideruan si armiq të pushtetit.

Një pjesë e malësorëve më të kamur, pronarë tokash, pyjesh e kullotash u cilësuan kulakë, një damkë që sillte me vete pasoja të frikshme për familjet e tyre. Kështu, Tonini i përkiste një familjeje kulake, i ati kishte vuajtur burgun si i tillë, shto këtu edhe faktin që një i afërm nacionalist kishte kapërcyer me kohë kufirin në Perëndim e cilësohej si armik nga pushteti i ri. Ndërsa një kushëri i tij, Kolë Bibë Mirakaj, kishte qenë Ministër i Brendshëm në vitin 1943. Këto mjaftonin për ta konsideruar familjen Mirakaj si të padëshirueshme e për rrjedhojë, në shënjestër të luftës së klasave. Marku, miku i Toninit, nga ana e tij, ishte fëmija i vetëm i dy prindërve që dikur kishin patur një jetë të thjeshtë në fshatin Iballë.

Tonini qëndroi natën e fundit para arratisjes me Markun, pa guxuar t’i tregojë për planin, pasi siç thonte i jati, “edhe muret kanë veshë”. Por ai i la një shenjë simbolike, kryqin, që të fakt Marku duket se në mënyrë simbolike e ngarkoi mbi shpinën e tij gjatë vuajtjeve dhe torturave që përjetoi në burgje për vite me radhë. Atë kryq ai nuk e lëshoi kurrë. Autori flet për dilemën e një djali të ri si Tonini për t’u larguar nga vendi, ai madje i ankohet të atit se “përse do të shkojnë te shkijet”, por më pas i ati e bind se nuk ka të ardhme për familjen e tyre në vendlindje për shkak të luftës së klasave. “Të jesh një Mirakaj me komunistët në pushtet do të thotë të jesh i vdekur”- i thotë i ati Toninit.

Dy jetë paralele dhe ideja e humanizmit që përshkon veprën

Autori përshkruan paralelisht e me ngjyra reale dy kalvare: nga njëra anë rruga plot peripecira e arratisjes së familjes së Toninit dhe e dy familjeve të tjera. Ata kaptojnë male, lumenj, në mes të të ftohtit të netëve e shiut, të uritur e të rreckosur. “Ata po shkonin drejt një drite që ende nuk e dinin nëse ishte liri, apo thjesht një formë tjetër e dhimbjes…Hëna është e ftohtë, prej saj nuk vjen asnjë lloj ngrohtësie, ndërsa kalojnë Malet e Mallkueme”, – e përshkruan me një paralelizëm të goditur autori udhëtimin e rrezikshëm. Frika i ndjek në çdo hap, sepse dihet fati i tyre në se kapen nga forcat e kufirit. Më në fund, pas disa ditësh, grupi i raskapitur prej 17 vetësh arrin të kalojë në anën tjetër të kufirit, por atje gjejnë një pritje aspak miqësore në Kampin e Emigrantëve të Podujevës.

Autori përshkruan paralelisht kalvarin e Markut, që e torturojnë me forma nga më çnjerëzoret për ta detyruar të pohojë se ka bashkëpunuar me Toninin për arratisjen, ose të paktën ka qenë në dijeni të planit. Përsëri, skenat e përshkruara i ngjajnë një dokumentari plot vuajtje. Marku nuk epet nga torturat. “Mund të keni trupin tim, mund të më rrihni, por shpirtin tim nuk mund ta keni kurrë,”- thotë ai.

Përmes personazhit të Markut, autori shpalos një ide themelore të romanit, humanizmin. Të burgosurit, edhe pse të rraskapitur, të sakatuar fizikisht e të uritur, nuk e humbën ndjenjën e humanizmit.

Historia njerëzore është e mbushur me kapituj të errët, ku pushteti, apo ideologjia kanë tentuar ta zhbëjnë thelbin e qenies njerëzore. Procesi i këtij dehumanizimi nuk synon vetëm dhimbjen fizike, ai synon asgjësimin e identitetit dhe mbi të gjitha, moralit. Por në shumë raste, individi, ndonëse i zhveshur nga çdo liri e jashtme, refuzon të dorëzojë lirinë e tij të brendshme. Kështu, edhe në momentet më të vështira, Marku nuk e ngarkoi kurrë me faj mikun e tij, që në mënyrë të pavetëdijëshme ishte bërë shkak për vuajtjet e tij. “E urrej dhe urrej veten që e urrej”, – thotë Marku në orët më të rënda që përjetoi gjatë torturave në Spaç. Një pohim i thjeshtë i dalë nga zemra, që të kujton thënien e personazhit të Dostojevskit “Unë i frikësohem vetëm një gjëje: që të mos jem i denjë për vuajtjet e mija.”

Një personazh që të le mbresë për humanizmin e tij është prifti Petro, që i qëndron pranë e i jep kurajo Markut në momentet e vështira. “Edhe në gropën më të errët, yjet janë të dukshme, por vetëm në se ngre sytë dhe kujton si të shohësh”, – i kujton Petroja Markut në orët e dhimbjeve fizike në Spaç.

Dy miq, dy jetë të ndryshme

Ndërsa Tonini ka ardhur në Shtetet e Bashkuara dhe ka filluar një jetë të re, duke punuar si shumë emigrantë të tjerë në vendin e lirisë dhe të emigrantëve, Marku i ka kaluar vitet më të mira të jetës në burg; gati 30 vjet. Ai ka humbur gjithshka, por jo krenarinë e malësorit. Asnjë lloj presioni nuk e detyroi atë pranonte një fakt të pavërtetë, se kishte patur dijeni për arratisjen e shokut të fëmijërisë. Në vitin 1984, pas përfundimit të dënimit, Marku së bashku me Petron lirohen dhe kthehen secili në vendlindjen e tyre për të rifilluar jetën e re në liri.

Tonini, edhe pse e ka patur vazhdimisht në mendje Markun, të cilit i ka shkruar letra pa marrë përgjigje, nuk ka qenë në dijeni të peripecive që ka kaluar miku i tij. Me hapjen e Shqipërisë në vitet ’90, ai mëson të vërtetën. Brenga që ka marrë me vete për fatin e panjohur të shokut të tij të fëmijërisë merr atëhere vërtet përmasat e një brenge të rëndë. Përse duhet të vuante Marku pasojat e arratisjes së tij? Por vetë Marku i shkruante Toninit në letrën që mbërriti vetëm në vitet ’90: “Në çastin më të errët të fajësova ty. M’u dhimbs dhe e urreva veten, sepse ti nuk e meritoje. Nuk ishte faji yt. Por dhembja ma kishte errësuar logjikën. Më fal.” Përsëri shfaqet humanizmi i Markut. Burgu dhe torturat nuk mundën ta shpërfytyronin atë njeri me karakter të fortë. Ai mbeti përherë i ndershëm e i njerëzishëm.

Në vendlindje pas disa dekadash

Autori e çon Toninin përsëri në vendlindje, ku dy shokët e fëmijërisë më të fund takohen dhe rrinë gjatë duke biseduar nën gështenjën e tyre. Por Tonini do të çlirohet plotësisht nga pesha e brengës së tij, pasi historia e tij dhe e Markut të përjetësohet në një libër. Ai thotë se “kjo histori është e rëndësishme të shkruhet për të gjithë ata djem e burra që humbën jetën minierave, burgjeve, gjatë kalimit të kufirit. Është për gratë dhe fëmijët që punuan në kampet e internimit, për letrat që nuk mbërritën kurrë dhe për këngët që u kënduan në heshtje”… Dhe amanetin e tij e mishëron ky roman-dokumentar i Pashko R. Camës, një dëshmi shumë e nevojshme për brezin e ri të shqiptarëve, që ata ta njohin të kaluarën dhe të vërtetat historike të vendit të tyre.

Faleminderit Pashko që na solle këtë rrëfim të zotit Tonin Mirakaj. Faleminderit Shtëpisë Botuese Onufri që po sjell një lloj letërsie që dokumenton të kaluarën, për të njohur me të brezin e ri të Shqipërisë.