s p – Page 1806 – Dielli

Keti Schneeberger, tubim në përkrahje të Republikës së Kosovës

June 20, 2023 by s p

Hazir Mehmeti, Vjenë/

Ngritja e tensioneve në veriun e Kosovës dhe rrezikimi i Kosovës nga kërcënimet nga Serbia e Aleksandër Vuqiqit, ka ngritur lëvizje protestuese të shoqatave dhe institucioneve të shumta edhe jashtë Kosovës. Në Vjenë u mbajt tubimi mbështetës për Kosovën në këto rrethana të rënduara në veri të nxitura nga bandat e armatosura serbe të dirigjuara nga Aleksander Vuqiq, ish ministër i bashkëqeverisjes me satrapin e Ballkanit, Sllobodan Millosheviq.
Organizatore ishte kryetarja e shoqatës “Vienna goes Europa” dhe këshilltare lokale në Bashkimin Evropian, Kati Schneeberger. Tubimi u mbajt në “Platz der Menschenrechte” ( Sheshi i të Drejtave të Njeriut), në Vjenë. Në mbështetje të Republikës së Kosovës kishin ardhur mërgimtarë shqiptarë nga disa qytete të Austrisë. Zonja Schneeberger falënderoi qytetarët e tubuar dhe u shpreh se të tubuar mesazhet marrin forcë drejt cakut të duhur. Qytetarit mbanin pllakata me mbishkrime ku kërkohej mbështetje për demokracinë. “Mbroni demokracinë dhe paqen” “Qëndroni me Kosovën”, “Ndaloni autokratët!”

Në fjalën e saj Keti Schneeberger u ndal duke përshkruar takimet e saj me qytetar shqiptarë, serb, boshnjak nga vizita e saj e fundit në Kosovë. Ajo mes tjerash tha : “Nga të gjitha kontaktet me njerëz të nacionaliteteve të ndryshme të gjithë dëshirojnë të jetojnë në qetësi, të kujdesën për jetën e tyre. Ata nuk dëshirojnë të jenë top loje në shërbim të kurrfarë lloj regjimi autokrat. Ata dëshirojnë të kenë sistem arsimor, punë, një sistem funksional shëndetësor, aktivitete dhe mundësi për të rinjtë. Dëshirojnë thjesht; jetën në rahati me njëri tjetrin pa korrupsion, pa banda dhe pa përzierje nga Beogradi”. Zonja Schneeberger u ndal edhe tek reagimet e BE-së jo të drejta duke e dënuar institucionet e Kosovës e cila vepron në shtrirje të funksionimit të ligjit dhe rendit në territorin e saj, kurse Serbia shkaktare e konfliktit duke mbështetur bandat kriminale të cilat sulmuan policinë e Kosovës dhe ushtarët e KFOR-it.
Nga mërgimtarët me fjalime të shkurtra iu drejtuan qytetarëve, Idriz Smajli dhe Fatmir Osmani, veprimtar nga Grazi. Pjesëmarrja e mërgimtarëve nuk ishte ashtu siç është pritur masive kur dihen rrethanat e renduara në Kosovë. Mërgimtarët e falënderojnë Zonjen Keti Schneeberger për mbështetjen e saj dhen drejtësisë dhe Republikës së Kosovës.

The New York Times

June 20, 2023 by s p

Sami Repishti, Ph.D.

co-author of “Studies on Kosova”C.U.P 1984/

June 3, 2023

LETTER

To THE EDITOR

I have studied “the problem of Kosovo” for many years. I must recognize that your two recent articles “Time of Rising Tensions in Kosovo and Serbia”(May 31,2023) and the second article “Djakovic Launched Himself Into Another Fiery Controversy”(June 1,2023) are balanced,Informative, and factual. The authors deserve our gratitude!

The Western Balkan’s States,without exception, include one or more ethnic minorities who have been oppressed, and have revolted. The most important case is the Republic of Kosovo, an independent state since 17 February 2008, recognized by more than 100 nations, including the United States, the United Kingdom and France. Conspicuously absent are the Russian Federation and the Republic of China, two major powers and members of the UN Security Council.

The reason for this dichotomy -it’s a general belief- is the presence of large minorities in both two countries. Their diplomacies have opposed all attempts made by the Republic of Kosovo to integrate itself fully in the society of nations, fearing that an independent Republic of Kosovo will be seen as a “model” by the subjugated minorities to strive for independence, or request to join their brothers and sisters of the neighboring state, part of which they have always claimed to be.

The Republc of Kosovo was freed from the Serbian yoke after a struggle of many decades, especially since the 1878 Treaty of Berlin, when the Albanian population was still occupied by the Turks. Kosovo without a Great Power friend, and Serbia a bridgehead of Imperalist Russia in her efforts to reach the warm waters of the Mediterranean, was no match to fight and win. The unjust geography in the Western Balkans took the present shape and kept expanding by the 1913 London Conference and the 1919-20 Peace Treaties in Paris, especially in favor of Serbia, an ally of the victorious states.

A small State of Albania was formed in 1912, but the trauma of dismemberment never ended until the destruction of the second Yugoslavia, brought about by an expansionist Serbia. In Spring 1999, a NATO coalition military power expelled Serbia out of Kosovo, and sponsored the creation of the Republic of Kosovo free, independent, democratic, united and European state.

It’s hoped that a more friendly atmosphere will reach the Western Balkans states too, and that the two neighbors, Albanians and Serbs, will learn to live in peace and constructive cooperation with each other

Sami Repishti, Ph.D.

Dr. Sami Repishti co-author of “Studies on Kosova”C.U.P 1984

“Regency”

638-49 Danbury Road

Ridgefield, CT 06877

Shqiptari Antoni Lukasz Crutta dhe historia e tij në Poloni*

June 20, 2023 by s p

Në gjuhën shqipe e përshtati:
Haxhi Dulla
Teksti dhe fotot nga: Tamara Jesionowska/

Kanë kaluar 211 vite nga vdekja e tij dhe është koha për të rikthyer kujtimin e tij. Në Lewiczyn, një fshat i vogël pak më shumë se pesëdhjetë kilometra larg Varshavës, më 3 qershor të këtij viti, me iniciativën e Shoqatës Polako-Shqiptare TPA, Shoqatës Polako-Kosovare Kos-Pol, me mbështetjen e Ambasadës së Republikës së Shqipërisë, dhe autoritetet e komunës Belsk i Madh, u organizua një ceremoni të vendosjes së luleve dhe ndezjes së qirinjve nën obelisk, në krye me një urnë, të mbuluar me një vello lindore. Obelisku ndodhet në varrezat e kishës. Mbishkrimi ka këtë tekst: Antoni Łukasz Crutta, cili vdiq në 1812, prehet këtu në Lewiczyn, vajza e tij Eliza Bedlińska, e martuar me gjeneral, vdiq në 1799 dhe Wojciech Piotr Bedliński, gjeneral-adjutant i Komisionit Ushtarak të Kurorës dhe këshilltar i Voivodeship Mazowieckie, vdiq në 1822. Mbi epitafin është vendosur saktësisht një epitaf të armëve të Crutts dhe Wieniawa Bedlińskes.
Shpresa Kureta, ambasadorja e Republikës së Shqipërisë, falënderoi autoritetet dhe banorët e komunës, të cilët bënë shumë përpjekje për përgatitjen e ceremonisë: Monumenti Crutta qëndron në Lewiczyn për gati dyqind vjet, që nga viti 1830. I mbijetoi shumë luftërave, por ishin famullitë dhe famullitarët e njëpasnjëshëm, autoritetet lokale dhe banorët e Lewiczyn që e mbrojtën dhe u kujdesën për të, përçuan histori për shqiptarin e jashtëzakonshëm brez pas brezi. – Ndjej gëzim dhe mirënjohje të jashtëzakonshme dhe personalisht, me gjithë zemër, dua t’ju falënderoj dhe mund t’ju përcjell falënderimet nga njerëzit dhe autoritetet e vendit tim për kujdesin dhe përpjekjet e jashtëzakonshme për të mbajtur Antoni Crutta-n në kujtim të gjallë. Më lejoni gjithashtu, të dashur miq, të shpall 11 qershorin (d.m.th., ditën e vdekjes së tij) si Ditën e Përkujtimit të Antoni Łukasz Crutt, në të cilën, çdo vit, do të vijë këtu një delegacion shqiptaro-polak i cili në Lewiczyn do të vendosë lule në varrin e Crutta-s dhe do të ndezë një qiri. Do të jetë gjithashtu një mundësi për t’u takuar dhe ideuar me autoritete lokale, historianë dhe banorë të rajonit për zhvillimin e aktiviteteve të përbashkëta polako-shqiptare në fushën e kulturës, turizmit dhe ekonomisë dhe Z. Krzysztof Kowalewski, përfaqësues i Zyrës së Komunës, Departamenti i Promovimit.
Dorota Horodyska : Grupi ynë polako-shqiptar përfshin ish-ambasadoren polake në Shqipëri – znj. Irena Tatarzyńska, konsull Nderi i Republikës së Shqipërisë në Poloni z. Paweł Michalak, aty është edhe z. Casimir Pulaski në Warka, Dhe së fundi jemi ne – anëtarët e Shoqatës Polako-Kosovare me nënkryetaren Tamara Jesionowska dhe anëtarët e Shoqatës Polako-Shqiptare dhe mua. Dorota Horodyska, presidente e Shoqërisë Polako-Shqiptare, theksoi: sot po takohemi te varri i Antoni Łukasz Crutta – së bashku – polakë dhe shqiptarë për t’i bërë homazhe. Jemi këtu sepse Łukasz Crutta, duke i shërbyer Republikës së Polonisë për vite me radhë, ka theksuar gjithmonë origjinën e tij shqiptare. Komuniteti polako-shqiptar nuk dinte për ekzistencën e Crutta-s për një kohë të gjatë. Ishin vetëm artikujt e historianëve rajonalist që na hapën sytë: Andrzej Roli-Stężycki, mjeku Remigiusz Matyjas, Krzysztof Perzyna, si dhe zëri i një banori të caktuar të Goszczyn.
Dua të shtoj se është diçka e jashtëzakonshme që Antoni Crutta na solli këtu dhe na bashkoi, se këtu, në Lewiczyn, gjetëm një copë Shqipëri. Falë kujtimit tuaj për Crutt, ne, polakë dhe shqiptarë, do të mund të vazhdojmë punën e tij së bashku. Dëshiroj të shpreh gëzimin tonë që me ne janë: Znj. Sekretare e Komunës Renata Ostatek, znj. Maria Walewskaą-Żółcik, drejtore e ekipit komunal të institucioneve arsimore në Belsk Duzy, znj. Ewa Łubińska, kryetare e Komisioni i Arsimit.

SI NGA NJË PËRRALLË ORIENTALE

Siç ka shkruar Andrzej Zygmunt Rola-Stężycki, studiues i historisë së Antoni Łukasz Crutta, një rajonalist, Cyt.: Historia për të është si e marrë nga e famshmja “Përralla nga një mijë e një net”. Çfarë mund ta lidhë Lewiczyn me këtë Orient ekzotik? Dhe përfshin shumë … Antoni Lukasz Crutta lindi në vitin 1727. (…) Ai rridhte nga një familje e vjetër fisnike shqiptare. Krut, i përmendur në foletë e Kakariq Krut dhe Krut Kakariq qysh në vitin 1416 dhe ndodhet në Zadarin e sotëm kroat. Përfaqësuesit e kësaj familjeje katolike u bënë të njohur në luftërat me turqit. Antoni Łukasz ndoshta vinte gjithashtu nga një nga familjet Krut që u vendosën në Venecia. Babai i tij ishte padyshim shqiptar dhe nëna italiane. Ai vetë gjithmonë e ka theksuar kombësinë e tij shqiptare..
Edukimi i mirë, njohja e politikës dhe ekonomisë së vendeve të Evropës Jugore dhe gjuhët orientale të përvetësuara gjatë udhëtimeve dhe shërbimeve të shumta, i mundësuan të ndërmerrte projekte shumë të përgjegjshme të porositura nga të mëdhenjtë dhe të fuqishmit e asaj kohe. Fama e tij u rrit, sepse gjatë periudhës së marrëdhënieve aktive me Orientin – veçanërisht në shekujt 16-18, njerëzit që njihnin gjuhët lindore ishin të domosdoshëm në ruajtjen e marrëdhënieve ndërkombëtare (…). Këta njerëz ishin të nevojshëm si për sundimtarët polakë, ashtu edhe për hetmanët, deputetët dhe tregtarët, të cilët ishin të vetëdijshëm për faktin se njohuritë serioze dhe njohuritë e shkëlqyera të gjuhëve ishin të nevojshme për kontaktet e duhura. Ai erdhi në Poloni në nëntor 1765, duke u vendosur në Varshavë. Në 1765, një rezolutë parlamentare i garantoi atij një pagë prej 600 të Zlotët polake në vit. Crutta dinte shumë gjuhë në mënyrë të përsosur, duke përfshirë: armenisht, turqisht, tatarisht, persisht dhe arabisht. Ai fliste rrjedhshëm latinisht, greqisht, frëngjisht, italisht dhe ndoshta polonisht. Atij iu besua përkthimi në latinisht i shumë veprave të rëndësishme dhe dokumenteve lindore nga arkivat e Republikës së përbashkët Polako-Lituanez dhe u caktua në shumë legacione të rëndësishme, duke përfshirë legatën turke të Numan beut në 1777. Vetëm ai u autorizua të përkthente drejtpërdrejt në mbreti, ministrat, marshalli dhe më parë u raportuan atyre. Ai ishte shumë i respektuar. Duket se falë pjesëmarrjes së tij në negociata, Polonia shpëtoi pjesëmarrja në luftën ruso-turke të ndërmarrë në vitin 1768. Ai i dha favore të mëdha Republikës së Polonisë me punën e tij, u lidh me të dhe e trajtoi atë si atdheun e tij. Republika mirënjohëse e filloi atë në Sejm në Varshavë më 18 dhjetor 1775, duke i dhënë kështu fisnikërinë polake. Më 26 shkurt 1778, atij iu dha titulli i konsulentit të trashëgimisë së huaj. (…) Pas ndarjeve, Crutta u vendos në pasurinë e dhëndrit të tij Wojciech
Piotr Bedliński, stemë Wieniawa – gjeneral-adjutant i Komisionit Ushtarak të Kurorës dhe këshilltar i Voivodeship Mazowieckie, trashëgimtar i Lewiczyn pranë Grójec. Antoni Łukasz Crutta shoqëroi mbretin polak Stanisław August Poniatowski – pas abdikimit të tij – në Grodno. Ai ende merrte rrogën e tij gjatë Kryengritjes së Kościuszko. Vdekja e papritur e vajzës së tij e shkatërroi Cruttën. Ai qëndroi në Lewiczyn deri në fund të jetës së tij, duke jetuar në një shtëpi të vogël të mbuluar me lule, besnik ndaj mënyrës së veshjes së tij orientale. I pëlqente të kallajohej, mbante korrespondencë dhe takoi fqinjët e tij, për të cilët kompozoi një këngë fetare të kënduar ndër vite. Janë vendosur kontakte të mira, kemi dymbëdhjetë muaj kohë për t’i zhvilluar ato në mënyrë krijuese dhe për t’u takuar sërish polako-shqiptar në Lewiczyn.
*Titulli redaksional.

A po rrezikohen interesat e shqiptarëve në Ballkan?

June 20, 2023 by s p

Skënder MULLIQI/

Nuk e di se a është kuptuar nga bota demokratike, së Vuqiqi dialogun e ka shëndrruar në instrument të politikave dyftyrëshe dhe instrument për konsum të brendshem politik. Presidenti serb, më manovrat e tija politike jo vëtem që nuk e ka bërë asnjë hap para në procese, por ka bërë kthim retrograd në vitet e 90-ta të shekullit të kaluar. Shtetet perëndimore sikur po hezitojnë të marrin masa ndaj tij për gjitha osptrukcione politike që po bënë, dhe krizen më luftë që po e shkakton më bandat serbe, të cilat përditë po e destabilizojnë veriun e Kosovës. Sikur faktori ndërkombëtar “nuk po kan çka më i ba gomarit e po e mëshojnë samarit”, siç thotë një fjalë e popullit. Po i mëshojnë më sa po mundën Kosovës të cilën e ndihmuan në lirinë dhe pavarësinë e saj. Po e tolerojnë brutalitetin e bandave serbe të cilat banda i rrahen bukur shumë edhe ata vet-KFOR. Kjo sikur fletë për ndonjë lloj frike të tyre pse prapa politikës shoveniste serbe, qendron Rusia e Putinit! Apo më mirë të themi së po fshihen planet e tyre që duhet të ndodhin gjera të pa mira ne veri për të ndarë Kosovën, së bëhët fjalë për resurse të mëdha nëntokësore në këtë pjeesë të vendit. Zaten edhe të gjitha luftërat bëhën pikërisht për këtë qëllim. Si të kuptohet kjo ndryshe kur dihet së Vuqiqi nuk po i zbaton marrveshjet si atë të Brukselit dhe të Ohrit. Pika e fundit e marrveshjës së Ohrit, i jep të drejtë bashkësisë ndërkombëtare që të marr masa dhe dënime të caktuara ndaj palës që nuk i zbaton marrëveshjet. Pala e Kosovës e ka pranuar marrvshjen e Ohrit në tërsi, dhe ka kërkuar nga Vuqiqi të vënë nënshkrimin, gjë të cilën ai ka refuzuar. Vuqiqi e ka pranuar parcialisht planin franko-gjerman për normalizim të marrdhënieve, vëtem atë pjesë ku i duhet Serbisë. E ka hudhur poshtë pikën katër nese nuk gabojë të planit, që në një formë apo tjetër është pranim i pavarësisë të Kosovës. Nuk ka pranuar gjithashtu që Kosova mos të pengohet në inkuadrimin e strukturave të BE-së dhe në OKB. I përmenda gjitha këto për të cilat tashmë i ka të ditura opinioni i gjerë publik, për faktin së BE-ja, nuk po merre masa ndaj Serbisë, e ka paralajmëruar masa ndëshkuese ndaj Kosovës gjoja për mos bashkëpunim të duhur më faktorin ndërkombëtarë lidhur më zhvillimet e fundit në veri. E dihet mirëfillli së kryeministri Kurti vetem po mbron ligjshmërinë dhe kushtetushmërinë e vendit. Incidente më përmasa tragjike janë duke i shkatuar strukturat kriminale serbe me shërbimet e tyre sekrete dhe grupin kriminal rus, Wagner, e dihet së prapa të gjithë këtyre poshtërësive të ndyera qëndrojnë Putin dhe Vuqiq, në planet e tyre djallëzore për realizmin të ideve për botën ruse dhe për botën serbe. Është për studim fakti së si një pjesë e opozitës dhe kryeministri Rama, nuk po e përkrahin Kosovën në këto momente historike, kur dihet së seriozisht po rrezikohet jo vëtem Kosova nga hegjemonit serbo –ruse por po rrëzikohën në përgjithësi interesat e shqiptarëve në Ballkan. Rama harton draft statut pa ja ba Zoti borgj për minoritetin serb në veri, i cili ka të drejta më shumë së çdo minoritet tjetër në botë. E nuk po interesohet për shqiptarët në Kosovën Lindore dhe në Mal të Zi. Ai siç e tha më të drejtë edhe kryeminintsri i Kosovës, Albin Kurti para mediave, më mirë është që të harton draft statut për ndonjë asociacion për shqiptarët në Luginë, së sa po interesohet për Asociacion të serbëve ne Kosovë. Tjetër. Rama e ndali takimin e dy qeverive shqiptare që ishte planifikuar të mbahet në Gjakovë. Duket së edhe këtë punë e bëri për mos ti prishë marrëdhëniet vëllazërore ideologjike më serbin Vuqiq. Nese vazhdojmë më këtë mos unitet jemi duke u rrezikuar seriozisht si shtete dhe si komb, së ekziston droja e madhe, së mos po na përseritën padrejtësitë e mëdha historike nga Fuqitë e Mëdha të Kohës! Sikur më shumë po dëshirohet një Serbi e Madhe e fortë në Ballkan, së sa një Shqipëri e Madhe – Natyrale.

TRAJTIMI TEORIK I ZGJIDHJES SË ÇËSHTJES SË PAKICAVE KOMBËTARE

June 20, 2023 by s p

NIKË GASHAJ/

Në botën bashkëkohore, që nga Perëndimi deri në Lindje, një numër i madh shkencëtarësh dhe ekspertësh të çështjes së pakicave kombëtare dhe të marrëdhënieve ndëretnike, kritikojnë ashpër konceptin e pastër të shtetit nacional, por gjithashtu dhe konceptin ekskluziv të shtetit qytetar(civil) në shoqëritë multietnike. Per shembull: Alpen Filips, drejtor i Organizatës joqeveritare ndërkombëtare MRG nga Londra, duke folur mbi të drejtat etnike të Evropës Juglindore, ndër të tjera, thekson:” Një problem i përgjithshëm, me të cilin ballafaqohet rajoni i Evropës Juglindore, është koncepti i shtetit nacional, apo i shtetit, në shoqëritë multietnike, i cili ekskluzivisht i takon një grupi etnik. Në raste të shumta kjo çon deri te mohimi, përkatësisht anulimi i pluralizmit etnik dhe trajtimi i pjesëtarëve të pakicave si qytetarë të rendit të dytë. E tërë ajo në rrethana të caktuara ka kaluar dhe kalon në konflikte dhe përleshje me pasoja negative tejet të rënda”.

Dr. Vuçina Vasoviq, profesor i sistemeve politike bashkëkohore, thekson: “Modeli i shtetit nacional në shoqërinë multietnike i acaron marrëshëniet ndërmjet kombit shumicë dhe pakicave kombëtare. Shteti i tillë dhe më tepër nëpërmjet një mobilizim të gjerë nacional, ngushton edhe më shumë hapësirën e veprimtarisë jo vetëm të pakicave të caktuara etnonacionale, por edhe për zhvillimin e shoqërisë civile, si dhe për një bashkëjetesë në paqe dhe liri të grupeve të ndryshme etnonacionale.

Kështu, ajo mund të jetë shkaku themelor i konflikteve dhe pengesë në zhvillimin e shoqërisë në tërësi. Mu për këtë arsye, shteti nacional në një formë ekskluzive nuk mund të jetë mbrojtës përkatës dhe promotor as i popullit të shumicës etnike”.

Dr. Negjo Miliqeviq, profesor i Fakultetit Juridik të Sarajevës dhe drejtor i Qendrës për Mbrojtjen e Pakicave, tregon se shteti nacional në shoqërinë multietnike është formë institucionale e nacionalizmit të shumicës etnike.

Antropologu amerikan, Robert Hajdën, i ka vlerësuar disa dukuri në hapësirën e ish-Jugosllavisë si “nacionalizëm kushtetues”. Fjala është për ato republika të ish-Jugosllavisë së Titos, të cilat me kushtetuta të veta janë të definuara si shtete të popullit shumicë.

Në lidhje me këtë model duhet të themi se, shikuar në tërësi, formimi i shteteve nacionale ka shkuar rrugës së centralizmit dhe absolutizmit. Në këtë mënyrë, ky koncept i ka ngushtuar rreptësisht të drejtat e popullatës për vetëqeverisje lokale dhe njëkosisht të drejtat dhe liritë e pakicave kombëtare.

Në anën tjetër, ithtarët e konceptit të shtetit ekskluzivisht qytetar, që nënkupton mospërfilljen e prejardhjes etnike, të përkatësisë nacionale dhe konfesionale të qytetarëve, por të gjithëve duke iu dhënë të drejtat e liritë e barabarta, në të vërtetë theksojnë konceptin uniformë në të gjitha situatat. Në lidhje me këtë, prof. dr. Zorica Radoviq , shprehet:” Zbatimi uniform i rregullave dhe i statusve, të cilat i nënkupton dhe i paraqet ky parim, rrezikon të çojë deri te mosnjohja dhe mospranimi i njëmendësisë specifike, e cila meriton njohje dhe mbrojtje, përkatësisht ajo çon te diskriminimi i partikularizmit dhe i cilësive veçuese”.

Pikërisht për këtë arsye, pikëpamjet bashkëkohore teorike vënë në dijeni se shteti duhet të marrë një rol aktiv dhe nëpërmjet masave të ndrryshme të krijojë kushte për promovimin e pakicave si kolektivitete, në ato situata në të cilat të drejtat individuale të pjesëtarëve të pakicave mund të realizohen vetëm përmes emancipimit kolektiv të grupit.

Filozofi hungarez, prof. Dr. Alpar Losoncza, thekson:” Ne qoftë se të drejtat kolektive injorohen ose mohohen në praktikën politike, ekonomike dhe kulturore, atëherë vazhdimisht do të triumfojë parimi i shumicës, i cili automatikisht siguron monopol dhe privilegje për shumicën etnike. Nëse parimi i shumicës zbatohet pa korrektues në raport me pakica kombëtare, atëherë ka të bëjë me funksionimin e pastër dhe ekskluziv të parimeve të shtetit nacional, që i rrezikon pakicat nacionale”.

Në lidhje me konceptin e shtetit qytetar(civil), akademiku i njohur, Vojisllav Stanovçiq, profesor i teorive politike, tërheq vëmendjen se “parimi i pushtetit të shumicës, i cili është themel i idesë së të ashtuquajturit shtet qytetar(civil), nuk mund të zbatohet në shtete shumënacionale, pa krijuar tensione dhe acarim të marrëdhënieve dhe konflikte serioze interetnike. Prandaj, ky parim i shtetit civil(qytetar) duhet patjetër të korrigjohet me zgjidhje kushtetuese, duke u mbështetur në forma të ndryshme të autonomive të grupeve nacionale, si dhe në disa të drejta të tyre kolektive”.

Përndryshe, një problem i madh që e përcjell demokracinë, është ai i cili është shqyrtuar shumë herë, që nga Aristoteli deri te Xhon Stjuart Milli, e ka të bëjë me të ashtuquajturën tirani të shumicës. Franc Nojmani ka vërejtur se zëri i shumicës të keqen nuk mund ta bëjë të mirë, por e keqja, kur përkrahet nga shumica, bëhet vetëm një e keqe edhe më e madhe. Me këtë dua të them se demokracia e shikuar nga prizmi i shumicës etnike nuk mund të sigurojë dhe të mbrojë të drejtat e pakicave kombëtare.

Sipas njohjeve të shkencave politike, mësojmë se është e mundshme të dallohen të paktën katër strategji të përgjithshme të zhvillimit shoqëror: 1) Individuale-liberale; 2) Komunitare-etnonacionale; 3)Komunitare-liberale; 4) Liberale-komunitare.

Disa ekspertë preferojnë se strategjia e fundit, liberalo-komunitare është koncepti më i përshtatshëm dhe më përkatës për shoqëritë pluraliste, heterogjene, multietnike dhe multikulturore, sikurse është Mali i Zi.

Prandaj, jam i mendimit se modeli i sistemit politik, i ashtuquajtur liberal-komunitar, është në të mirë të zgjidhjes demokratike dhe të drejtë të çështjes së shqiptarëve në Mal të Zi, meqenëse sistemi i tillë bazohet dhe mbështetet në filozofinë politike civile të plotësuar me parimet dhe mekanizmat përkatës të artikulimt të lirë të interesave, si dhe të mbrojtjes së të drejtave kolektive të pakicave, çka do të thotë se respekton dhe mundëson realizimin e plotë dhe konsekuent të të drejtave individuale dhe kolektive të shqiptarëve në Mal të Zi.

Dhe, më në fund, thelbi i zgjidhjes së drejtë të çështjes së pakicave dhe njëherësh të statusit të shqiptarëve në Mal të Zi, qëndron në atë drejtim dhe pikëpamje, që askush të mos ndiejë presion nga më i madhi dhe më i fuqishmi, por çdo popull, pavarësisht nga madhësia numerike e tij, duhet ta ndiejë veten të barabartë dhe të lirë, sepse, siç do të thoshte Gandi: “Qytetërimi ynë do të gjykohet sipas asaj se çfarë trajtimi u ka bë pakicave”.

( Autori është antar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Diokles)