Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

VIKTOR HYGO

by

Prof. Xhelal Zejneli/

Viktor Hygo (Victor-Marie Hugo, Besançon, 26 shkurt 1802 – Paris, 22 maj 1885) është poet, romancier, dramaturg dhe eseist francez. Veprimtar për të drejtat e njeriut. Mbase personalitet më me ndikim i romantizmit francez. Edhe pse në Francë njihet për poezitë dhe për dramat e tij, jashtë vendit të vet e njohin për romanet “Të mjerët” (Les Misérables) dhe “Kambanari i katedrales Notre-Dame” ((Notre-Dame de Paris). Është autor i disa vëllimeve poetike. Kritika i ka vlerësuar lartë vëllimet Les Contemplations dhe „Legjenda e shekullit“ (La Légende des Siècles). Ndonjëherë është konsideruar edhe si më i madhi poet i Francës. 

Si i ri, ka qenë tejet konservator, por me kalimin e viteve, qëndronte gjithnjë më afër të majtëve. U bë një republikan i pasionuar dhe veprat e tij merren me problemet politike dhe sociale si dhe me tendencat artistike të kohës. Ishte djali i tretë i Zhozef Leopold Hygosë (Joseph Léopold Sigisbert Hugo, 1773-1828) dhe gruas së tij Sofia Trebyshe (Sophie Trébuchet (1772-1821). Babai ishte oficer i lartë i Napoleon Bonapartit (Napoleon Bonaparte, 1769-1821), ndërsa e ëma – ruajaliste fanatike. Pjesën më të madhe të jetës Hygo e kaloi në Francë. Në vitet 1840 e këndej, u angazhua në jetën politike. Pas grushtit të shtetit të vitit 1951, d.m.th. gjatë pushtetit të Napoleonit III (1808-1873), emigroi në Bruksel (Bruxelles). Në vitet 1852-1855 jetoi në Zhersej (Jersey), ndërsa në vitet 1855-1870 dhe përsëri në vitet 1872-1873 – në Gernsej (Guernsey). Në vitin 1857 u lirua me një amnisti të përgjithshme dhe që atëherë qëndrimi në egzil ka qenë zgjedhje e tij personale. Në të vërtetë, Hygo e refuzoi amnistinë. Duke u angazhuar për Republikën e Tretë, fitoi autoritetin e shkrimtarit të parë, të mbrojtësit të të shtypurve dhe të kundërshtarit të pakompromis të tiranisë. 

Ishte figura më e shquar e romantizmit francez, udhëheqës i shkollës rreth së cilës u tubuan pothuajse të gjithë artistët bashkëkohorë, me renomenë e poetit kombëtar. Veprimtarinë e vet letrare nuk e ndante nga veprimtaria shoqërore. Në moshën 17-vjeçare themeloi revistën “Conservateur littéraire”.       

Fëmijëria e hershme e Hygosë ka qenë përplot ngjarje të mëdha. Në shekullin para se të kishte lindur, në Revolucionin francez (5 maj 1789 – 9 nëntor 1799) i erdhi fundi Dinastisë së Burbonëve (Bourbon), ndërsa vetë Hygoi dëshmoi për ngritjen dhe rënien e Republikës së Parë dhe për themelimin e Perandorisë së Parë, nën udhëheqjen e Napoleon Bonaparit. Napoleoni u shpall perandor kur Hygo ishte vetëm 2 vjeç, ndërsa Dinastia e Burbonëve u rikthye në fron para se Hygo të mbushte 18 vjeç. Pikëpamjet e ndryshme politike dhe fetare të prindërve të Hygosë  reflektonin forcat që luftonin për epërsi në Francë gjatë tërë jetës së tij: Babai i Hygosë ka qenë oficer i lartë i dekoruar i ushtrisë së Napoleonit, republikan ateist i cili Napoleonin e konsideronte hero, ndërsa e ëma ishte ruajaliste katolike, e cila, sipas rrëfimeve të caktuara ka qenë dashnore e gjeneralit Viktor Lahori (Victor Lahorie), të ekzekutuar në vitin 1812 si i dyshuar për kurdisje planesh kundër Napoleonit. Sofia e shoqëroi burrin e saj, Zhozef Leopoldin  në detyrat në Itali, ku shërbeu si guvernator i një province afër Napolit. E shoqëroi edhe në Spanjë ku administronte tri provinca spanjolle. E vetëdijshme për problemin e shpërnguljes së vazhdueshme për shkak të jetës ushtarake, në vitin 1803 Sofia ndahet përkohësisht nga burri i vet dhe vendoset në Paris. Që atëherë kujdeset për arsimimin dhe zhvillimin e Hygosë. Prania e saj pranë të birit dhe ndikimi mbi të, u vërejt në poezitë dhe në fiksionet e hershme, tema kryesore të të cilave ishin Mbreti dhe feja. Më vonë, duke i përcjellë ngjarjet që shkaktuan revolucionet e viti 1848, Hygo hoqi dorë nga katolicizmi ruajalist dhe u bë ithtar i republikanizmit dhe i lirisë së mendimit.

*   *   *

Kundër dëshirës të së ëmës, i riu Hygo u dashurua dhe u fejua fshehurazi me shoqen e fëmijërisë Adel Fushe (Adèle Foucher, 1803-1868). Për shkak të afrisë me të ëmën, Hygo vetëm pas vdekjes së saj më 1821, u ndje i lirë të martohet me Adelën. U martuan në vitin 1822. Viktor Hygo dhe gruaja e tij Adèle Hugo kishin pesë fëmijë, tre djem dhe dy vajza:

Léopold Hygo (1823-1823) vdiq si foshnjë dy muajshe; 

Leopoldinë Hygo (Léopoldine Cécile Marie-Pierre Catherine Hugo, 28 gusht 1824 – 4 shtator 1843). Më 1843 u martua me Sharl Vakeri (Charles Vacquerie, 1817 – Villequier, Francë, 4 shator 1843). Sapo u martuan, që të dy u mbytën me rastin e aksidentimit të anijes, më 4 shtator 1843, Villequier të Francës. Kur u mbytën, Leopoldina ishte 19-vjeçe, ndërsa burri i saj, Sharli – 26 vjeç;  

Charles Hugo (1826-1871) djali i dytë i Hygosë; gazetar, fotograf she shkrimtar; 

François-Victor Hugo (1828-1873) fëmija i katërt i Hygosë; i përktheu në frëngjisht veprat e dramaturgut dhe poetit anglez Uilliam Shekspir (William Shakespeare,1564-1616), që u botuan në 18 vëllime në vitet 1859-1866;

Adèle Hugo (1830-1915) ishte fëmija i pestë, më i vogli i Hygosë; Si e re, shfaqi shenja skizofrenie; u dashurua te një oficer britanik, pora i e refuzoi.

Shënim: Dhimbjen atërore për vdekjen e së bijës, Leopldinës, në moshën 18-vjeçare, Hygo e shfaqi në elegjinë „Demain, dès l’aube“ (Nesër me të gdhirë). Në letërsinë botërore është e njohur poema litike me tone elegjiake „Anabel Li – Annabel Lee“ (1849) e poetit amerikan Edgar Allan Po (Edgar Allan Poe, 1809-1849), e përkthyer në shqip nga Fan Noli (1882-1965). Elegji të njohura në letërsinë shqipe janë “Vaje” e Andon Zako Çajupit (1866-1930) kushtuar gruas së tij të ndjerë zvicerane, Evgjenisë si dhe dy elegjitë e Nolit “Syrgjyn vdekur” kushtuar Luigj Gurakuqit (1879-1925) si dhe “Shpellë e Dragobisë” kushtuar Bajram Currit (1862-1925).   

*   *   *

Në vitin 1833 Hygo krijon lidhje dashurie me artisten franceze Zhyliet Drue (Juliette Drouet, e lindur si Julienne Josephine Gauvain, 1806-1883). Lidhja midis tyre ka zgjatur pesëdhjetë vjet, deri në vdekjen e saj. Para se të lidhej me Hygonë, Zhyliet Drue kishte një vajzë me skulptorin francez Jean-Jacques Pradier të njohur si Xhejms Pradie (James Pradier, 1790-1852), e cila quhej Klerë Pradie (Claire Pradier, 1826-1846).   

*   *   *

Për shumë shkrimtar të rinj të brezit të Hygosë, model krijues ishte prozatori francez Fransua-Rene dë Shatobrian (François-René de Chateaubriand, 1768-1848), baba i romantizmit dhe një prej personaliteteve letrare më të shquar në Francë në vitet 1800 e këndej. Shatobriani ishte model edhe i Hygosë. Në rininë e vet, Hygo zhvilloi tezën „Shatobriani ose asgjë“. Jeta e tij e mëvonshme kishte ngjashmëri të mëdha me atë të paraardhësit të tij. Sikur Shatobriani, edhe Hygo nxiti dhe përparoi zhvillimin e romantizmit dhe u ndërlidh me politikën si një hero i republikanizmit. Për shkak të qëndrimeve politike u syrgjynos nga atdheu i vet.        

*   *   *

Pasioni i parakohshëm dhe elokuenca e veprave të hershme të Hygosë, i sollën sukses dhe famë qysh në moshë të re. Vëllimi i tij poetik Nouvelles Odes et Poésies Diverses u botua në vitin 1824, kur ishte vetëm 23-vjeçar. Kjo i solli edhe pagë mbretërore nga mbreti i Francës Luigji XVIII (Louis XVIII, 1755-1824), vëlla i Luigjit XVI (Louis XVI, 1754-1793). Për entuziazmin dhe rrjedhshmërinë spontane të poezive të tij, lexuesit krenoheshin. Por, vetëm përmbledhja „Ode dhe poezi të ndryshme“ (Odes et poésies diverses) e botuar në vitin 1822/1826, e zbuloi Hygonë si një poet të madh dhe të shkëlqyer, mjeshtër të lirikës dhe të poezisë kreative.

*   *   *

Romanin e parë, “Han d’Islande” e botoi në vitin 1823, ndërsa romanin e dytë “Bug-Jargal” e botoi te vjet më vonë, më 1826. Në periudhën e viteve 1829-1840 Hygo botoi edhe pesë vëllime poetike (Les Orientales, 1829; „Gjethe vjeshte“ (Les Feuilles d’automne, 1831); „Këngë muzgu“ (Les Chants du crépuscule, 1835); „Zëra të brendshme“ (Les Voix intérieures, 1837); dhe „Rreze dhe hije“ (Les Rayons et les ombres, 1840). Tani e përforcoi reputacionin e vet si një prej poetëve lirikë më të mëdhenj dhe në të mirë të të gjitha kohëve. 

*   *   *

Dramat – Me veprat teatrore, Hygo nuk arriti sukses të shpejtë. Në vitin 1827 botoi dramën “Komveli” (Cromwell), e cila kurrë nuk u shfaq. Drama më shumë njihet për parathënien e autorit, sesa për subjektin që shtjellohet. Gjatësia e madhe e dramës u konsiderua e papërshtatshme për shfaqje. Në hyrje, Hygo i këshillon shkrimtarët francezë të çlirohen nga stili klasik i teatrit, duke e filluar kësisoj konfliktin midis klasicizmit francez dhe romantizmit. Pas kësaj ngjarjeje, ky konflikt do të zgjasë edhe shumë vite. Pas “Kromvelit”, në vitin 1828 pasoi drama “Amy Robsart”. Është një dramë eksperimentale nga fëmijëria e Hygosë, e inspiruar nga “Kenilworth” (1821) e romancierit dhe poetit skocez Uolltër Skot (Walter Scott, 1771-1832). Drama e sipërthënë e Hygosë ishte në produksion të kunatit të tij, dramaturgut francez Pol Fusher (Paul-Anri Foucher, 1810-1875). Ajo mezi ia doli të përballojë një shfaqje para një publiku mosmirënjohës, para se të hiqej nga skena. E para dramë e Hygosë e produkuar me emrin e tij personal, ishte “Marion Delorme”. Edhe pse në fillim i ndalua dhe u censurua për kritikën ndaj monarkisë, ndalesa u hoq. Premiera pa censurë u shfaq në vitin 1829, por përsëri pa sukses. 

Drama e ardhshme që e shkroi dhe e shfaqi Hygo është “Hernani”. Shfaqja e saj përbën një prej ngjarjeve më të suksesshme dhe më tronditëse të shekullit XIX në skenën teatrore të Francës, madje që natën e parë kur u bë e njohur si “Beteja për Hernani-në”. Sot kjo vepër është pothuajse e panjohur dhe nuk e përmendin, përpos si bazë e operës së kompozitorit italian Xhuzepe Verdi (Guiseppe Fortunino Francesco Verdi, 1813-1901), me të njëjtin titull.

Por, në atë kohë, shfaqja e dramës sa nuk u shndërrua në konflikt midis rivalëve kryesorë të kohës në kulturën dhe në shoqërinë franceze: klasicistët kundër romantikëve, liberalët kundër konformistëve dhe në fund republikanët kundër ruajalistëve. Dramën e dënuan me të madhe edhe gazetat. Megjithëkëtë ajo shfaqej për çdo natë në teatrin të mbushur plot. Kjo situatë sinjalizonte njëherazi se koncepti i Hygosë për romantizmin ishte politizuar tej mase. Hygo besonte se liberalizmi do ta çlirojë popullin prej vuajtjeve nga monarkia dhe diktatura; po kështu romantizmi do ta çlirojë artin nga klasicizmi. 

I frymëzuar nga suksesi i dramës “Hernani”, Hygo vazhdoi me dramat, jo rrallë edhe në vargje. Në vitin 1832 boti dramën “Mbreti argëtohet” (Le Roi s’amuse). Drama u ndalua që natën e parë të shfaqjes. Por, për shkak të përqeshjes së theksuar të aristokracisë franceze, sapo doli e botuar, ajo fitoi një popullaritet të madh. I motivuar nga ndalimi, dramën tjetër, “Lukrecia Borgia” (Lucrèce Borgia, 1833) Hygo e shkroi vetëm për 14 ditë. Drama u shfaq jo më parë se në vitin 1833 dhe doli e suksesshme. Rolin kryesor e luante Medemoiselle George (Zonjusha Zhorzhë), dashnore e dikurshme e Napoleonit, ndërsa artistja Zhyliet Drue (Juliette Drouet) luante njërin prej roleve dytësore. 

Por më vonë, Zhyliet Drue luajti rol tejet të madh në jetën private të Hygosë, duke u bërë dashnore dhe muzë e përjetshme e tij. Madje edhe gruaja e Hygosë ka thënë se ai ka qenë tejet i lidhur me Zhyliet Drue, saqë ajo është konsideruar pjesë e familjes. Duhet shtuar se Hygo ka pasur një numër të madh aventurash dashurie.

            Në dramën e ardhshme të Hygosë “Marie Tudor”(1833), Zhyliet Drue e luajti rolin e Zhanë Greit (Lady Jane Grey, 1537-1554; sundoi vetëm nëntë ditë), paraardhëse e mbretëreshës Meri Tjydor (Mary Tudor, 1496-1533). Por. Zhyliet Drue nuk doli e përshtatshme për këtë rol, ndaj menjëherë pas natës së parë, u zëvendësua nga një artiste tjetër. Ky ishte roli i saj i fundit në skenën franceze. Që atëherë, jetën e vet ia përkushtoi Hygosë. Me një shpërblim të vogël financiar, ajo u bë sekretareshë e tij pa pagesë dhe bashkëjetuese në 50 vitet e ardhshme. 

Premiera e dramës “Angelo, tiran i Padovës” (Angelo, tyran de Padoue, 1835) u shfaq në vitin 1835 dhe pati sukses të madh. Pas kësaj, për shfaqjen e dramave të reja, Duka i Orleanit (Ferdinand Philippe, duc d’Orléans, 1810-1842) themeloi teatër të ri. Duka ishte bir i mbretit Lui-Filip (Louis Philippe, 1773-1850), i cili ishte adhurues i madh i veprave të Hygosë. Théâtre de la Renaissance (Teatri i Rilindjes) u hap në nëntor të vitit 1838. E para dramë që u shfaq në të ishte “Ruy Blas” (1838), e cila, krahas dramës “Hernani” është vepra më e njohur e Hygosë. Ndonëse kjo dramë konsiderohet sot si një prej më të mirave të Hygosë, në atë kohë nuk u pranua aq mirë. 

Edhe në moshë të shtyrë, Hygo shkruante për teatrin. Midis veprave që kanë zënë vend në përmbledhjen “Teatër në liri” (Théâtre en liberté, 5 vëllime të botuara post mortem 1886) është përfshirë edhe “Shpata” (L’Epée).     

Drama vijuese “Les Burgraves“ (1843) u shfaq vetëm 33 net dhe filloi ta humbë publikun që shkonte për të parë dramë konkurrente. “Les Burgraves“ ishte dramë e fundit e vërtetë e Hygoit. Në vitin 1862 shkroi dramën e shkurtër “Torquemada”. Ajo u botua vetëm pak vjet para vdekjes së tij dhe nuk ishte e destinuar për t’u shfaqur në skenë. Në vitin 1864 botoi një ese për dramaturgun dhe poetin anglez, Shekspirin (William Shakespeare, 1564-1616), stilin e të cilit u përpoq ta zbatonte edhe në dramat e veta. 

*   *   *

E para vepër e Hygosë për të rritur u shfaq në vitin 1829. Ajo manifestonte një vetëdije sociale të mprehtë që do të ndikojë me të madhe në njërën prej veprave të tij të mëvonshme. “Ditët e fundit të njeriut të dënuar me vdekje” është vepër e cila ushtroi ndikim të madh mbi krijuesit siç janë shkrimtari, eseisti dhe dramaturgu francez, nga nëna spanjolle, laureat i çmimit “Nobel” (1957) Alber Kamy (Albert Camus, 1913-1960), romancieri anglez Çarlz Dikinz (Charles Dickens) dhe romancieri e novelisti rus Fjodor Mihajlloviç Dostojevski (1821-1881). Në vitin 1834 doli “Claude Gueux”, tregim dokumentar i shkurtër për vrasësin të ekzekutuar në Francë. Hygo ka pohuar se ajo ka qenë pararendëse e veprës më të njohur të tij “Të mjerët” (Les Misérables). Por, i pari roman i vërtetë i Hygosë është “Kambanari i katedrales Notre-Dame” (Notre-Dame de Paris, 1831). Ky roman i gjatë dhe tejet i suksesshëm u botua në vitin 1831 dhe shpejt u përkthye pothuajse në të gjitha gjuhët e Evropës. Një prej efekteve të romanit ishte popullarizimi i katedrales Notre-Dame. Tani katedralen e vizitonin mijëra turistë që e kishin lexuar romanin. Libri ngjalli dashuri edhe për godinat e pararenesancës, të cilat që atëherë ruhen në mënyrë aktive.

*   *   *

Hygo i nisi planet për një roman të madh lidhur me vuajtjet dhe padrejtësitë sociale në vitet 1830 e këndej. Por, i duheshin plot 17 vjet që të realizohej vepra më e njohur e tij, “Të mjerët” që doli më 1862. Autori ishte i vetëdijshëm se ky roman do të jetë i jashtëzakonshëm, kështu që botimi i takoi blerësit që ofroi më shumë. Shtëpia botuese belge Lacroix & Verboeckhoven ndërmori një fushatë marketingu, që për atë kohë ishte diçka e pazakonshme. Para se të dilte nga shtypi, vepra u botua gjashtë muaj në gazetë. Në fillim u publikua vetëm pjesa e parë e veprës (“Fantine”), e cila në të njëjtën kohë u botua edhe nëpër qytetet e mëdha. Pjesët e librit u shitën shpejt dhe patën ndikim të madh mbi shoqërinë franceze. Reagimet ndaj veprës shtriheshin nga entuziazmi i papërmbajtur deri te dënimet e shfrenuara, por problemet që u shtruan te “Të mjerët”, sakaq hynë në rendin e ditës të Kuvendit Popullor të Francës. Në horizontin tematik të veprës Hygo sjell mjediset e panjohura dhe të përbuzura, periferitë metropolitane dhe sociale, burgjet dhe nëntokën e Parisit. Vepra ua çel rrugën romaneve të tjera të autorit, si “Punëtorët e detit” (Les Travailleurs de la mer, 1866), “Njeriu që qesh” (L’Homme qui rit, 1869), “Nëntëdhjetë e treta” (Quatre-vingt-treize, 1874).

Kreativiteti letrar i Hygosë ka zgjatur gjashtëdhjetë vjet. Mbijetoi klasicizmin,  romantizmin dhe realizmin, është bashkëkohës i natyralizmit dhe i simbolizmit. Botimi i parë i përmbledhjes së veprave të tij u krye nga Hetzel në 57 vëllime. Duhet thënë se ka pasur kritikë të cilët e kanë parë me dyshim nivelin artistik të veprave të tij. Megjithëkëtë, vepra e tij është dëshmi e një vrulli prometean, e madhështisë kozmike dhe vizionare. Hygo është figura më e rëndësishme e romantizmit francez. 

Romani “Të mjerët” edhe sot vazhdon të jetë i popullarizuar në mbarë botën. Është përshtatur për film, për TV dhe për skenë muzikore. Janë shkruar edhe libra të tjerë që në njëfarë mënyre konsiderohen vazhdime të këtij romani. Portrete dhe figura të personazheve të caktuara të romanit “Të mjerët” janë pikturuar dhe janë ilustruar nga piktorë dhe ilustrues të mëdhenj francezë të kohës. Një prej tyre është edhe figura e Kozetës (Cosette), e ilustruar nga ilustruesi francez Emil Bajar (Émile-Atoine Bayard, i njohur edhe si Abel de Miray, 1837-1891). 

*   *   * 

Në romanin “Punëtorët e detit” (Les Travailleurs de la Mer, 1866), Hygo u largua prej çështjeve sociale dhe politike. Megjithëkëtë, libri u prit mirë. Në romanin kushtuar ishullit Guernsey në të cilin Hygoi qëndroi 15 vjet si i syrgjynosur, Hygo përshkruan betejën e njeriut me detin dhe me krijesat e tmerrshme që jetojnë nën sipërfaqe. Në Paris u shfaq trendi i ri – kalmarët. (Logo vulgaris). Që nga ushqimet dhe ekshibicionet deri te kapela dhe argëtimet në simbolin e kalmarit, parisienët u fascinuan me këtë kafshë të cilën shumica e konsideronin mistike. Fjala Guernsey e përdorur në libër, u përdor për t’iu referuar shumëkëmbëshit apo oktapodit.

Problemeve politike dhe sociale iu kthye në veprën e ardhshme, “Njeriu që qesh” (1869) në të cilën jep një pasqyrë kritike të aristokracisë. Por, romani nuk doli aq i suksesshëm si ato paraprake, ndaj Hygoja tha se thellohet dallimi ndërmjet tij dhe bashkëkohësve letrarë, siç ishin romancieri francez Gystav Flober (Gustave Flaubert, 1821-1880) dhe romancieri francez me prejardhje italiane, Emil Zola (Émile Zola, 1840-1902), veprat natyraliste  të të cilëve bëheshin gjithnjë më të popullarizuara se veprat romantike të Hygosë. Romani i fundit i Hygosë “Nëntëdhjetë e treta” (1874) trajtonte një çështje të cilës ai dikur i shmangej: Sundimi i terrorit gjatë Revolucionit francez. Edhe pse në kohën e botimit të romanit popullariteti i Hygosë ishte në rënie, shumë kritikë këtë vepër e konsiderojnë si tejet të rëndësishme, duke e radhitur përkrah veprave të përparshme të tij. 

*  *  *

Jeta politike dhe egzili – Pas tri përpjekjeve të pasuksesshme, në vitin 1841 Hygo u zgjodh për herë të parë në Akademinë Franceze (Académie Française), duke e përcaktuar kësisoj rolin e tij të rëndësishëm në letërsinë franceze. Pas kësaj, me të madhe u përfshi në jetën politike duke u bërë ithtar i madh i Republikës. Në vitin 1841 mbreti Luigj-Filip (Louis-Philippe, 1773-1850) e caktoi për gjeneolog mbretëror. Kësisoj Hygo hyri në shoqërinë e lartë si Pair de France (titull i vasalit/këshilltarit të mbretit në mesjetë, i barasvlershëm me lordin anglez). Duke qenë në këtë pozitë, fliste kundër dënimit me vdekje dhe padrejtësisë sociale. U angazhua për lirinë e shtypit dhe për pavarësinë e Polonisë. Më vonë, përkatësisht pak para revolucioneve të vitit 1848 dhe formimit të Republikës së Dytë Franceze, u zgjodh në Asamblenë Ligjvënëse dhe Konstitucionale.

Kur Napoleoni III (Louis-Napoléone Bonaparte, 1808-1873), në vitin 1851 e mori tërë pushtetin dhe kur e miratoi kushtetutën antiparlamentare, Hygo haptazi e shpalli tradhtar të atdheut. Për ta shpëtuar jetën, Hygo ikën në Bruksel (Bruxelles), pastaj në Xhersej (Jersey). Përfundimisht, u vendos me familjen në një prej ishujve kanalesh, Gernsej (Guernsey), e pikërisht në Hauteville House, ku jetoi në egzil deri në vitin 1870. Derisa ishte në egzil, Hygo i shkroi pamfletet e njohura kundër Luigj Bonapartit, “Napoleoni i vogël” dhe “Historia e një krimi” (Histoire d’un crime). Këto dy pamflete u ndaluan në Francë. Megjithëkëtë, patën një ndikim të madh atje.

Shënim: Napoleoni III ishte i pari president i Francës, në vitet 1848-1852. Në vitet 1852-1870 ishte perandor i Francës.

*   *   *

Gjatë qëndrimit në Gernsej (Guernsey), Hygo i shkroi disa prej veprave më të njohura të tij, siç janë romani “Të mjerët” si dhe përmbledhjet tejet të çmueshme me poezi “Dënime” (Les Châtiments, 1853); “Përsiatje” (Les Contemplations, 1856) dhe “Legjenda e shekujve” (La Légende des siècles, 1859).

Ndodhi njëherë që Hygo ta bindë qeverinë e Mbretëreshës Viktoria (Alexandrina Victoria, 1819-1901) të Britanisë së Madhe dhe Irlandës, të mos i ekzekutojë gjashtë irlandezë, të fajësuar për veprimtari terroriste. Akti i tij rezultoi me heqjen e dënimit me vdekje nga konstitucioni apo nga kushtetuta e Gjenevës, e Portugalisë dhe e Kolumbisë.

Edhe pse Napoleoni III, në vitin 1859 lëshoi amnisti për të gjithë mërgimtarët politikë, Hygo refuzoi të kthehet për arsye se kjo do të nënkuptonte tërheqjen e kritikës së vet dhe ndryshimin e mendimeve ndaj qeverisë dhe pushtetit. Vetëm kur Napoleoni III ra dhe lindi Republika e Tretë, në vitin 1870 Hygo u kthye në atdhe dhe sakaq u zgjodh në Kuvendin Popullor dhe në Senat.                                 

*   *   *

Pikëpamjet fetare të Hygosë – Gjatë jetës së vet, pikëpamjet fetare të Hygosë ndryshonin në mënyrë radikale. Si i ri, ishte katolik dhe shfaqte respekt të thellë ndaj hierarkisë kishtare dhe autoritetit kishtar. Që atëherë, ai gjithnjë më tepër largohet nga katolicizmi dhe shfaq pakënaqësi të madhe ndaj papëve dhe manifeston pikëpamje antiklerikale të fuqishme. Gjatë qëndrimit në egzil, është bërë spiritualist, kurse më vonë është bërë ithtar i deizmit racional të ngjashëm me atë që e ka mbështetur shkrimtari dhe filozofi francez, Volteri (emri i vërtetë François-Marie Arouet, 1694-1778). Pyetjes së një regjistruesi drejtuar Hygosë në vitin 1872, në është katolik, ai i është përgjigjur: “ Njeri me mendime të lira numër 1”. Hygo kurrë nuk e humbi antipatinë ndaj kishës katolike të Romës, kryesisht për shkak të indiferencës së saj ndaj vuajtjeve të punëtorëve të cilët ishin të shtypur nga monarkia por edhe për faktin se veprat e Hygosë se veprat e tij shpesh ndodheshin në listën “e veprave të ndaluara” të papës, që të përkujton Index librorum prohibitorum të mesjetës. Për “Të mjerët”, Hygo u sulmua nga shtypi katolik 740 herë. Pas djemve të vet, Sharlit (Charles) dhe Fransua-Viktorit (François-Victor), Hygo kërkoi që francezët të varrosen pa kryq dhe pa klerik. Të njëjtë e kërkoi edhe për vete. Edhe pse Hygo besonte se dogma katolike është e vjetër dhe në shuarje e sipër, institucionin e fesë katolike, kurrë nuk e ka sulmuar drejtpërsëdrejti. Ai mbeti njeri tejet religjioz dhe deri në fund të jetës besoi në forcën e lutjes, në nevojën e njeriut për lutje. 

Racionalizmi i Hygos mund të haset në poezitë e tij në “Torquemada” (1869), që flasin për fanatizmin fetar, “Papa” (1878), dhunshëm antiklerikal, “Fetë dhe feja” (1880), në të cilën e mohon dobinë nga kishat, si dhe në poezitë e botuara post mortem “Fundi i Sotonës/djallit” (1886) dhe “Zoti”(1891), në të cilën krishterimin e paraqet si grifon (qen gjahu), ndërsa racionalizmin si engjëll. (Griffon: lloj qeni, qen gjahu; petrit, gjeraqinë; kafshë përrallash; burim uji mineral). Për fenë, Hygo thotë: “Feja kalon, por Zoti mbetet”. Sipas Hygosë, një ditë fetë mund edhe të zhduken, por njerëzit do të vazhdojnë të besojnë në “Zot, në Shpirt dhe në përgjegjësi”. 

*   *   *

Vitet e fundit të Hygosë – Në vitin 1870, Hygo u kthye në Paris. Populli e nderoi si një hero kombëtar. Në vitin 1872, përkundër popullaritetit që gëzonte Hygo i humbi zgjedhjet për t’u pranuar në Kuvendin Popullor. Pas disfatës që pësoi në zgjedhje, Hygo pësoi një sulm të lehtë në tru, përjetoi rrethimin e Parisit, vajza i përfundoi në spitalin psikiatrik. Brenda kësaj periudhe i vdiqën edhe të dy djemtë. Vajza e dytë, Leopoldina (Léopoldine), u mbyt në vitin 1843 në fatkeqësinë e anijes. Në vitin 1868 i vdiq gruaja Adela (Adèle). Në vitin 1883 i vdiq dashnorja besnike Zhyliet Drue (Juliette Drouet), vetëm dy vjet para vdekjes së tij. 

Përkundër humbjeve të mëdha familjare, Hygo e vazhdon betejën për ndryshime politike. Më 30 janar 1876, u zgjodh anëtar i Senatit të sapoformuar. Faza e fundit e tij në jetën politike konsiderohet e pasuksesshme. Hygo mori rolin e plakut kokëfortë, ndërsa gjatë qëndrimit në Senat, bëri fare pak.  

*   *   * 

Hygo vizatues – Bota e njeh Hygonë si njeri të letërsisë. Por të paktë janë ata që e dinë se ai ka treguar interesim edhe në lëmin e artit figurativ. Gjatë jetës, ka krijuar mbi 4,000 vizatime. Në fillim, vizatimi ka qenë hobi (hobby) i tij. Por, pak para egzilit, vizatimi nisi të luajë rol të madh në jetën e tij. Në këtë kohë ai kishte vendosur të ndërpresë shkrimin dhe t’i përkushtohet politikës. Në vitet 1848-1851 vizatimi ka qenë preokupim kreativ kryesor i Hygosë. Vizatonte vetëm në letër dhe në format të vogël, duke përdorur kryesisht tush ngjyrëgështenje të errët ose tush të zi, me shtesa të vogla të ngjyrës së bardhë. Me ngjyra vizatonte shumë rrallë. Vizatimet që janë ruajtur janë vlerësuar si të suksesshme dhe për nga stili, paksa “moderne”. Sot pikturat e tij konsiderohen si një prej paraardhësve të surrealizmit dhe të ekspresionizmit abstrakt. Hygo nuk nguronte të përdorë shabllone fëmijësh, njolla tinte (ngjyre), pellgje ngjyre dhe njolla, dantella dhe mjete të tjera ndihmëse. Shpesh ka përdorur edhe karbon shkrepësi. Shpesh i ka përdorur edhe gishtërinjtë e vet, në vend të lapsit apo penelit (furçë pikturimi). Për të arritur efektet e dëshiruara, ka shtuar ndonjëherë edhe kafe dhe blozë (çagjë). Thuhet se Hygo shpesh ka vizatuar me dorën e majtë dhe pa shikuar në letër dhe për të arritur në mendimet e pavetëdijshme, ka vizatuar edhe kur ndodhej në seanca spiritualiste. Këtë koncept të tij më vonë e ka popullarizuar dijetari, psikiatri dhe eseisti austriak me prejardhje hebraike Zigmund Frojd (Sigmund Freud, 1856-1939).

Për të mos e vënë në hije punën letrare të vet, Hygo i mbante vizatimet larg syve të publikut. Por, shpesh u jepte vizatime pjesëtarëve të familjes dhe miqve, më së shpeshti si piktura në panoramat e punuara me dorë që i dërgonte në kohën kur ndodhej në egzil. Disa prej pikturave të tij janë shfaqur. Ato janë vlerësuar lartë edhe prej piktorit holandez të post-impresionizmit, Vincent van Gog (Vincent van Gogh, 1853-1890) si dhe prej piktorit Eugjen Delakrua (Eugène Delacroix, 1798-1863), prijës i shkollës franceze të romantizmit në art. Që të dy ishin të njëmendimi se sikur Hygo të ishte bërë piktor dhe jo letrar, do t’i kishte lënë nën hije të gjithë piktorët e kohës së tij. 

Shënim: Për shkak të prejardhjes hebraike, Zigmund Frojdi u ballafaqua me pengesa për t’u bërë profesor në universitetin e Vjenës. Kundër tij ishin qarqe të caktuara akademike. Qëndrimet kundër tij u shtuan edhe për shkak të teorive të tij për ligjshmëritë e fshehta të jetës shpirtërore, të njohur si psikanalizë (studimi “Interpretimi i ëndrrave” – Die Traumdeutung, 1900). Qysh në të gjallë, tërthorazi apo drejtpërsëdrejti ushtroi ndikim pothuajse në të gjitha shkencat humane dhe shoqërore. Gjurmë të përhershme ka lënë edhe në praktikën dhe kritikën letrare. Teoritë e tij janë dënuar dhe janë ndaluar prej ideologjive totalitare, të djathta apo të majta, naziste apo staliniste. Pas pushtimit të Austrisë nga Hitleri (Adolf Hitler, 1889-1945), Frojdi u largua nga Vjena. Bashkë me Gustav Mahler-in, Arnold Shënberg-un, Karl Kraus-in, Artur Shnicler-in, Adolf Los-in etj. i dha Vjenës shenjë të pashlyer modernizmi. 

Shënim: Gustav Mahler (Çeki, 1860 – Vjenë, 1911) është kompozitor i epokës së romantizmit, austriak nga Bohemia, një prej dirigjentëve më të shquar të brezit të vet; 

 Arnold Shënberg (Arnold Schönberg, Leopoldshtat, Vjenë, 1874 – Los Anxheles, Kaliforni, 1951) është kompozitor austriak-amerikan, një prej më me ndikim të shekullit XX; 

Karl Kraus (Karl Kraus, Jiçin, Çeki, 1874 – Vjenë, 1936) është publicist, dramaturg dhe poet austriak. prej vitit 1899 deri në vdekje botoi revistën “Die Fackel”, medium i kritikës së tij të ashpër dhe pa kompromis. Stigmatizoi dhe demaskoi hipokrizinë e rojeve të moralit, qëndrimet e sipërfaqshme të shtypit dhe korruptimin e tij, ironizoi të ashtuquajturin opinion publik. Si një “prokuror publik” satirik kundër të gjitha të metave të qytetërimit, luajti rol të rëndësishëm në jetën kulturore. Shkroi dhe botoi përmbledhje esesh, kritikash dhe polemikash. Një prej tyre është “Morali dhe kriminaliteti” (Sittlichkeit und kriminalität, 1908);        

Artur Shnicler (Arthur Schnitzler, Vjenë, 1862 – Vjenë, 1931) është tregimtar dhe dramaturg austriak, me prejardhje hebraike; 

Adolf Los (Adolf Loos, Bërno, Çeki, 1870 – Kalksburg, 1933) është arkitekt austriak, teoricien me ndikim në përmasa evropiane për arkitekturën moderne. 

*   *   *

Romantizmi lindi në Angli në vitin 1790 dhe vdiq në vitin 1830. Në Francë dhe në Gjermani, romantizmi u shfaq në fillim të shekullit XIX. Realizmi evropian është drejtim letrar që vjen pas romantizmit. Realisti legjendar francez Honore dë Balzak (Honoré de Balzac, 1799-1850) vdiq tridhjetë vjet para se të vdiste romantizmi francez, me në krye Hygonë. Në vitin 1870 e këndej, romantizmi francez i Hygosë, nuk mund të qëndronte në skenën letrare franceze, në një kohë kur edhe realizmi francez, me Balzakun në krye, kishte vdekur tashmë. Romantizmi francez dhe Hygo, u ngritën kundër klasicizmit. Por, rrethanat e reja politike, sociale, ekonomike dhe morale do të imponojnë një art të ri, drejtim, metodë, shkollë apo rrymë letrare të re. Jemi në fin de siècle (fundi i shekullit). Tanimë në skenën letrare franceze do të dalin simbolistët dhe natyralistët francezë.   

Hygoi ushtroi ndikim të dukshëm mbi poetin dhe kritikun francez Sharl Bodëler (Charles Baudelaire, 1821-1867), poetin francez Artyr Rembo (Arthur Jean Nicolas Rimbaud, 1854-1891), poetin francez Stefan Malarme (Stéphane Mallarmé, 1842-1898) si dhe mbi surrealistët.  

 Shënim: Përfaqësues kryesorë të simbolizmit francez janë: poeti dhe eseisti francez Pol Verlen (Paul Marie Verlaine, 1844-1896) dhe poeti francez Stefan Malarme (Stéphane Mallarmé, 1842-1898). Në rrethin e ngushtë të simbolistëve ndodhen poeti dhe kritiku francez Sharl Bodëler (Charles Baudelaire, 1821-1867) dhe poeti francez Artyr Rembo (Arthur Jean Nicolas Rimbaud, 1854-1891). Përfaqësues kryesorë të natyralizmit francez janë romancieri francez Gystav Flober (Gustave Flaubert, 1821-1880) dhe romancieri francez me prejardhje italiane, Emil Zola (Émile Zola, 1840-1902).       

*   *   *

Në shkurt të vitit 1881, Hygo kremtoi ditëlindjen e shtatëdhjetë e nëntë. Për nder të shkeljes së tij në dhjetëvjeçarin e tetë, u mbajt një prej manifestimeve më të mëdha të mbajtura për ndonjë shkrimtar të gjallë. kremtimi filloi më 25 shkurt 1881. Hygosë iu dha Vazoja e Sevresit, dhuratë tradicionale për sovranët. Më 27 shkurt 1881, për nder të tij u mbajt një prej paradave më të mëdha në historinë e Francës. Populli marshoi prej Avenu d’Eylau deri në Champs-Elysees, për të mbërritur në qendër të Parisit. Populli marshoi gjashtë orë për të kaluar pranë banesës së Hygosë në të cilën ai i shikonte nga dritarja. Çdo pëllëmbë e paradës ishte bërë dhe ishte planifikuar vetëm për Hygonë. Duke aluduar për këngën e Kozetës (Cosette) te “Të mjerët” kujdestarët zyrtarë mbanin edhe lule misri.   

Hygo vdiq më 22 maj 1885, në moshën 83-vjeçare. Vdekja e tij u shoqërua nga një dhimbje publike masive. Bota nuk e çmon vetëm si shkrimtar të jashtëzakonshëm, por edhe si    një shtetar që luftoi për ta ruajtur tërësinë e Republikës së Tretë dhe të demokracisë në Francë. Në funeralin e tij që u nis prej Harkut të Triumfit deri në Panteon (Panthéon), ku u varros Hygoja, morën pjesë mbi dy milionë njerëz. 

Figurën e Hygosë e kanë pikturua shumë piktorë dhe fotografë të kohës, midis tyre edhe fotografi, karikaturisti, gazetari Feliks Nadar (Gaspard-Félix Tournachon, 1820-1910). Për nder të Hygosë u ngritën në Francë memoriale. Për ta përkujtuar qëndrimin e tij në Gernsej (Guernsey), banorët e kësaj zone i ngritën përmendore në Kandi (Candie). Vendqëndrimet e tij në Guernsey dhe në Place des Vosges Nr. 6 në Paris, qyteti i Parisit i shndërroi në muze. Në muze përkujtimor u shndërrua edhe shtëpia në Vianden të Luksemburgut, ku kishte banuar Hygo në vitin 1871. Në religjionin Cao Dai të Vietnamit, Hygo është shenjtor.       

*   *   *

Veprat e botuara në të gjallë të Hygosë: Ode të reja (1824.); Byg-Jargal (Bug-Jargal, 1826); Hani i Islandës (Han d’Islande, 1823); Ode dhe poezi të ndryshme (1822/1826); Kromveli (Cromwell, 1827); përmbledhja Orientalet (Les Orientales,1829); Dita e fundit e njeriut të dënuar me vdekje (Le Dernier jour d’un condamné), (1829); Hernani (1830); Kambanari i katedrales Notre-Dame (Notre-Dame de Paris, 1831); Marion Delorme (1831); Gjethe vjeshte (‘Les Feuilles d’automnes, 1831); Mbreti argëtohet  (Le roi s’amuse, 1832.); Lukrecia Borgia (Lucrèce Borgia, 1833); Maria Tjudor (Marie Tudor, 1833); Mirabo (Mirabeau, 1834); Letërsia dhe filozofia në mosmarrëveshje (Littérature et philosophie mêlées (1834); Klod Gy (Claude Gueux (1834); Angelo, tiran i Padovës (Angelo, tyran de Padoue, 1835); Këngë muzgu (Les Chants du crépuscule. 1835); Zëra të brendshme (Les Voix intérieures, 1837); Ry Bla (Ruy Blas, 1838); Rreze dhe hije, 1840); Rajna (1842); Les Burgraves (1843.); Napoleoni i vogël, (1852); Ndëshkimet (Les Châtiments (1853); Letra Luigj Bonapartit, (1855); Përsiatje (Les Contemplations, 1856); Legjenda e shekujve (La Légende des Siècles, 1859); Të mjerët (Les Misérables, 1862), (sipas të cilit është shkruar mjuzikli me të njëjtin titull); eseja Uilliam Shekspir (William Shakespeare, 1864); Këngë rruge dhe pylli (Les Chansons des rues et des bois, 1865); Punëtorët e detit (Les Travailleurs de la Mer, 1866), Parisi-manual (1867); Njeriu që qesh (L’Homme qui rit, 1869); Viti i tmerrshëm (L’Année terrible, 1872); Nëntëdhjetë e treta (Quatre-vingt-treize, 1874); Fijet e mia (Mes Fil, 1874); Punë dhe fjalë – para egzilit (Actes et paroles — Avant l’exil, 1875); Punë dhe fjalë – gjatë egzilit (Actes et paroles – Pendant l’exil, 1875); Punë dhe fjalë – pas egzilit (Actes et paroles – Depuis l’exil, 1876); Legjenda e shekujve – pjesa e dytë (La Légende des Siècles, 1877); Arti i të qenit gjysh (1877); Historia e një krimi, pjesa e parë (Histoire d’un crime, 1877); Historia e një krimi, pjesa e dytë (Histoire d’un crime, 1878.); Papa (1878); Fetë dhe feja (Religions et religion, 1880); Gomari (L’Âne, 1880); Të tetëdhjetat e shpirtit (Les Quatres vents de l’esprit, 1881); Torkëmada (Torquemada, 1882); Legjanda e shekujve, Vëllimi III (La Légende des siècles Tome III, 1883); Arkipelagu i La Manshit (L’Archipel de la Manche, 1883).

Poezi të botuara post mortem – Teatër në liri (Théâtre en liberté, 1886); Fundi i djallit  (La fin de Satan, 1886); Gjëra që i kemi parë – seria e parë (Choses vues, 1887); Krejt lira (Toute la lyre, 1888); Alpe dhe Pirineje (1890); Zoti (Dieu, 1891); Franca dhe Belgjika (1892); Krejt lira – seri e re (Toute la lyre, 1893); Letërkëmbime, Vëllimi I, (Correspondances, 1896); Letëkëmbime – Vëllimi II, (Correspondances, 1898); Vite të kobshme (Les années funestes, 1898); Gjëra që i kemi parë – seria e dytë (Choses vues, 1900); Post-skriptum i jetës sime (Post-scriptum de ma vie, 1901); Tufa e fundit (Dernière Gerbe, 1902); Një mijë franga shpërblim (Mille francs de récompense, 1934); Oqeani. Grumbull  gurësh (Océan. Tas de pierres, 1942); Gurë (Pierres, 1951), Biseda me amshimin. 

  Xhelal Zejneli

NJË VEPËR MONUMENTALE SKANDINAVE PËR FSHATIN SHQIPTAR

by

Dayworkers cutting hay, Village Isniq, Kosovo, September 1976
Sheopherd Kamer Kukleci talking to antrhopologist Berit Backer, in the mountains between Roshkodol and Pleqa, Isniq, Kosovo September 1976.
Nurie Kukleci, one of the oldest women in the village, Isniq, Kosovo , September 1976

Ullmar Qvick

Janë shumë të njohura në historinë e shqiptarëve të dy gratë angleze Edith Durham dhe Margret Hasluck, për studimet e tyre shkëncore në fushën e socio-antropologjisë dhe si aktiviste për çështjen kombëtare shqiptare. Jo aq të njohura janë tri gra nga vendet nordike të cilat më vonë kanë dhënë një kontribut  të vlefshëm në lëminë e studimeve të jetës dhe të folklorit në trevat shqiptare.

BIRTHE TRÆRUP


E para ka qenë një daneze, Birthe Trærup (Birte Trërup) e cila si muzikologe e re, bashkë me dy kolegë gjermanë, bëri një ekzpeditë etnomuzikore në vitin 1959, duke vizituar fshatrat dhe qytetet me popullsi shqiptare në Kosovë dhe Maqedoni.  Shumë vite më vonë, në vitin 1995, ajo botoi një VHS me titull På sporet af den albanske folkemusik. Historien om en ekspedition til Kosovo og Makedonien. (Në gjurmët e muzikës popullore shqiptare. Historia e një ekzpedite për në Kosovë e Maqedoni.) Birthe Trærup punoi për shumë vite në Universitetin e Kopenhagës deri te pensionimi.

BERIT BACKER


Në vitin 1973 e reja Berit Backer (Berit Baker,1947-1993) e cila kishte fituar njohuri dhe dashuri për shqiptarët si udhëheqëse e vizitorëve norvegjez në fillim të viteve 1970, bëri përpjekje pa sukses për të marrë leje për studime etnologjike në terren në Shqipëri. Kërkesa e saj u refuzua. Mirëpo, në vitet 1974-75, kur gjendja në Kosovë ishte përmirësuar dukshëm, ajo u lejua të bënte punë hulumtuese si socio-antropologe në fshatin Isniq në pjesën perëndimore të Kosovës.

Berit Backer u kthye në Isniq gjatë vjeshtës së vitit 1976 bashkë me Ann Christine Eek (e lindur në 1948), fotografe suedeze,  me përvojë nga vizitat e saj të mëparshme në Shqipëri.
Me vonesë të madhe rezultati i punës së përbashkët të të dyve rezultoi në një libër të pasur, anglisht, edhe i përkthyer shqip nga Avni Spahiu, me tekste dhe fotografi të shumta: Jeta në fshatin shqiptar – Isniq, Kosovë 1976. Më përpara, në vitin 1979, Berita kishte nxjerrë desertacionin e saj ”Prapa mureve të gurit” përmes Universitetit të Oslos. Berita ndërroi jetë në mënyrë tragjike: Ajo u vra në banesën e saj në Oslo nga një shqiptar me çregullime psiqike. Me këtë akt të shëmtuar populli shqiptar humbi një mike të sinqertë. 

LIBRI ”JETA NË FSHATIN SHQIPTAR – ISNIQ, KOSOVË 1976”

Ann Christine, për arsye të humbjes së Beritës por edhe e ngrarkuar me punën e saj si fotografe në një muze norvegjeze, gjeti kohë për të përpiluar librin për fshatin shqiptar vetëm pas pensionimit. Libri u pasurua më tej me shënime dhe fotografi nga dy vizitat e Ann Christines në Kosovë në vitet 2000 dhe 2001, d.m.th pas luftës 1998-99.
Libri pasqyron me fotografi dhe fjalë një epokë transformimi në Kosovë. Shoqëria e vjetër patriarkale në fshatin shqiptar, ku burra dhe gra kishin rolet e tyre tradicionale, ishte në zhdukje. Pleqësia e vjetër në fshat ishte zëvendësuar nga organet e Partisë Komuniste Jugosllave në vitin 1945, por dobësimi i strukturës ekonomike-shoqërore u shpejtua me ndryshimet e përgjithshme në Kosovë: arsimi kishte marrë hov në fund të viteve ’60, njerëzit e fshatrave filluan të shpërngulëshin në qytet dhe shumë nga burrat morën rrugën për në botën e jashtme për punësim. Ishin rritur kërkesat e njerëzve, vajzat e shkolluara nuk pranonin rnjë rol si thjesht amvise, të mbyllura prapa mureve të gurta, edhe  se pajisjet moderne si në agrikulturë, edhe në jetën personale të fshatarëve, si automjete, telefona, televizorë, kërkonin shpënzime.
Libri jep një pamje të besueshme të traditës dhe të ndryshimeve, ndoshta më shumë përmes fotografive bardhë-e-zi. Bota e burrave ishte krejt ndryshe nga ajo e grave; gruaja si amvise ishte e mbyllur në shtëpi me punët e saj, me pastrimin e dhomëve, me kujdesin për fëmijët dhe për ushqimin. Në familjet e mëdha, ku vëllezërit e familjes jetonin bashkë me prindërit në një shtëpi të madhe, zakonisht një kullë, një fortesë prej guri, gratë bashkëpunonin me vjehrrën dhe me njëritjetrën në punët e shtëpisë, sikur në turne, kështu që ishin të lira për disa ditë në rradhë. Kur u shpërngulën bashkëshortët e tyre nga familja e madhe, ato morën përgjëgjësi për shtëpinë pa ndërprerje. Nga aspekti i punës familja e madhe nuk ishte vetëm negative për gruan.
Në kuadër të ambientit të fshatit Isniq hulumtimet e studiuesve skandinave zhvilloheshin mirë, mejhithëse kishin probleme me gjuhën dhe me kohën e kufizuar. Një dobësi tjetër ishte fakti se burrat nuk lejonin që të hynin gratë në shoqërinë e tyre prej burri. Tradita ishte e fortë. Kontaktet individuale me burrat, prapë,  ishin të pranueshme dhe rezultonin në shumë intervista me vlerë për librin.
Për të studiuar jetën tradicionale fshatare dhe transformimet në epokën midis shoqërisë  patriarkale dhe atë moderne me siguri ambienti i Kosovës ishte më i përshtatshëm se sa ai i RPS të Shqipërisë. Edhe nëqoftëse do kishin qenë të lejuar e kryenin  studime në Shqiperi, pengesat do të ishin të shumta. Kërkesat politike, kontrollimet nga organet e rendit,  frika dhe mosbesimi në lidhje me hulumtime dhe fotografime, krijonin vështirësi për të kryer një punë serioze hulumtimi dhe dokumentimi në Shqipëri. Edhe në Kosovë sigurisht ekzistonin njerëz të cilët ishin bërë sy dhe vesh të regjimit, mirëpo vizita në vitin 1976 u bë jo-zyrtarisht, Ann Christine dhe Berita silleshin si turista me kurreshtje për jetën në fshat dhe jo si mbledhëse të materialeve shkencore.

VLERA E POSAÇME E LIBRIT
Libri prej 267 faqe, format 25×23 cm, me 17 kapituj, jep një përshkrim të hollësishëm të jetës në fshat, rolin dominues të burrave, botën e grave prapa mureve të gurit, ceremonitë e dasmës dhe të zisë, kullat, si dhe intervista dhe jetërrëfime  të  anëtarëve të katër familjeve në fshat. Materiali nga vizita në 1976 plotësohet me biografinë e Berit Backerit, shënime nga vizita e autores në Kosovë pas luftës 1998-199,  një kapitull të gjatë për historinë e shqiptarëve të Kosovës dhe një bibliografi të përzgjedhur.  Libri përmban 262 fotografi dhe katër harta gjeografike.

Ky material i pasur paraqitet me respekt të dukshëm për njerëzit e fshatit, të cilët i kishin dhënë Ann Christines besim të plotë.  Ajo tregon kujdes të madh në lidhje me hollësirat. Ann Christine Eek me seriozitet të madh pasqyron të gjitha aspektet e jetës së fshatarëve, në punë të përditshme – në shtëpi, në fshat dhe në bjeshkë – si dhe në festat dhe ceremonitë e fshatit.

Libri Jeta në fshatin shqiptar – Isniq, Kosovë 1976. ka vendin e vet në biblioteka shqiptare dhe skandinave dhe në shtëpitë e çdo shqiptari me interes për jetën e popullit të vet dhe për të informuar rininë e sotme dhe brezat që vijnë për kushtet e jetës në një fshat shqiptar dikur.
Si studiues suedez i kulturës shqiptare dhe i gjuhës shqipe po ndihem krenar për këtë punë të vlefshme që ka kryer bashkëatdhetarja ime Ann Christine Eek.

SI POROSITET LIBRI?
Ata që banojnë në Suedi dhe Unionin Evropian:

foto.sterner@gmail.com

Jashtë UE, në Norvegji, Kosovë etj., porosi te aceek48@gmail.com

Duhet shënuar botim shqip apo anglisht, emrin, adresën dhe numrin e telefonit përkatës.
Çmimi rreth 40 € plus taksat postare.
ISBN 978-91-986068-2-9

GERALDINA, KONTESHA QË “KRISHTEROI” DHE EUROPIANIZOI MBRETËRINË SHQIPTARE, ME SHTATORE NË TIRANË

by

NGA  NDUE  BACAJ

Me 01 shkurt 2022 në Tiranë u vendos shtatorja e Mbretëreshës Geraldinë, me financimin e  qeverisë së Republikës të Hungarisë. Meqense media të ndryshme e transmetuan këtë eveniment, unë mendova që me këtë rast të “ndalëm”te një histori e shkurtër e mbretërisë, dhe të konteshës që u bë mbretëreshë e shqiptarëve. 

NË VEND TË HYRJES, NJË HISTORI E SHKURTËR E MBRETËRISË SHQIPTARE

 Me 01 shtator 1928 Asambleja Kushtetuse e dalë nga zgjedhjet e 17 gushtit 1928, vendosi që forma qeverisëse në Shqipëri të ishte Mbretëri (Royaume) Demokratike, Parlamentare dhe e Trashëgueshme, dhe Mbreti i shqiptarëve ishte Zogu I. Deri atëherë “tradita” qeverisëse e shqiptarëve kishte kaluar rreth  katër shekuj e gjysëm e “mbështjellë” me vellon e errësirës , kerbaçit dhe kulaçit  që serviri sundimi Turko-Osman në Shqipëri, si dhe në kalvarin e intrigave e luftrave që sillte pa prerë grykësia e fqinjëve sllavë që kërkonin të shkyenin sa të mundnin nga trojet shqiptare… Mbretëria shqiptare përveç shpresës kishte brenda edhe mjaft element të perandorisë turkoshake, ku spikasin rreth këtij oborri mbretëror shumë përfaqësues në zë të familjeve feudale e të “nderuar” me tituj nga Turqit si ,”beg”, “aga” ,”bajraktar”, “pasha” ,”vezir” e të tjer të “zgjedhur”, kur në fakt këto tituj nuk ishin rrjedhim i formimit historik, por në shumicë i përkisnin atyre familjeve që me zellin shpesh edhe të tepruar i kishin shërbyer lakunisë së pushtuesit Aziatik  turko-osman i cili i kishte shpërblyer në kohën e tyre , por që mjerisht disa nga këta ende ishin “mina” me sahat për kombin tonë (kujtojmë Esat Pashë Toptanin e tjerë). Mbreti i kurorëzuar ishte në fakt një malësor i shkolluar nga Mati , i cili rrjedhte nga një familje (Zogollëve) që ndonëse kishin kohë që kishin ndërruar fenë (duke u bërë musliman), por që kishin vërtetuar se nuk kishin ndërruar  atdheun e detyrimet ndaj tij. Këtë mund ta ilustrojmë të paktën me vetë mbretin Ahmet Zogu, i cili ishte një ndër pjesëmarrësit aktivë në Kongresin e Lushnjes (1920) dhe qeverinë e saj, por edhe pjesëmarrës në drejtimin e luftërave mbrojtëse të këtyre viteve (kujtojmë luftën e Koplikut 1920…). Gjithsesi  zhvillimet e mëvonshme, para dhe pas mbretërisë ende “rrezatonin”  çehre të verdhë aziatike, ndërsa armiqtë e ndërgjegjshëm dhe të “pandërgjegjshëm” të Shqipërisë me “furçën” në dorë (në të shumtën sllavo-bolshevike) kërkonin t’ja shtonin ngjyrën e verdhë aziatike mbretërisë, ku edhe në mes kësaj “mjegullnaje” si për inat të armiqve të vjetër e të rinjë të kombit tonë kishte arritur mjaft suksese në krijimin e një shteti jo pak “modern” për kohën. Për të plotësuar këtë ia vlen të theksohet se në Europë kishin filluar të hedhin shtat dy ideologji e sisteme të kundërta në dukje por të përafërta në qeverim e mjerim, Komunizmi dhe “alternativa” e ekstremit tjetër Fashizmi. Natyrisht në këto kushte mbretëria shqiptare ishte më e sulmuar se kurrë, madje pika më e goditur ishte ajo se duke qenë musliman nga besimi mbretin Ahmet Zogu shpesh e akuzonin si Turko-Osman , anadollak dhe epitete të tjera të cilat jo pak e dëmtuan në arenën kombëtare dhe atë ndërkombëtare Shqiperinë. Roli i fqinjëve sllavë nuk kishte aq rëndësi sa roli i “ambasadorëve”, disa dhe me orientim Bolshevik që ishin shpërndarë nëpër botë, nën pretekstin e përndjekjes politike nga mbretëria… Në këto kushte aspak të favorshme, madje kur kishte filluar të fabrikohej edhe justifikimi i pushtimit të Shqipërisë nga Italia Fashiste (në atë kohë ende ishte sekret i fashistëve…), një ndër “justifikimet” e pushtimit siç do të merrej vesh më vonë kishte qenë edhe pushtimi i trojeve shqiptare për t’i çliruar gjoja nga mbretëria “anadollake” e Ahmet Zogut , shqiptarët e “robëruar”, ku si çlirimtarë do të “priteshin” fashistët. Pikërisht  në këto ditë të vështira mbretit Zog  I  ju “servirën” tre fotografi të konteshës së re Hungareze me emrin Geraldina nga një gjeneral dashamirës i mbretërisë, ku ju dërgua dhe jetëshkrimi i shkurtër i kësaj konteshe katolike, që pas njohjes reciproke më 10 janar të vitit 1938, Kontesha Geraldinë Appony pranoi të bëhej bashkëshortja e Mbretit Shqiptar, ndonëse ai ishte i besimit musliman ,dhe ajo katolike.. Oborri mbretëror e shpalli këtë fejesë më 30 janar 1938, dhe të nesërmen edhe parlamenti shqiptar e miratoi këtë fejesë pa asnjë kundërshtim, duke i dhënë një “leksion” të mirë Europës plakë e cila ende e shihte mbretërinë me syze turkoshake, por pas kësaj jo më kot disa gazeta të Europës fejesën e Konteshës katolike me mbretin musliman e quajtën më shumë se civilizim i mbretërisë…Por përpara se të shkojmë tek martesa po paraqesim një jetëshkrim fare të shkurtër të kësaj konteshe që do të vinte kurorën e mbretërisë sonë:  

PAK NGA CURRICULUMI I KONTESHËS GERALDINË… 

Kontesha Geraldinë lindi më 6 gusht 1915 në Gjenevë të Zvicrës, ajo ishte e bija e kontit Hungarez Xhula Appony, dhe e konteshës Gledis Stjuart nga Amerika e largët. I ati i Geraldinës konti Xhula, në fillim të luftës së parë botërore kishte marrë pjesë në forcat Austro-Hungareze duke luftuar kundër Serbëve. Mbarimi i luftës së parë botërore, dhe shpërbërja e perandorisë (Austro-Hungareze) shkaktoi probleme për këtë familje dhe vetë shtetin Hungarez i cili u copëtua jo pak në bazë të traktatit të Trianonit, ku pjesë të bukura të Hungarisë së bashku me tre milion e gjysëm hungarezë u lanë jashtë kufinjve etnikë të Hungarisë (“fat” i përbashkët me shqiptarët). Çifti Appony kishte pasur edhe dy fëmijë të tjerë, një djalë dhe një vajzë. Pas vdekjes së babait të tyre, kontit  Xhula Appony në vitin 1924, “jetimët” shkuan në kolegjin “Sacre Coeur” të Petersburgut, Austri, ku edhe mbretëresha e ardhëshme Geraldina do të arsimohej duke kryer fakultetin e shkencave shoqërore dhe financiare. Për Geraldinën e motrën e saj u kujdes halla e saj (motra e babës), kontesha Karoly, e cila zotëronte një nga kështjellat më të bukura dhe më të famshme të Hungarisë në Zebegeny. Thonë se kjo konteshë e kishte bërë zakon që në periudhën verore të priste të gjitha mbesat e saja, ku për to kishte përgatitur një “fshat” ku kishte të mbjellura të gjitha llojet e luleve e dekoracionet më fantastike të gërshetuara me mjaft fantazi e bukuri. E mbesat e kësaj konteshe që kalonin verën këtu të gjitha kishin marrë një emër luleje. Për shkak të bukurisë të bardhësisë së saj natyrale Geraldina kishte marrë emrin Trëndafili i Bardhë i Hungarisë… Që pa vonuar do të “zbardhte” me ngjyrën e bardhë të krishtërimit, mbretërinë disi të “verdhëcitur” të shqiptarëve. E kjo ndodhi me martesën e Geraldinës me Mbretin shqiptar me datën 27 prill 1938, ku kjo datë “koinçidonte” me martesën e prijësit legjendar të shqiptarëve dhe europianëve Gjergj Kastriotii, Skënderbeut me Donikën nga Vlora (më 27 prill 1451).. e kjo “koinçidencë” nuk fliste pak për kohën… Kjo datë e “njëjtë” martese  dhe vetë martesa flasin mjaft po të kujtojmë të gjithë personalitetet e botës që kishin uruar fejesën dhe uruan martesën e Mbretit Zog me konteshën Geraldinë, si Presidenti amerikan Ruzvelti, mbretëria e Italisë, Anglisë, Suedisë, Norvegjisë, Egjyptit e tjerë. “Krishtërimi” i çiftit mbretëror filloi që në mënyrën e organizimit të dasmës, celebrimit të vetë dasmës, si dhe mënyrën origjinale të kalimit të natës së parë të çiftit mbretëror, ku siç kujton bashkëkohësi, gjimnazist që ka marrë pjesë në dasëm, Beqir Ajazi në një shkrim të tij, se atë natë në hotelin që priti çiftin mbretëror nuk qëndruan çehrerëndët e tij për të ruajtur, por u ruajt nga të rinjtë (gjimnazist) që ishin ftuar edhe në dasëm, nga ku filloi një erë e re në lëvizjet e daljet publike të mbretit e mbretëreshës, të cilët u afruan më shumë me popullin e hallet e tij, nga ku do të fillonte një epokë e re e mbretërisë shqiptare. Duhet theksuar se Fan Noli një nga kundërshtarët permanent të mbretërisë e vetë Mbretit në vitin 1937 i kishte shkruar Mbretit  për t’u “pajtuar” , dhe për të fituar një pension , të cilin mbreti si për “rastesi”, që në fillim të vitit 1938 kur ai fejohet me konteshën Geraldinë fillon t’i japë pensionin e kërkuar Nolit, madje dhe shumë kundërshtarëve të tij politikë, çfarë tregon për një shpirt më paqësor, më sentimental, e pse jo më kristian që ka në themel mëshirën e faljen të cilat ishin disi më të kufizuara në të shkuarën. Gjithsesi me këtë martesë kundërshtarëve të mbretërisë (shpesh edhe të Shqipërisë) u iku nga “dora” argumenti “kryesor” se mbretëria shqiptare është një derivat i rëndomtë i perandorisë anadollake, madje fillimi i një jete më moderne europiane i mbretërisë ishin disa nga premisat që rrisnin shpresat që shqiptarët të hynin më shtruar në sofrën europiane, nga ku për hirë të vërtetës duhet thënë se asnjëherë nuk qëndruam të përbuzur e braktisur si shpesh herë sot në shekullin e ri…(Kujtojme se me pasaporten e mbreterisë  shqiptare udhtojë pa vizë (si sot) në Europë , madje edhe në Amerikë, ndërsa leku shqiptar ishte një monedhë e shkembyeshme e me vlerë në të gjithë Europën…). Pas kësaj martese fatlume e të bardhë për mbretërinë e vetë shqiptarët, nuk ishte thënë prej Zotit të zgjaste më shumë se rreth një vit, kur fashizmi (Italian) më 7 prill 1939 ndërmori aktin barbar të pushtimit të Shqipërisë, ndërsa mbretëria si të gjithë shoqet e saja në Europë u detyruan të lënë vendin e tyre, për të mos u bërë “graso” për grasatimin e ingranazheve të shtetit 40 milionësh fashist, e ndërsa Shqipëria kishte  më pak se një-milion banorë. Kujtojmë se kishte dhe shtete të tjera që , për të mos prishur qytetet dhe  historinë e tyre  “lejuan” pushtimin pa luftë, e këtu vlen të përmendim Francën që dorëzoi Parisin… Gjithsesi shqiptarët qëndruan, por qëndresa nuk dha rezultat për arsye që dihen. Por me këtë rast shqiptarët lëshuan toka e troje, por jo shpirtin liridashës e trimërinë e tyre, të cilët e demostruan vazhdimisht në luftën e paprerë, si me fashistët italian  dhe ata gjerman.  Ndersa  në keto kushte  mbretëria u detyrua të marrë rrugët e kurbetit, që nga Greqia, Turqia, Anglia, Franca, Spanja, Egjypti, Afrika e Jugut e gjetkë. Mjerisht për Shqipërinë në këtë luftë që quhet lufta e dytë botërore , Mbretëria nuk arriti të bëhet palë bindëse në agjendat ndërkombëtare, për shumë arsye, por dy janë më kryesoret. E para sepse “ambasadorët” emigrant politik me të filluar lufta trumbetuan me shtypin e miqësinë e tyre antimbretërinë, duke e paraqitur si mbretëri tradhëtare e që kishte shitur vendin. Madje u arrit deri aty sa ti ngjiten të pabëra sikur ka vjedhur thesarin e tjerë e tjerë. Së dyti “Bota” sllavo-ortodokse ku po hidhte shtat komunizmi ishte bërë faktorë në luftë kundër fashizmit, pasi disa grupime anarshiste që dalngadalë Moska e Beogradi do t’i bashkonte e emërtonte si Partia Komuniste Shqiptare, që siç u provua më vonë ishte vegla më e mirë jo vetëm për të shtypur shqiptarët brenda kufirit 1913, por edhe për të ndihmuar në eleminimin e nacionalistëve dhe shpirtit kyrengritës të trevave shqiptare që sllavët i kishin gllabëruar prej vitesh.. Duke realizuar kështu ëndrrën e kahershme që Shqipëria të mos jetë “kurrë” një shtet i bashkuar e i zhvilluar. Gjithsesi Mbretëria në mërgim nuk qëndroi duarkryq, por aktiviteti i saj erdhi duke u zbehur fill pas marrëveshjes së Jaltës e konferences së Teheranit , kur kompromiset politike të forcave fituese e lanë Shqipërinë në duar të Stalinit e Titos, për t’u gllabëruar edhe kjo që kishte mbetur, por edhe për të vazhduar eksperimentet antinjerëzore të komunizmit deri shumë vonë. Natyrisht në kushtet e një emigrimi të pashoq mbretëria shqiptare mbijetoi, edhe pse më 24 maj 1944 komunistët kishin marrë vendimin “historik” të ndalimit të kthimit të Mbretit në Shqipëri. Mbreti Zog u sëmur dhe vdiq në vitin 1961, për t’u trashëguar nga djali i tij Leka i parë i cili u largua nga Shqipëria vetëm dy ditësh. Tashmë kollonisja e Mbretërisë në mërgim bëhej kryesisht nga Mbretëresha Geraldinë, e cila për të mos humbur dinjitetin e saj e të Mbretit sakrifikoi jo vetëm pasurinë që i mugnonte, por edhe kujtimet e fejesës e martesës, si relike, unaza e tjerë. E këto i bënte që edhe djali i saj, mbreti trashëgimtar të shkollohej e aftësohej që një ditë t’i shërbente Shqipërisë… Dinjiteti i Mbretëreshës që tashmë quhej Nëna Mbretëreshë, ishte më i larti i të gjitha mbretërive në mërgim, aq sa shkrimtari i shquar Ismail Kadare do të thoshte:  “Mbretëresha Geraldinë është sovrania e vetme në Botë që pas përmbysjes së të shoqit nuk u përgojua ansjëherë , dhe gjithë jeta e saj është një model për mua…”. E përsëri kjo Mbretëreshë e Bardhë ka tërhequr vëmendjen e Papa Gjon Palit të dytë, i cili i kishte thënë Geraldinës: “Me kontributin tënd, me shpirtin tuaj Kristian do të mbeteni e nderuar për Brezat”. Dhe për këtë Papa ka të drejtë, pasi kjo mbretëreshë në tërë kalvarin e saj të mërgimit 63 vjeçar, asnjëherë nuk mendoi apo shprehu një fjalë të keqe për shqiptarët e Shqipërinë, përkundrazi ajo mijëra herë i ka “bekuar” dhe është  lutur për ta  në kisha e faltore të ndryshme, duke u dëshmuar jo vetëm mbretëreshë e devotshme, por edhe si kristiane e bindur. Madje ajo asnjëherë nuk kaloi kufijtë njerëzorë e kulturorë në mallkimin apo përgojimin e klyshëve të kuq sllavë që kishin ndaluar jo vetëm mbretërinë, por një popull të tërë… Gjithsesi kur mosha e mbretëreshës po bënte “detyrën”, dhe ajo si çdo qenie njerëzore e tokësore filloi të mendonte për të ndërruar jetë, në shpirtin e saj vlonte dashuria për tja “besuar” trupin e saj  tokës së shenjtë shqiptare për të cilën ishte sakrifikuar pa kursim.. Ketë deshirë të saj të fundit mbreteresha Geraldina do të shprehte me fjalet : “Do të vdes si shqiptare, në tokën shqiptare, në mes të shqiptarëve”. Me sa duket ketë dshirë të saj Zoti bëri emer tja plotësojë, pasi  me 28 qershor 2002 ajo u rikthye përfundimisht në Shqipërinë e ëndërruar e dëshiruar gjatë. Por pa kaluar veçse pak muaj (me 22 tetor 2002) ajo ndërroi jetë, por tashmë e qetë, pasi do të prehet përgjithmonë në tokën që i kushtoi jeten e saj… Në perjetsim të emrit saj  të mirë maternitetit (qendror) të Tiranës i është dhënë  emri i mbretereshes Gelardinë. Ndërsa me datën 01 shkurt 2022 në Tiranë, në krah të godinës së Ministrisë së Drejtësisë, Bulevardi Zogu I, u përurua vendosja e shtatores të Mbretëreshës Geraldinë, një perjetësim i bukur e domethënës , në të cilin muaren pjesë perveç disa personaliteteve shqiptare me në krye kryetarin e bashkisë së Tiranës Erjon Veliaj, nipin e Geraldinës Princin Leka etjerë edhe Gjinia e saj , përfaqesues nga Republika Hungareze, bijë fisnike e të cilës është, dhe me të cilen krenohen…

ME 01 SHKURT 2022

Homazh për ndarjen nga jeta të veprimtarit të çështjes kombëtare Guri Stefani në Quincy të Masacucesit

by


Namik SelmaniAnëtar i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë -Boston


Mbase për Mhill Velaj, kryetarin e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë dhe anëtërin e Kryesisë së Federatës Panshqiptare VATRA në Njy Jork dhe miqtë e tij për Prend Qettën, njohës i shkëlqyer i politikave ndërkombëtare, aktivist i çështjes kombëtare dhe përkthyes, veprimtarin Islam Vatoci, intelektualit të shquar shqiptaro-amerikan Kolë Mirdita dhe për mua, ishte udhëtimi më i gjatë dhe meditues.Atë mbrëmje të fillimshkurtit të këtij viti ata po vinin në Quincy të Masacusesit për të bërë më nga afër një ngushëllim dhe për të nderuar kujtimin e atdhetarit e poetit Guri Stefani që u nda nga jeta më datën 26 janar 2022 në moshën 88-vjeçare.Në funeralin e Quncit kishte mjaft njerëz familjarë të afër, miq të tij.Në çdo kohë ndarja nga jeta është e dhimbshme po, kur je brenda një ngjarjeje të tillë është një lloj obligimi njerëzor, shqiptar dhe nder pë rata që marrin pjesë e pë rata që presin këta njerëz.Vështirë që të gjesh ndonjë shqiptar në Boston e në rrethinat e tij të mos e ketë njohur Gurin. si poet, prozator dhe veprimtar i njohur i çështjes kombëtare.Ka lindur në fshatin Shtikë të Kolonjës. Pas mbarimit të studimeve, ka punuar arkitekt në Durrës për 28 vjet. Në vitin 1992 vjen në SHBA.Për mjaft vite ai ishte një anëtar aktiv i Federatës Pan Shqiptare “VATRA”. Ai ka qenë aktiv në Katedralen Ortodokse Shqiptare të “Shën Gjergjit” në Boston si dhe në kishën tjetër shqiptare “Shën Trinia”.Një model punëtori dhe aktivisti. Ishte poet e shkrimtar e ka botuar disa libra dhe ka qenë anëtar i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikane që në themelimin e saj.Një “veteran” i Shoqatës Shqiptaro-Amerikane dhe në vitet e fundit edhe President i Shoqatës Atdhetare “Besa-Besë”.Pasi u bë takimi me familjarët, zoti Mhill Velaj mbajti një fjalë të rastit para atyre dhe pjesëmarrësve të tjerë të shumtë që ishin në këtë ceremoni:-Kam ardhur me dhjetra herë në Boston. Është lumturi, krenari dhe mençuri të vish në këtë shtet që quhet ndryshe “Shpirti i Amerikës” Kam bërë mjaft aktivitete në këtë qytet me mjaft tradita në Amerikë, por edhe për shqiptarët në gati një shekull. Bostoni është selia e parë e Federatës “Vatra” është vendi ku ka punuar Noli e Konica Po veç këtyre arritjeve, nuk harroj kurrë pritjen e ngrohtë që nna bënte miku e patrioti Guri StefaniAi do të mbetet për ne e për dhjetra shqiptarë njeriu i qeshur, poeti zëëmbël, mikpritësi i rrallë do të mbetet në kujtesën tonë për shumë kohë.Grupi i të ardhurve nga larg në emër të VATRËS dhe të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro- Amerikëë mori falenderime nga ana e familjes së tij dhe nga kryetari i Shoqatës Atdhetare BESA-BESË zoti Petrit Alibej. Quincy, 1 shkurt 2022

EDHE NJËHERË PËR SKAVICËN

by

Nga Dr. Adriatik Balla


Çfarë janë S-443 dhe S-485 dhe cilat janë fshatrat që fshihen nga harta?


Në vend të hyrjes


Kundër ndërtimit të Skavicës shprehen intelektualët, arkeologët, gazetarët, specialistët e çdo fushe, qytetarët e përgjegjshëm, thuajse i madh e i vogël. Pro tij shprehen dy-tre fshatarë të cilëve u kanë thënë se me ndërtimin e Skavicës mund të kultivojnë pafundësisht troftën (Salmo Trutta). “Peshq” të tillë që e hanë “karremin” ka në çdo vend, apo siç thotë populli “pyll pa derra s’ka”, por kulmi i ironisë arrin kur pushtetarët nuk dëgjojnë zërin e ajkës së mendimit dhe qytetarisë në Dibër. Si ka mundësi që asnjë krah politik në qarkun e Dibrës, në garë për zgjedhjet e prillit, nuk e përmend Skavicën?Në kohën e monizmit u bënë, për hir të së vërtetës, disa vepra të mira, përfshi këtu dhe hidrocentralet. Do të ishte ndërtuar edhe “Skavica”, sigurisht, por edhe pse i frikshëm ai sistem kishte, sidoqoftë, logjikën e peshores (sa fitojmë e sa humbasim). Kam folur me inxhinierë që kanë firmosur për hidrocentralet e tjerë dhe thonë që ky projekt u la për një kohë tjetër, sepse, nëse ndërtohej, më shumë kishte humbje se fitime. Tani që politikës po i shteron retorika e dalë boje prej 30 vjetësh (tranzicion ekzemplar me pasoja të rënda për shoqërinë), del dhe një herë në skenë “Skavica”. Dhe, siç ndodh zakonisht, pas këtyre projekteve fshihen plane korruptive e të errëta.
Disa të dhëna për hidrocentralet mbi lumin Drin dhe pikëpyetjet e Skavicës
Hidrocentrali i Vaut te Dejës, vënë në punë në nëntor 1971, ka 5 agregate dhe një fuqi 250 MW. Prodhimi vjetor i tij është 1.1 miliard kilovatorë (Pano N., “Pasuritë Ujore të Shqipërisë”, 2015).Hidrocentrali i Fierzës është vënë në shfrytëzim në nëntor 1978. Ka fuqi të vendosur prej 500 MW dhe punon me 4 agregate. Prodhimi vjetor i tij është 1.8 miliard kilovatorë (po aty).Hidrocentrali i Komanit filloi ndërtimin më 1979 dhe përfundoi më 1985. Ka fuqi të vendosur 600 MW dhe punon me 5 agregate. Prodhimi vjetor i energjisë është 2 miliard kilovator (po aty).Nuk ka të dhëna të sakta se sa do të jetë fuqia e hidrocentralit të Skavicës, sepse deri tani është ecur me supozime e hamendësime ordinere. E njëjta gjë vlen dhe për hidrocentralin e Ashtës, deri tani imagjinar. Hidrocentrali i Skavicës, për shumë arsye, nuk do të ketë prodhim që do të shpëtojë dhe zgjidhë përfundimisht çështjen e energjisë, prandaj këtu dalin disa përfundime e ngrihen disa pikëpyetje që kërkojnë sqarim.
1.Hidrocentrali, nëse ndërtohet, nuk do të ketë prodhim të mjaftueshëm të energjisë elektrike që të plotësojë përfundimisht nevojat e vendit, kjo është më se e sigurt.
2.Nuk ka argument të mjaftueshëm që do të shpëtojë Shkodrën dhe Lezhën nga përmbytja, të gjithë ata që i mëshojnë këtij fakti abuzojnë.
3.Nëse vihet në balancë përfitimi ekonomik midis produkteve bujqësore e blegtorale krahasuar me hidrocentralin, peshorja anon nga e para dhe këtë e ka vërtetuar edhe sistemi i kaluar dhe specialistët seriozë të atyre viteve.
4.Mund të fitohet një hidrocentral me jetëgjatësi 100, 200 ose 300-vjeçare, por përmbytet një histori mijëravjeçare.
5.Kryesorja: Si do të mund të shpërngulen mijëra familje, si do të kompensohet dëmi i tyre ekonomik, ku do të vendosen ata, çfarë pune do të bëjnë?
6.Kush do të përfitojë nga hidrocentrali? Sa prej këtyre përfitimeve shkojnë në interes të publikut?
7.Cilat do të jenë pasojat (efektet) anësore fiziko-gjeografike pas ndërtimit të Skavicës, në aspektin gjeologjik-hidrogjeologjik, gjeomorfologjik, klimatik, në florë dhe në faunë?
8.A është marrë parasysh mendimi i publikut? Nëse po, a ka pasur një referendum dhe cili ka qenë rezultati i tij?
9.Kush janë specialistët që kanë firmosur “pro”, si i kanë emrat, ku kanë punuar dhe çfarë botimesh paraprake kanë bërë ata për këtë çështje. Cili ka qenë argumenti i tyre?
10.Më mirë një Dibër pa hidrocentral, apo një Shqipëri pa Dibër? – Të jesh apo të mos jesh, kjo është çështja.
Çfarë janë S-443 dhe S-485?
Për ndërtimin e Skavicës po qarkullojnë lloj-lloj variantesh, njëri me kuotë më të ulët, i cili do të ishte krejtësisht katastrofë pasi nuk do të kishte rendimentin e kërkuar si dhe një kuotë të digës më të lartë që do të shkaktonte një katastrofë akoma më të madhe, një fatkeqësi kombëtare, pasi do ta zhdukte luginën e Drinit të Zi. S-443 ose h=443 m është kuota (izoipsi) e projektuar e digës së hidrocentralit në variantin e parë. Kjo kuotë e sjell liqenin që do të krijohet mbi urën e Topojanit. Pra e pushton edhe grykën e Hoteshit, që ndan pellgun e Dibrës në jug nga ai i Peshkopisë (Dibrës së Poshtme) në veri. Me këtë kuotë zhduket Dibra e Poshtme. Po S-485? h=485 është kuota (izoipsi) e projektuar për digën e Skavicës në variantin e dytë (sipas inxhinierëve partiakë pas 10 ose 15 vjetësh). Në këtë variant përmbytet komplet fusha e Gjoricës, aty ku është shkruar historia e Dibrës (kundër Hajredin Pashës), pra përmbytet edhe Dibra e Sipërme deri afër fshatit Bllatë.I pashë me kujdes hartat topografike, një për një, dhe u përpoqa të krijoj vetë izoipsin e liqenit të ardhshëm në variantin e parë dhe të dytë. Nëse zbatohet edhe varianti i dytë është një fatkeqësi e madhe kombëtare, sepse praktikisht i bie të zhbëhet Dibra, zemra e atdheut etnik.
Vendbanimet që zhduken nga harta
Ja disa prej fshatrave të njohur, të ndodhur pranë lumit Drini i Zi, që përmbyten nga “Skavica”(mos harrojmë se mbi këto kuota vihen në diskutim edhe shumë fshatra të tjerë që kanë tokën e bukës nën kuotën e digës, si dhe një brez 5-10 m lartësi mbi digë që bëhet i papërdorshëm):-Draj-Reç dhe Zall-Reç (340 m)-Zall-Dardhë (350-400 m)-Lugjaj-Shenlleshi-Zall-Kalis-Fushë-Cidhna (360-400 m), si dhe lagjet që shtrihen në anët e përrenjve Shtumbat, Blliçe, Laçaj etj.-Arrasi (370m)-Mustafe (disa lagje)-Kishaveci (390-500 m)-Kandri (Fusha e Thatë)-Vajmëdhenj dhe Kalaj-Disa lagje të Sinës (vendlindja e Kastriotëve), 450-500 m -Bresti i Poshtëm dhe Fushë-Kastrioti (450-550 m)-Kuben dhe Rreth-Kalaj-Fushë-Muhuri (400-500 m)-Fusha e Brezhdanit (400-420 m tek ish-stallat)-Katundi i Ri (430 m)-Një lagje e Selanit dhe një lagje e HoteshitMe S-485 dëmtohen edhe:-Gradeci dhe Kovashica (480 m)-Homeshi, Okshatina, Boçeva, Gjorica (450-550 m)-Izoipsi 500 m i afrohet fshatit Bllatë e Poshtme
D. Përfundimi: “Po” hidrocentraleve, “Jo” atij që varros Dibrën

Hidrocentralet janë gjë e mirë, energji e pastër, por ato ndërtohen atje ku logjika ekonomike është e shëndetshme. Të përmbytësh Dibrën ka pasoja të rënda.

1.Detyrohen të shpërngulen mijëra banorë (afro 20 mijë). Edhe sikur t’u ndërtohet gratis një qytet, shkohet në kolaps, pasi kjo popullatë nuk është e përgatitur (kualifikuar) për treg pune tjetër nga bujqësia dhe blegtoria, plus shërbimet që nevojiten kudo që t’i akomodosh.

2.Zhduken fshatra të tërë dhe krejt toka e tyre bujqësore dhe lugina e Drinit të Zi është nga më pjelloret e Shqipërisë. Një hidrocentral më shumë nuk është më mirë sesa një hambar më pak. Mos harroni, hidrocentralet kanë një jetëgjatësi të caktuar (sepse vjen një ditë e mbathen nga depozitimet), kurse fusha (lugina) është brez pas brezi.

3.Dëmtohet në mënyrë të pakthyeshme lidhja shpirtërore e banorëve me zonën.

4.Varroset historia e lavdishme e Dibrës, histori mijëravjeçare, ku spikat si “Olimpi”, Historia e Skënderbeut, heroit të vetëm kombëtar të shqiptarëve. Nuk ka Skënderbe pa Dibër e pa Dibër nuk ka Shqipëri.

5.Në luginën e Drinit të Zi, nuk do të oshëtijnë më këngët e Azis Ndreut, Qerim Sulës e shumë e shumë artistëve me nam të kësaj toke, por nën mjegullën që do të krijohet dhe nga thellësia e liqenit do të dëgjohet vetëm zëri i bretkosave. Shpata e Kastriotit do të zëvendësohet me kallamat buzë kënetës. Këtu vdes dhe mbyllet historia.
Në vend të mbylljes…
Që të mos dëgjojmë nesër bretkosat, duhet ta ngremë zërin sot, ndryshe “Skavica” e varros Dibrën. “Këshillat” se me ndërtimin e liqenit do të vijë jeta përrallore, me turizëm unik, peshkim fantastik dhe udhëtim biblik, janë përralla që nuk i hanë as budallenjtë.
P.s. Ky status shpreh mendimin tim personal, të bazuar në disa fakte. Mund të jetë një gjykim emocional, por nxitimi për të bërë projekte pa i analizuar mirë dhe pa marrë mendimin e banorëve është, në pikëpamjen time, abuziv.