Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

NDËRROI JETË APOSTULLI I DARDANISË

by

Frank SHKRELI/

Ne Foto: Prof. Dr. Zef Mirdita  (1936-2016)/

Mediat elektronike dhe gazetat përhapën lajmin e zi anë e mbanë trojeve shqiptare se Prof. Doktor Zef Mirdita, në moshën 80-vjeçare  e la këtë shekull për në jetën e amshuar, duke i mbyllur sytë në Zagreb të Kroacisë ku kishte jetuar dhe zhvilluar për shumë vite aktivitetin e tij akademik dhe shkencor.  Kombi shqiptar është sot më i varfër me zhdukjen e këtij  historiani dhe kolosi të shkencës dhe letrave shqipe.  Është më i varfër kombi shqiptar dhe sidomos Dardania, me humbjen e një shqiptari dhe shkencëtari të madh, i cili me sjelljet e tija fisnike dhe me një përvojë të gjatë akademike dhe kombëtare — ai me jetën dhe veprat e tija në gjuhë të ndryshme europiane dhe sidomos përballë të huajve, nderonte kombin shqiptar kudo që shkonte dhe kudo ligjëronte nepër kryeqytete të Europës, në mbrojtje të historisë mija vjeçare të kombit shqiptar në trojet e veta autoktone, duke filluar nga periudha e iliro-dardane e deri në ditët e sotëme.

Fatkeqsisht, përveç nëpërmjet disa shkrimeve të tija, unë nuk patur rastin ta njihja personalisht Profesor Zef Mirditën, por ata që e kanë njohur për së afërmi dhe të cilët kanë pasë fatin të ishin edhe studentë të tij në Universitetin e Prishtinës dhe universitete e fakultete të tjera të Kosovës, e konsiderojnë kalimin në amshim të Profesor Zef Mirditës sot si një fatkeqsi për botën arbërore, për  të vërtetën e saj historike dhe për shqiptarizmin në përgjithësi. Ndër vetitë e Profesor Zef Mirditës, pohojnë ata, ishte e vërteta mbi historinë iliro-shqiptare si dhe mbrojta e saj kudo dhe kurdo, por ai njëkohsisht ruante edhe vetitë që nuk mësohen në libra, por të cilat historikisht e kanë dalluar fisin e vjetër të shqiptarit nga popujt e tjerë – e që janë  burrënia, nderi, besnikëria.  Mision të jetës së tij, ai kishte përcaktuar mbrojtjen e historisë dhe të së vërtetës së zanafillës së shqiptarëve, sidomos të Dardanisë dhe dardanëve.

Megjithëse Dardanët kanë qenë njëri prej fiseve më të dalluar të botës ilire, fatkeqësisht gjeneza dhe historia e tyre nuk kishte tërhequr më parë vëmendjen dhe interesimin e studiuesve dhe të historianëve të vërtetë si Profesor Zef Mirdita.  Për më tepër, edhe ato pak studime që mund të ishin bërë gjatë dekadave të kaluara, sidomos nga të huajt, historia e Dardanisë dhe Dardanëve mohohej dhe madje kur paraqitej, ajo shtrembërohej qëllimisht nga të huajt, me mungesa të mëdha historike dhe kulturore, përfshirë edhe mohimin e etnogjenezës së tyre.

Por akademik Zef Mirdita si rradhë ndonjë tjetër historian, e kishte marrë përsipër si përgjegjësi personale intelektuale por edhe kombëtare, për të provuar me veprat dhe shkrimete tija me argumentat shkencorë, se Dardania ishte Iliri dhe se dardanët ishin me prejardhje ilire, njëkohësisht duke hedhur poshtë njëherë e mirë edhe tezat kryesisht të shtrembëruesve të historisë së shqiptarëve pasardhësve të ilirëve — se dardanët nuk na paskan qenë me prejardhje ilire.  Mirëpo, Profesor Zef Mirdita gjatë gjithë jetës së tij me veprat dhe studimet që ka bërë në këtë fushë, argumenton me fakte historike dhe mbështetur në zbulime arkeologjike se e kundërta është e vërteta nga ato që kanë paraqitur shtrembëruesit e historisë së ilirëve dhe të shqiptarëve.  Në shkrimet e tija, Profesor Zef Mirdita ka mbrojtur vazhdimisht tezën e etnogjenezës iliro-shiptare se dardanët në të vërtetë kanë ekzistuar si një popullsi banuese në trojet e veta në Dardani nga kohët e hershme e ndoshta edhe deri në mesjetë dhe si të tillë ata janë aty padyshim parardhës të shqiptarëve në Kosovën e sotme dhe më gjërë.

Historiani shqiptar Moikom Zeqo, duke vlerësuar figurën dhe veprën e Profesor Zef Mirditës me rastin e vdekjes së tij, pohon se, “Zef Mirdita qe një mjeshtër i madh i analizës, i referencës shkencore bibliografike dhe arkeologjike si dhe i metodologjisë moderne të parashtrimit dhe të sintezës së mirëfilltë.  Studimet e tij për Dardaninë dhe iliricitetin e Kosovës në antikitet janë substanciale dhe të patjetërsueshme.  Dhe të mos harrojmë që një vështrim të tillë historik dhe konceptual ai e ka bërë dhe e ka botuar shumë më përpara arritjes së Pavarësisë së Republikës së Kosovës”, është shprehur historiani Moikom Zeqo.  Ndërkaq, njoftohet se në Zagreb sapo është botuar dhe promovuar vepra voluminoze e akademik Zef Mirditës me titullin: “Dardanët dhe Dardania Antike”. Duhet të jetë kjo një vepër e madhe, e mbarë dhe e frytshme e këtij Apostulli të Dardanisë, një vepër kjo besoj që pasqyron shprehje të ndriçimit mendor historik dhe të atdhedashurisë së tij për kombin e vet dhe për të vërtetën e preardhjes së tij historike, nga rrjedhte edhe vet.  Një vepër kjo e fundit nga Profesor Zef Mirdita, që shpresojmë të shërbejë si porosi dhe flakë për brezin e sotëm të shqiptarëve, pasardhës të dardanëve – si flakë që të mos shuhet por të shëndritë si trashëgimi e Apostullit të Dardanisë, Zef Mirditës për ruajtjen e identitetit kombëtar për brezat e tanishëm dhe të ardhëshëm të shqiptarëve — në udhën e historisë se re të Kosovës dardane të pavarur dhe të kombit shqiptar në përgjithësi, anë e mbanë trojeve të veta.

***

Kush ishte Prof. Zef Mirdita?

Prof. Dr. Zef Mirdita u lind në Prizren, më 13 mars të vitit 1936. Shkollën fillore e kreu në Prizren, ndërsa gjimnazin klasik, respektivisht interdioqezian, në Pazin dhe në Zagreb. Në Fakultetin Katolik Teologjik në Zagreb, më 1958, absolvoi Filozofinë. Në vitin shkollor 1959/60 u regjistrua në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Zagrebit – Dega e Historisë. Nga viti shkollor 1961/62 ishte demonstrator në Katedrën për Histori Kroate te prof. dr. Jaroslav Šidak. Qysh si student i vitit të tretë dhe të katërt ligjëroi lëndën e Historisë në gjimnazin e mbrëmjes “Ise Kršnjavoga” në Zagreb. Diplomoi më 8 korrik të vitit 1965.

Pas kthimit në Prizren, më 8 shkurt të vitit 1966, punoi profesor në gjimnaz, në shkollën e mesme të muzikës dhe në shkollën e mesme të mjekësisë, ku ligjëroi histori, sociologji, gjuhë latine dhe gjuhë frënge, në paralelet me mësim në gjuhën shqipe, serbe dhe turke.  Nga 1 janari i vitit 1967 kaloi në Prishtinë si asistent në Katedrën e Historisë, Dega e Historisë Antike dhe më 3 nëntor 1972 doktoroi në Fakultetin Filozofik të Zagrebit me temën Dardanët dhe Dardania në Antikë.  Më 1973 u zgjodh docent me ç’rast e mori përsipër Katedrën e Historisë së Kohës së Vjetër në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, të cilën lëndë e ligjëroi në dy gjuhë, për studentët shqiptarë dhe serbë.  Në gusht të të njëjtit vit qëndroi në Shqipëri ku bëri gërmime e hulumtime arkeologjike.  Më 1974 si bursist i Qeverisë Italiane qëndroi në specializim në Katedrën e Historisë së Vjetër në Universitetin “La Sapienza” e Romës. Në vitet 1976-1977, si bursist i Fondit “Alexander von Humboldt – Stiftung” qëndroi në specializim (Për Historinë e Vjetër dhe Paleobalkanistikën) në Universitetin e Heidelberg-ut në Gjermani.  Më 1978 u zgjodh profesor, ndërkaq më 1983 profesor ordinar në Universitetin e Prishtinës.  Më 3 prill 1991 u zgjodh anëtar me korrespondencë i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës.  Njëkohësisht, si profesor mysafir ligjëroi në disa universitete europiane, si në Vjenë, Jena, München, Romë, Sofje dhe Tiranë.    Më 1991-1992 qëndroi në Gjermani (München) për të dytën herë si bursist i Fondit “Alexander von Humboldt – Stiftung”.  Nga 1 marsi i vitit 1993 është këshilltar shkencor në Institutin Kroat të Historisë ku e udhëheq projektin “Vlasi –popullatë e vjetër ballkanike që nga fillet historike deri më sot”.   Që nga viti akademik 1997/98 deri në atë 2006/07 ishte ligjërues në Fakultetin Filozofik të Universitetit “J. J. Strossmayer” në Osijek, ku e ligjëroi lëndën: Historia e Vjetër – Lindja e Vjetër.   Përveç dhjetë librave në shqip, shqip-gjermanisht dhe në kroatisht, botoi në gjuhën shqipe, kroate, frënge, angleze, gjermane dhe italiane, në revistat shkencore të vendit dhe të huaja, mbi 100 studime, shqyrtime dhe punime – artikuj, recensione, kritika, shënime, polemika etj. Po ashtu përktheu disa libra nga kroatishtja në shqip dhe nga shqipja në kroatisht.  Që nga viti 1999 është nënkryetar i Shoqatës së Miqësisë Kroato-Shqiptare, ndërsa në periudhën kohore 2003-2007 ishte anëtar i Këshillit për Pakica Kombëtare në Qeverinë e Republikës së Kroacisë.  Më 16 qershor 2004, Alfred Moisiu, kryetar i Republikës së Shqipërisë e dekoroi Profesor Zef Mirditën me shpërblim për kontributin e dhënë albanologjisë dhe për përfaqësim të denjë të komunitetit shqiptar në Republikën e Kroacisë.  Më 29 prill 2005, u laureua me shpërblimin e Akademisë Kroate të Shkencave dhe Arteve   për librin, “Vllehët në historiografi”, i cili u shpall libër i vitit 2004.  Më 21 dhjetor 2011, me rastin e 75 vjetorit të lindjes, Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë të Republikës së Kosovës e shpalli shkencëtar të vitit 2011.(Biografia e Profesor Zef Mirditës është marrë nga Revista Drita – e përmuajshme Fetare-Kulturore e Kishës Katolike në Kosovë).

 

 

 

Baba Hekurani i Teqesë së Frashërit, çdo ceremoni e mbyll me fjalët “Rroftë Shqipëria”!

by

-Teqeja e Frashërit është një nga kryeqendrat e Bektashizmit dhe atdhetarizmit… Vëllezërit Frashëri: Abdyli, Naimi dhe Samiu, shkuan e mësuan në shkollën e “Teqesë së Frashërit”/

-Baba Hekurani i Teqesë së Frashërit, Alipostivanit dhe Përmetit çdo ceremoni e mbyll me fjalët “Rroftë Shqipëria”!/

– Teqenë e Frashërit, Mihal Gramenua e ka quajtur “Shkollë të Madhe Kombëtare të Shqipërisë”/

– Teqeja e Frashërit u ndërtua në prill 1781 nga Sulejman Beu, nga trungu i familjes së Sulejmanbejllinjëve të Frashërit/

-“Po të nderojë njeriu-njeriun, e ka nderuar Perëndinë” dhe se “Njerëzia është Perëndia”, – thotë Naim Frashëri/

– Kur Teqeja drejtohej nga Baba Alushi nga lagjja e Kasollarëve të Frashërit, në Teqe fliteshin 6 gjuhë: shqipja, persishtja, arabishtja, osmanishtja, greqishtja dhe vllahishtja

-“Naim Frashëri, Sami Frashëri dhe Abdyl Frashëri… janë emblema të Bektashizmit dhe njëkohësisht të patriotizmit”, – ka shkruar Kryegjyshi Botëror i Bektashizmit, Haxhi Baba Edmond Brahimaj

– Në dhjetor 1907 dhe në korrik 1908 në Teqenë e Frashërit ka qëndruar për disa ditë çeta e Çerçiz Topullit

– Teqeja u dogj më 6 maj 1914 nga andartët dhe ushtria pushtuese e Greqisë, dhe u rindërtua më 1923 me ndihmën e shqiptarëve të SHBA

– Dede Reshat Bardhi është një mal hyjnor, ishte i dërguari i Imam Aliut

Nga  Prof. Kastriot Bezati& Albert Z. ZHOLI

Shpalosja e flamurit të kuq, me shqiponjën e zezë me dy krerë

Ngritja e simbolit të kombit dhe të shtetit, shpalosja e flamurit të kuq me shqiponjën e zezë me dy krerë, para çdo institucioni të Bektashizmit dhe parimi i tij kryesor se, “Pa Atdhe nuk ka Fe”, flasin qartë se bektashinjtë më shumë se çdo gjë duan Atdheun, duan Shqipërinë. Naim Frashëri, shenjtori i njerëzisë, poeti dhe profeti i shqiptarëve dhe Shqipërisë, autori i vargut më të dashur të shqiptarëve brenda e jashtë Shqipërisë, “Ti Shqipëri më ‘ep nder, / Më ‘ep emrin Shqiptar”, në “Fletoren e Bektashinjve”, shkruan: “Besë e Bektashinjve është udhë e gjerë, që ka përpara dritën, urtësinë, vëllazërinë, miqësinë, dashurinë, njerëzinë dhe gjithë mirësitë. Më një anë ka lulet e diturisë, në anën tjetër të së vërtetës”. Dhe më poshtë Naimi, mendimtari dhe edukatori i kombit, shkruan se bektashinjtë “duan si shpirtin e tyre dhe të tjerët, myslimanë e të krishterë dhe shkojnë mirë e bukur me gjithë njerëzinë. Po më shumë duan Mëmëdhenë dhe mëmëdhetarët, që kjo është më e mira nga gjithë të mirat”. Këto virtyte njerëzore janë të pranishme te figura e bektashiut dhe atdhetarit Hekuran Fejzo Nkollarit, i cili me Dekretin e Shenjtë Nr. 7 datë 29.12.2009 të Kryegjyshit Botëror të Bektashinjve, shenjtorit Haxhi Dede Reshat Bardhit, iu dha titulli Baba dhe u emërua Baba i Teqesë së “Baba Nasibiut” të Frashërit, të Teqesë së “Baba Aliut” në Alipostivan dhe të Teqesë së “Baba Xhaferit” në qytetin e Përmetit. “Haxhi Dede Reshat Bardhi në fytyrë ka patur dritë hyjnore, që shprehte bukurinë e brendshme dhe të jashtme, si dhe mirësinë e njerëzimit. Dede Reshat Bardhi është një mal hyjnor, ishte i dërguar i Imam Aliut”, – thotë Baba Hekurani. Dhe më poshtë ai vazhdon: “Në bektashizëm ka vetëm vëllazëri”, – na thoshte Haxhi Dede Reshat Bardhi.

 

Jetëshkrimi

Baba Hekurani u lind më 7 shtator 1963 në Seniçan. I ati, Fejzo Nikollari, ishte nga Seniçani, ndërsa e ëma, Vezire Zoto, ishte nga Borocka, të dy fshatra të trevës së Përmetit. Ishin 9 fëmijë, Skënderi, Bukuria, Vikua, Ruzia, Alia, Myneveri, Hajria, Shyqyriu dhe Hekurani. U rritën ata përmes halleve, por me dashurinë e madhe të prindërve, të cilët u dhanë ndershmërinë, mirësinë, arsimin, urtësinë, dashurinë për Shqipërinë. Vitet shtynë njëri tjetrin dhe erdhi një ditë dhe i ati, Fejzua, u nda nga jeta më 1985, ndërsa e ëma, Veziria, u nda nga jeta më 2010. Baba Hekurani kreu shkollën fillore dhe shkollën 8-vjeçare “Riza Velçishti” në Seniçan, më tej filloi shkollën e mesme “Kamber Bënja” në Bënje, por pas 2 vitesh, i detyruar nga vështirësitë ekonomike të familjes, e ndërpreu shkollën dhe filloi punën në kooperativën e Mërtinjit, pastaj në Bonifikimin e Përmetit, në Ndërmarrjen e Ujërave Këlcyrë, në Shfrytëzim – Përpunimin e Drurit të Përmetit. Më 1992 emigroi në Greqi, ku punoi në punë të ndryshme në Trikalla, në Athinë, në Lamia, në ishullin Evia ose Kolkidha, në Larisa. Më 2000 u kthye në atdhe, në Seniçan. E ktheu ndërgjegjja kombëtare dhe idetë atdhetare dhe bektashiane të Dede Reshat Bardhit dhe të Baba Aliut të Alipostivanit. Në Seniçan rindërtoi Mekamin në vendin e quajtur “Ahuri i Nakove”, i cili edhe sot quhet “I miri i Nakove”. “Më 22 mars 2001 shkova në Alipostivan. S’kishte as teqe, as turbe. Ekzistonin vetëm si emër. Familja e parë ku unë u mbështeta ishte ajo e Refat Hasimit, djalit të dëshmorit të LANÇ-it, Dule Hasimit dhe nipit të dëshmorit të viteve 20 të shekullit XX, Bilal Alipostivanit. Refati është dhe ustai, i cili së bashku me Demir Elmazin dhe besimtarët e Alipostivanit, ngritën Tyrben e Baba Horasanit”, – thotë Baba Hekurani. Nuk kaloi as një vit dhe, më 04.04.2002, pasi qëndroi disa ditë pranë Selisë së Shenjtë në Tiranë, Haxhi Dede Reshat Bardhi, i veshi rrobën e bektashiut. U emërua dervish në Teqenë e Baba Ali Horasanit të Alipostivanit dhe, në periudhat e ngrohta, kryente edhe shërbime në Teqenë e Kulmaktut të Malit të Tomorit. Këshilli i Bashkisë së Poliçanit, “Për kontributin e veçantë në harmoninë fetare, përkushtimin dhe shenjtërimin e Sektit të Bektashizmit në Teqenë e Kulmakut, pasurinë shpirtërore të besimtarëve Bektashinj dhe ndihmën e të varfërve të qytetit të Poliçanit”, i ka dhënë titullin “Qytetar Nderi”.

 

 Në vitet 2007–2009 emërohet dhe punon si dervish në Teqenë e Frashërit

“Teqeja e Frashërit është një nga kryeqendrat e bektashizmit dhe atdhetarizmit… Vëllezërit Frashëri, Abdyli, Naimi dhe Samiu, shkuan e mësuan në Shkollën e Teqesë së Frashërit, kur Baba i Teqesë ishte Baba Alushi… Teqenë e Frashërit Mihal Gramenua e ka quajtur “Shkollë të Madhe Kombëtare” të Shqipërisë”, – tha ndër të tjera Baba Hekurani në kumtesën e tij të mbajtur në Konferencën Shkencore me temë “Frashri vatër e pavdekshme e atdhetarizmit në Shqipëri”, organizuar në Frashër më 25 maj 2014. Frashëri gjatë ecurisë historike ka lindur aq shumë figura historike sa është vështirë të krahasohet me një hapësirë të dytë gjeografike me të njëjtat përmasa, qoftë kjo hapësirë brenda apo jashtë Shqipërisë. Emri i Frashërit nuk ka kufij gjeografike dhe vepra e doktrinarëve të mëdhenj të kombit, Vëllezërve Frashëri, Abdylit, Naimit e Samiut, janë Bibla dhe Kurani i shqiptarëve dhe Shqipërisë. “Naim Frashëri, Sami Frashëri dhe Abdyl Frashëri… janë emblema të bektashizmit dhe njëkohësisht të patriotizmit”, – ka shkruar Kryegjyshi Botëror i Bektashizmit, Haxhi Baba Edmond Brahimaj.

Ndërtimi

Teqeja e Frashërit u ndërtua më 1781 nga Sulejman Beu nga trungu i familjes së Sulejmanbejllinjëve të Frashërit në tokat e dhuruara nga Jaup Bej Selenica. Tahir Skënderasi apo Baba Nasibiu, nga lagjja Skënderas e Frashërit, e hapi Teqenë apo ndoshta u bë drejtuesi i Teqesë në vitin 1785 dhe ky vit është edhe viti i ngritjes së shkollës në Teqenë e Frashërit. Në mesin e shekullit të XVIII, kur Teqeja drejtohej nga Baba Alushi, nga lagjja e Kasollarëve të Frashërit, në Teqe fliteshin 6 gjuhë: shqipja, persishtja, arabishtja, osmanishtja, greqishtja dhe vllahishtja. Gjuha bazë në këtë shkollë ishte shqipja, veçse kjo shkruhej me alfabetin arab. Në Frashër, dëshmitë e shkrimit shqip lidhen me poemat e Nasibi Tahir Babait në hapësirën kohore 1785 – 1827 dhe më pas me librat e vëllezërve bektashinj Dalip e Shahin Kaso Frashëri, i pari me veprën “Hadikaja” (1842), i dyti, me veprën “Muhtarnameja” (1868). Ngjarje madhore që u zhvilluan në Teqenë Bektashiane të Frashërit janë edhe dy Kuvendet Ndërkrahinore të Frashërit, i pari, u mbajt në maj të 1878-ës, i dyti në qershor të 1880-ës. U drejtuan nga Abdyl Frashëri dhe Baba Alushi dhe janë ndoshta këta dy kuvende të mëdha atdhetare, mbi të cilat populli ngriti këngën “Alush Babai me shenjtëri, Abdyl Beu me dituri, përpiqen për Shqipëri”.

Teqeja në vitet 1908-1912 u bë jatak dhe vatër e fuqishme e çetave të lirisë së Shqipërisë.

Në këto vite drejtues i Teqesë ishte Baba Abedin Ibrua nga Backa e Skraparit. “Baba Abedini përmbledh virtytet më të larta… Me mirëbërësin e tij e ka fituar simpatinë e gjithë popullit, muhamedanë e të krishterë”, – ka shkruar Mihal Gramenua.. Në dhjetor 1907 dhe në korrik 1908 në Teqenë e Frashërit ka qëndruar për disa ditë çeta e Çerçiz Topullit. Teqeja dha ndihmesë të madhe dhe, nën kujdesin e Baba Abedinit, në tokën e Karfil Halil Frashërit, u hap Mësonjtoria Shqipe e Frashërit nga mësuesi Hasan Hoxhë Efendiu nga Sanjollasi i Kolonjës. Teqeja i jepte një rëndësi të madhe hapjes së shkollave shqipe jo vetëm në Frashër, por në gjithë trevën e Përmetit. Udhëhiqej nga idetë e Vëllezërve Frashëri. “Në qoftë se do të korrësh pas një viti mbill grurë, po do që të korrësh pas një shekulli ngri shkolla”, – thoshte Sami Frashëri. Në vitet e LANÇ-it, nga 28 deri më 30 janar 1944 dhe më 19 e 20 maj 1944 në Teqenë e Frashërit, të drejtuar në ato vite nga Baba Abaz Hilmi Elezi, kanë qëndruar së bashku dy klerikë të lartë, njëri bektashi, Baba Abazi, tjetri ortodoks, At Pais Vodica, të cilët më vonë do të jenë: Abaz Hilmi Dede – Kryegjyshi i Kryegjyshatës Botërore të Bektashizmit (1945-1947) dhe At Paisi Vodica – Kryepeshkopi i Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë (1948-1966).

Teqeja u dogj më 6 maj 1914

Teqeja u dogj më 6 maj 1914 nga andartët e ushtria pushtuese e Greqisë dhe u rindërtua më 1923 me ndihmën e shqiptarëve të SHBA. U mbyll më 1967 nga monizmi dhe u rihap më 15 tetor 1997. Në hapësirën e viteve 1994 – 2005 u rikonstruktuan Portiku dhe Tyrbet e Tahir Nasibiut dhe Baba Mustafait, u ringrit Tyrbia e Baba Alushit dhe u ribë çatia e Ndërtesës së Sipërme të Teqesë nga mirëbërësit Përparim Skënderi, Shpëtim Bega dhe Asllan Bora. Baba Hekurani, në vitet 2007-2009 (si dervish) dhe në vitet 2010-2016 (si baba) ka bërë një punë të madhe për rikonstruksionin e dy ndërtesave të Teqesë si dhe në rregullimin e mjedisit përreth Teqesë. “Dervish Hekurani ka bërë përpjekje të mëdha për të mbajtur të hapur dhe për të restauruar Teqenë … Kur vete në Frashër ose në fshatrat e krahinës së Dangëllisë të shumtë janë njerëzit jo vetëm besimtarë, por edhe dashamirës të bektashizmit, të cilët flasin me admirim për punën e Dervish Hekuranit”, – ka shkruar Orhan Frashëri, veteran i LANÇ-it. Në hapësirën kohore, 1781 – 2016, Teqeja e Frashërit është drejtuar nga 14 baballarë: Baba Tahir Skënderasi – Nasibiu, Baba Jusuf Skënderasi, Baba Alush Frashëri, Baba Hysen Skënderasi, Baba Abedin Ibro, Baba Sheme Skënderasi, Baba Mustafa Qerezi, Baba Murat Skënderasi, Baba Abaz Hilmiu, Baba Mete Zyka, Baba Sherif Canometi, Baba Selim Kalicani, Baba Xhemal Shkëmbi, Baba Hekuran Nikollari. “Hekuran Nikollari, … që me shumë dashuri dhe energji po vazhdon të ringrejë Teqenë e Frashërit, Teqenë e Nasibiut, na tha: “Frashëri do të ringjallet, si mbijnë filizat e rinj të bimëve nga toka. Pa Frashërin nuk ka komb Shqiptar”, – shkruajnë dy vëllezërit, profesorët Alfred dhe Neki Frashëri në librin “Frashëri në Historinë e Shqipërisë”, Tiranë, 2007.

Kontributi i lartë

Baba Hekuranit, “Për kontributin e lartë në ringritjen e institucionit të kultit Bektashian në rrethin e Përmetit veçanërisht të Teqesë së Nasibiut në Frashër, për punën e madhe në ringjalljen e besimit bektashian duke fituar besimin, respektin dhe dashurinë e gjithë popullit të Dangëllisë si një klerik i veçantë i Bektashizmit”, iu dha Titulli “Nderi i Frashërit” nga Këshilli i Komunës së Frashërit (Vendimi Nr.19 datë 21.03.2015). Teqeja e Alipostivanit ngrihet në një kodër te bukur mbi fshatin Alipostivan, në një pikë dominuese prej nga shikon si në pëllëmbë të dorës Luginën e Vjosës deri në majën e malit Nemërçkë. Është një super-teqe, ku toka prek qiellin e qielli zbret në tokë, përballë malit të Dhëmbelit. Është ndërtuar në vitin 1767, e dhëne kjo që na jepet edhe nga materialet e Muzeut të Odeonit në Selinë e Shenjtë, ngritur më 07.09.2015. Gati një shekull më vonë, më 1857, në krye të Teqesë vjen Baba Aliu, i cili i dha edhe emrin e tij Teqesë së Alipostivanit. Mbas Baba Ali Horasanit, në Teqe, kanë shërbyer Baba Abdullai, Baba Meleq Pasho, Baba Hysen Bobe, Baba Nazif Bega, Baba Hajdar Hodo.

Djegia e Teqesë

Teqeja është djegur më 1870 dhe më 1914, herën e parë nga pushtuesit turq të Portës së Lartë dhe herën e dytë nga andartët grekë e ushtria pushtuese e Greqisë. Nga tërësia e luftimeve për liri e mbrojtjen e Atdheut, veçojmë: betejën e zhvilluar në Nivie të Pagrisë më 07.07.1911 dhe betejën e zhvilluar në Qafën e Qivurit dhe Kodrën e Teqesë në Alipostivan më 18.05.1914. E para u zhvillua nga çetat atdhetare të Shqipërisë së Jugut kundër pushtuesve të Portës së Lartë, ku ra heroikisht komandanti i çetës atdhetare të Delvinës, Nazif Hadëri nga Palavlia e Sarandës. Populli, me kërkesën e nën kujdesin e Baba Abdullait, e mori trupin e dëshmorit dhe e varrosi me nderime pranë Teqesë së Alipostivanit dhe, më vonë, e rivarrosën po me nderime në Përmet. E dyta, u zhvillua nga çeta atdhetare e Bilal Alipostivanit kundër andartëve e ushtrisë pushtuese të Athinës. Kosta Papa Tomori, prift, në librin “Masakrat Greke në Shqipëri”, ndër të tjera shkruan: “Në Lipostivan qe trimi me fletë Bilal Lipostivani, i cili nga Teqeja po luftonte kundër 300 vetash …Kapedan Manoli një gjiritas, u derdh ta zinte të gjallë Bilalin po nuk arriti se plumbi i Bilalit e gjeti në ballë dhe kafshoi dhenë”. Bilali, pas një beteje të ashpër, ku u vranë 44 armiq, u plagos rëndë dhe vdiq pas 6 ditësh në Berat. Teqeja u rindërtua më 1920. U mbyll nga monizmi më 1967 dhe u rihap nga demokracia më 2003. Ndërtesa e re u ndërtua ne vitet 2004 – 2010. U projektua nga arkitekti Agron Ibrahimi dhe inxhinieri Dashnor Hodo, të dy nga Përmeti. Konstruktor ishte Anila Hasanaj nga Vlora. U ndërtua nga Safet Çapoku, teknik ndërtimi me specialistë e punëtor nga qyteti i Përmetit. Edhe sot, në mjediset e jashtme të Teqesë, punohet dhe është në përfundim “Ndërtesa trekatëshe”, në mjediset e brendshme të së cilës ndër të tjera do të jenë: Salla e “Veprimtarive Kulturore e Shkencore”, Biblioteka, Menxa, Hoteli (me disa dhoma) për vizitorët e shumtë që vijnë në Teqe nga e gjithë Shqipëria. Ndërtesa është projektuar nga Haxhi Musai e Alban Elmazi dhe po realizohet nga vëllezërit Alban dhe Ermir Elmazi. Në krye të punëve për ngritjen e ansamblit arkitekturor të ndërtesave të Teqesë, ka qenë dhe është njeriu i mendjes dhe i punës Baba Hekurani. “Baba Hekurani ka një kulturë dhe informacion të jashtëzakonshëm, jo vetëm për historinë e besimit, por edhe për historinë në tërësi, për problemet shoqërore e, mbi të gjitha, mbart në vetvete një dashuri të madhe për kombin, lexon vazhdimisht dhe kërkon që biblioteka e teqesë të pasurohet përherë me sa më shumë libra”, – shkruajnë studiuesit Nuri Dragoi e Luan Nikollari.

Teqeja e Baba Xhaferrit

Teqeja e Baba Xhaferrit në Përmet është themeluar më 1861 nga Bektash Babai, i ndihmuar nga Ali Haqi Babai i Gjirokastrës. Nuk kemi të dhëna nëse kjo teqe është apo jo Teqeja për të cilën na flet kronikani osman Evlija Çelebi, i cili shkruan se më 1670 ngrihej një teqe në Përmet, ndaj po i referohemi vitit 1861. Baba Xhemali dha kontribute në Shpalljen e Pavarësisë. Baba Abedini i Frashërit dhe Baba Xhemali i Përmetit organizuan mbledhjen e jashtëzakonshme më 28 nëntor 1912 në Përmet, e cila mandatoi Mit’hat Abdyl Frashërin si delegat të Përmetit në Kuvendin Historik të Vlorës (28.11 – 07.12.1912). Më vonë në krye të Teqenë e Përmetit vjen Xhafer Sadik Baba nga Gjirokastra. Ai u bë edhe Dede, Kryegjysh Botëror i Bektashinjve, i cili drejtoi punimet e Kongresit IV Bektashian. Në janar të vitit 1930, Sali Njazi Dedeja, i cili u largua nga Turqia dhe erdhi në Shqipëri, për të ngritur Qendrën e Kryegjyshatës Botërore të Bektashizmit, u prit në Sarandë edhe nga Baba Xhaferi i Teqesë së Përmetit dhe Baba Kamber Pagria, në atë kohë Baba i Teqesë së Prishtës, të cilët edhe e shoqëruan në rrugën Sarandë-Tepelenë-Përmet-Leskovik-Ersekë-Korçë. Sali Njazi Dedeja, Kryegjyshi Dëshmor i Atdheut, (vrarë në Tiranë nga pushtuesit fashist italian më 28.11.1941), qëndroi një natë në Sukë dhe disa orë në Përmet. Teqeja e Përmetit është drejtuar edhe nga Baba Sabriu, Baba Barjami dhe Baba Zeneli. Teqeja u mbyll nga monizmi më 1967 dhe u rihap nga demokracia më 11.10.1991, që është edhe dita e parë e rihapjes së bektashizmit në Përmet. Bektashizmi shpall dashurinë për njerëzit. “Po të nderojë njeriu njeriun, e ka nderuar Perëndinë” dhe se “Njerëzia është Perëndia”, – thotë Naim Frashëri, i cili i ka kënduar edhe Jezu Krishtit (në poezinë e tij “Përpara Krishtit”), ashtu si i ka kënduar Abaz Aliut. Morali, Dituria dhe Atdhetarizmi mishërohen apo trupëzohen më së miri në figurën e Baba Hekuranit, i cili është një misionar sa i dukshëm dhe i padukshëm, sa tokësor aq edhe qiellor, i së mirës, i së vërtetës, i së drejtës, i diturisë, misionar i unitetit ndërfetar dhe mbi të gjitha i atdhedashurisë në Shqipëri.

      Bektashizmi qëndron brenda Atdhedashurisë

“Aq e madhe ka qenë ndjenja e atdhedashurisë, sa Naim Frashëri edhe perëndinë e bën shqiptare. Ai thotë se “në malet e Shqipërisë atje rrojnë perënditë”. Madje për Naim Frashërin dhe për gjithë bektashinjtë edhe “Abaz Aliu zu Tomorë”, domethënë nga Fusha e Qerbelasë erdhi në Tomor”, – thotë Dritëro Agolli. Në Simpoziumin Kombëtar të Vlorës, mbajtur më 28 tetor 2015, organizuar nga Kryegjyshata Bektashiane, Baba Hekurani në trajtesën e vet ndër të tjera tha: “Qerbelaja është fusha ku u masakrua Imam Hyseni, djali i lavdishëm i Imam Aliut…Në fushën e Qerbelasë, heroike është vdekja e djalit trim, kalorësit legjendar, birit të Imam Hysenit, Abaz Aliut …Abaz Aliu, dëshmori i Qerbelasë, erdhi dhe gjeti prehje tek mali ynë i shenjtë, në malin e Tomorit”. “Baba Hekurani është një model, një shërbyes i idealit dhe besimit të sektit bektashian, një shembull dhe udhëheqës për cilindo… Një sekt apo institucion fetar, arrin rezultatet e pritshmëritë e dëshiruara vetëm atëherë kur punon si Baba Hekurani”, – ka shkruar gazetari e studiuesi, drejtori i BBF, Fejzo Subashi. “Kush bën mirë, është më i mirë se vetë e mira”, – ka thënë Imam Aliu. I tillë është edhe Baba Hekurani, është më i mirë se vetë e mira.. “Baba Hekurani udhëhiqet nga atdhedashuria, e vërteta, dashuria dhe ligji… nga dashuria për të gjithë njerëzit, respekton besimet e ndryshme fetare duke qenë njëherësh tolerant dhe për marrëdhënie të mira mirëkuptimi vëllazëror ndërfetar brenda e jashtë trevës së Përmetit”, – shkruajnë historianët Pëllumb Xhufi, Albert Frashëri, Laurant Bica, Myslim Islami, fabulisti Gjikë Kurtiqi dhe muzikologu Naxhi Kasoruho. “Kur të pyet Baba Hekurani, na duket sikur Zoti vetë na bën intervistë… Kemi foto me presidentë, kryeministra, ministra e deputetë, por fotoja me Baba Hekuranin padyshim do të jetë me një nga njerëzit më të rëndësishëm në jetë. Nga Teqeja e Alipostivanit na duket sikur shohim gjithë Shqipërinë”, – shkruan gazetari, analisti e studiuesi Roland Qafoku. Baba Hekurani ka hyrë edhe në këngën e popullit. Grupi folklorik “Djemtë e Vlorës”, këndon: “Buron kënga për ca burra, / Që i ka ëndërr vatani, / Po del një në njëmijë burra,/ Baba Dervish Hekurani”. Baba Hekurani është sot një kalorës i madh i Bektashizmit dhe një Atdhetar i madh i Shqipërisë.

 

Shqipëria në kohën e Skënderbeut, 4 herë më e madhe se Serbia

by

Shqipëria në kohën e Skënderbeut, 4 herë më e madhe se Serbia (FOTO)

Shqipëria në kohën e pushtimeve të para osmane e deri në vdekjen e mbretit të shqiptarëve Skënderbeut, ishte rreth 3-4 herë më e madhe se Serbia, pa llogaritur këtu, siç shihet në hartë, edhe krahinën e Rumelisë si pjesë e perandorisë osmane.

Ishte një pjesë e konsiderueshme e territoreve të banuara kryesisht me shqiptarë, që shkonin deri në Edrene (Edirne) në kufijtë e Dardaneleve.

Në atë kohë, territori shqiptar si njësi më vete, ishte më i madh ose përafërsisht i barabartë me Bizantin.

Harta përshkruan madhësinë e territorit shqiptar të paktën në katër vjetët e sundimit të tij, të cilat u zgjeruan në jug në Greqi dhe në Maqedoni.

hartambretrim-1

PUSHTIMI I TREVAVE LINDORE SHQIPTARE NGA FUQITË JUGOSLLAVE/PARTIZANE NË GJYSMËN E DYTË TË VITIT 1944

by

Halim PURELLKU/

Fuqitë ndërluftuese /

Gjatë Luftës së Dytë Botërore rrethi i Dibrës, i Radastushës (-Rekës së Dibrës), i Strugës, i Kërçovës, i Gostivarit dhe ai i Tetovës, si dhe pesë fshatra të rrethit të Prespës, me sipërfaqe rreth 4.100 km2, nga shtatori i vitit 1944 e deri në nëntor të vitit 1944, ishin nën pushtimin ushtarak gjerman dhe me administratë shqiptare, kurse pjesa tjetër e Trevave Lindore shqiptare ishin nën pushtimin bullgar.1. Asokohe, në Trevat Lindore shqiptare, krahas ushtrive dhe pushteteve gjermane dhe bullgare, vepronin edhe struktura të tjera legale e ilegale politike dhe si ushtarake. Nga organizmat politike shquheshin: “Lidhja e Dytë e Prizrenit”, me komitetet e saja edhe në Tetovë dhe në Gostivar2., Partia Komuniste e Jugosllavisë (në vazhdim: PKJ), si dhe Organizata çetnike etj.3. Secila nga këto organizata kishin ngritur edhe fuqitë e tyre të armatosura. Të gjithë këta faktorë ushtarak, madje si faktorët ushtarak edhe ata politik vepronin në këto treva mbi bazën e interesave dhe ideologjive të veta.

  • -Shtrirja gjeografike e Trevave Lindore shqiptare[1]

Fuqitë balliste: Në Trevat Lindore shqiptare, “fuqitë shqiptare” ashtu siç i cilësonte edhe Mihajllo Apostollski, në një raport të tij drejtuar Shtabit Suprem të Ushtrisë Nacional Çlirimtare (UNÇ) dhe Aradhave Partizane (AP) të Jugosllavisë në tetor 1944,4. njihen dhe me sinonime të tjera, si: “fuqitë kreshnike”, “fuqitë kufitare vullnetare”,5. por dhe hera herës në dokumente dhe literaturë i hasim me emrin  fuqitë e “shqiptarëve pro-gjerman”), por termi “fuqi balliste” mbeti emërtimi më i përdorur për ta, jo vetëm pas përfundimit të luftës, por edhe sot, ashtu që edhe ne në këtë punim do të përdorim termin: fuqitë shqiptare/balliste. Organizimi i formacioneve të armatosura të kësaj strukture dhe rekrutimi i “vullnetarëve” mbi baza të listave paraprake në radhët e shqiptarëve të trevave të Gostivarit, Kërçovës, Tetovës etj, filloi që nga fillimi i majit 1944, me dekret të Xhemail (Xhemë) Hasanit (Xhemë Gostivarit), i cili edhe ishte komandant i tyre, kurse zëvendës komandant ishte Mefail Shehu (Mefail Kërçova).6. Në gusht 1944, numri i ballistëve në këto treva përgjithësisht ishte i kufizuar dhe ishin dobët të armatosur, kryesisht me armë të lehta; posedonin vetëm disa armë automatike.7. “Ballistët e trevave të Kërçovës-Gostivarit ishin drejtpërdrejt të lidhur me ballistët e Kosovës dhe ishin nën komandën e përbashkët me qendër në Prizren nga ku furnizoheshin me armë e municione” – thuhet në dokumentet partizane të kohës.8.

Fuqitë partizane: Numri i anëtarëve të Partisë Komuniste të Jugosllavisë (PKJ) në këto treva edhe asokohe ishte shumë i vogël, përkatësisht minimal. Në katër (4) rrethe të Trevave Lindore shqiptare (atë të Tetovës, të Gostivarit, të Dibrës dhe të Strugës) PKJ-ja, nga mesi i vitit 1944, kishte gjithsej rreth tetëdhjetë (80) anëtarë.9. Ndërkaq, në korrik të vitit 1944, në gjithë “Maqedoninë” njësitë partizane numëronin gjithsej rreth 3000 luftëtarë.10. Svetozar Vukmanoviq Tempo, në qarqet e larta komuniste, cilësohej si “organizuesi dhe frymëzuesi” i brigadave partizane jugosllave në “Maqedoni”,11. një konstatim i këtillë gjen mbështetje edhe në vetë raportin e Svetozar Vukmanoviq Tempo, dërguar KQ të PKJ-së, 8 gusht 1943.12. Kurse “Brigada kosovare është (ishte-H.P.) boshti i lëvizjes partizane maqedonase. Kjo pranohet edhe nga liderët maqedonas” vlerësonte MekDonalld (Donalld), kapiten britanik në misionin tek formacionet partizane, në një raport të tij për Forin Ofis-in britanik.13. Kurse, sa i përkiste karakterit të lëvizjes komuniste partizane në “Maqedoni” ai (MekDonalld) vlerësonte se ajo: “në themelet e saj para së gjithash është (ishte-H.P.) nacionaliste, e pastaj lëvizje komuniste” dhe deri në tetor të vitit 1944 fuqitë partizane “maqedonase”, me një nivel disipline të ulët, asnjëherë nuk kishin ndërmarrë ndonjë aksion të madh luftarak dhe gjithmonë iu shmangeshin atyre.14. Kështu vlerësonte dhe konsulli italian në Manastir, në një raport të tij (30 janar 1945), kur thotë se: “…thuajse asnjëherë partizanët nuk i shqetësonin trupat gjermane…” në “Maqedoni”.15.

Tërheqja e trupave gjermane nga Trevat Lindore shqiptare dhe operacionet ndërluftuese midis palëve (shtator-tetor 1944)

Në Trevat Lindore shqiptare, fillimi, zhvillimi dhe përfundimi i operacioneve ndërluftuese midis faktorëve ndërluftues në terren; trupave gjermane, fuqive shqiptare/balliste dhe fuqive jugosllave/komuniste ishin ngushtë të ndërvarura me situatat momentale ndërkombëtare dhe rajonale, nga të cilët ishin, si: Përfundimi i përgatitjeve të Aleatëve për ofensivë të fuqishme kundër Gjermanisë, si nga lindja ashtu edhe nga perëndimi; hyrja e trupave sovjetike në Serbi dhe Bullgari; zbarkimi i trupave britanike në jug të Shqipërisë; kapitullimi i Bullgarisë (9 shtator 1944); operacionet aleate “Ratweek” dhe “Helium” mbi trupat gjermane; vendimet e Konferencës së Jaltës etj.16.

Komanda Madhore (e Lartë) gjermane, më 2 shtator 1944 e miratoi tërheqjen e Armatës (Korparmatës) “E” nga Greqia drejt veriut. Nën komandën e grupit të Armatave “E”, në fillim të tërheqjes qe përfshirë dhe “Korpusi njëzetenjë (21) kodrinor i armatës” i cili ndodhej në Shqipëri. Komanda e grupit të armatave “E”, në krye me gjeneralkolonelin Ler, kishte vendosur që efektivat kryesore të tërhiqen në drejtim të veriut nëpërmjet luginës Moravë-Vardar, kurse efektivat e “Korpusit njëzetenjë (21) të armatës” të tërhiqen në drejtimin: Lezhë-Shkodër-Podgoricë-Nikshiq.17.

Mbi trupat gjermane në tërheqje, në Trevat Lindore shqiptare qe ndërmarrë operacioni i koduar si “Retvik” (“Ratwek”) nga ana e britanikëve, që filloi më 26 gusht 1944, me këto objektiva: spastrimin e luginës Kërçovë-Strugë nga trupat gjermane dhe pengimin e tërheqjes së tyre drejt veriut e perëndimit. Në operacionin “Retvik” përkrah forcave partizane komuniste qe angazhuar dhe aviacioni ushtarak aleat, i cili vepronte gjatë ditës. Brenda një jave (1-7 shtator 1944), sipas planit, u ndërprenë plotësisht të gjitha linjat e komunikacionit në drejtimet: Kërçovë-Strugë, Strugë-Dibër, Dibër-Kërçovë dhe Dibër-Gostivar.18. Kështu, gjatë 28-30 gusht  dhe 1 shtator 1944, fuqitë partizane, në bashkëveprim me sulmet e aviacionit aleat i cili natën bombardonte qendrat e rëndësishme, kurse gjatë ditës sulmonte kolonat dhe mjetet transportuese të armikut, rrënuan pjesë të hekurudhës Gostivar-Kërçovë dhe Kërçovë-Strugë, përkatësisht pjesën e hekurudhës Izvor-Botun dhe stacionet hekurudhore; Slivovë, Presekë, Pesoçan dhe Botun.19. Pas 7 shtatorit 1944, operacioni vazhdoi me emrin e koduar “Helium”, qëllimi i të cilit ishte që nëpërmjet dëmtimit maksimal të hekurudhave të zvarritej për dy muaj tërheqja e trupave gjermane nga Greqia.20. Megjithatë trupat gjermane u tërhoqën nga Kërçova. Pas evakuimit/tërheqjes së gjermanëve nga Kërçova dhe pas një qëndrese të vogël të fuqive balliste, më 1 shtator 1944, “Brigada I Kosovare” e pushtoi Kërçovën, me ç’rast partizanët terrorizuan popullatën e fshatit shqiptar Dërgovë të Kërçovës. Por, përpara kundërgoditjes së fuqishme të “fuqive balliste” nga drejtimi: Dërgovë-Kërçovë, në fshatrat Klenoec e Izvor dhe në malin Bukovik, në të njëjtën ditë partizanët u thyen dhe ishin të detyruar të largohen nga Kërçova me rrethinë.  Ndërkaq, më 3 shtator “Brigada I Kosovare” u tërhoq në trekëndëshin Dibër-Kërçovë-Gostivar.21.

Ndërkohë, më 4 shtator 1944, trupat gjermane u evakuuan/tërhoqën edhe nga qyteti i Dibrës, i cili pastaj ra në duar të partizanëve shqiptarë të Ushtrisë Nacional Çlirimtare (UNÇ) dhe Aradheve Partizane (AP) të Shqipërisë, si dhe të Aradhes partizane të Dibrës-Kërçovës e cila aradhe më 10 shtator 1944 hyri në kuadër të Brigadës IV Shqiptare të UNÇ dhe AP të Jugosllavisë.22. Dibra vazhdonte të ishte në dorë të partizanëve shqiptarë edhe më 16 tetor 1944.23. Por, veç Dibrës, Trevat Lindore tjera vazhdonin dhe më tej të jenë në dorë të trupave gjermane dhe të fuqive balliste. Kështu, rreth 10 shtatorit 1944, Struga, Ohri, Kërçova, Gostivari, Tetova vazhdonin të ishin në duart e gjermanëve, ku dhe qenë përqendruar një numër i vogël i trupave gjermane, si dhe një numër më i madh fuqish shqiptare/balliste. Treva e Tetovës, e Shkupit dhe e Kumanovës dhe linjat e komunikacionit: Shkup-Kaçanik dhe Shkup-Tetovë vazhdonin të ishin në dorë të trupave gjermane edhe më 15 shtator 1944.

Ndërkaq, fuqitë partizane, nga mesi i shtatorit 1944, ishin të grupuara në male midis Dibrës-Kërçovës-Gostivarit dhe në zonat e Brodit (Poreçes) e të Krushevës, ku dhe po përgatiteshin për një sulm të ri.24. Gjithashtu dhe fuqitë vullnetare/balliste të prira nga Xhemë Hasani (Gostivari), sipas vlerësimeve të zyrtarëve komunistë jugosllavë, vazhdimisht po forcoheshin për të mbrapsur sulmet partizane. “I gjithë populli shqiptar, me përjashtim të një pakice, me armë në dorë merr pjesë në anën e Xhemës”, ndaj dhe për një kohë shumë të shkurtër ai ishte në gjendje të mobilizonte  3-4000 veta nën armë. Kurse, sipas vlerësimit të strukturave partizane, për momentin ndryshe qëndronte puna me fuqitë shqiptare/balliste të prira nga Mefail Shehu (Kërçova). Ata, nga fundi i shtatorit 1944, i kishte ngërthyer një krizë e brendshme që manifestohej me rënie të moralit dhe të disiplinës, e gjithë kjo kishte rezultuar gjoja me rënie të numrit të tyre.

Megjithatë në gjysmën e dytë të shtatorit, fuqitë partizane në luftë me shqiptarët u ndanë jo vetëm me disfata por edhe me humbje të mëdha në njerëz. Kështu, p.sh. më 19 shtator, fuqitë e Xhemës shpartalluan fuqitë partizane në fshatin Kiçinicë të Rekës së Dibrës. Ndërkohë, një grup fshatarësh të trevës së Tetovës në një përpjekje të armatosur me një “aradhe partizane” jugosllave, ia dolën t’i rrethojnë dhe t’i likuidojnë njëzet e gjashtë (26) partizanë dhe udhëheqësin e tyre Todor Ciposki-Merxhan. Kjo shënonte një goditje të rëndë për partizanët në zonën e Tetovës.25. Gjithashtu edhe fuqitë partizane të Brigadës IV shqiptare dhe të Brigadës VI të UNÇAPJ-së, më 26 apo 28 shtator 1944 sulmuan dhe i pushtuan fshatrat Serbicë, Novoselë dhe Harangjell në veri të Kërçovës, por përpara kundërpërgjigjes së fshatarëve shqiptar, partizanët u thyen dhe në mënyrë të paorganizuar ikën që aty, duke lënë pas 9 të vdekur dhe 21 të plagosur.26.

Ndërkaq, sipas burimeve jugosllave, në fund të shtatorit, përkatësisht në fillim të tetorit 1944, rreth 1000 trupa gjermane vazhdonin të qëndronin në Strugë, në Ohër dhe në dy fshatra të fushës së Strugës, si p.sh. në Mesheishtë, të cilët mbanin nën kontroll rrugën Ohër-Tiranë. Por, edhe rreth 100 ballistë të armatosur vepronin  në trevën e Strugës.27. Më 3 tetor 1944 qe lëshuar urdhri për tërheqjen e trupave gjermane nga Shqipëria dhe Greqia.28. Burimet partizane jugosllave bëjnë të ditur se në ditët e para të tetorit 1944, gjermanët po tërhiqeshin nga Vlora për në Strugë e Ohër. Disa kolona gjermane kaluan nga Ohri në Resnjë, por përsëri u rikthyen në Ohër. Ndërkaq, fuqitë e “Brigadës VII” partizane me veprime luftarake në qafëmalin “Gjavatë” u përpoqën të pengonin  lëvizjen e trupave gjermane në këtë relacion, por më 4 tetor 1944 fuqitë partizane u thyen dhe trupat gjermane vazhdonin lirshëm lëvizjet e tyre.29. Andaj Grupi i armatave “E”, vazhdonte t’i dominojë linjat kryesore të komunikacionit, si dhe të sigurojë tërheqjen e disa divizioneve gjermane drejt veriut. Po ashtu, edhe fuqitë shqiptare/balliste gjatë tetorit të vitit 1944 zhvillonin thuajse luftë të përditshme me fuqitë partizane të UNÇJ-së në Trevat Lindore shqiptare, që nga Ohri e Struga në jug e deri në zonat e Kaçanikut, Malit të Zi të Shkupit, dhe Kumanovës-Preshevës në veri.30.

Në këto rrethana, nga strukturat drejtuese jugosllave/partizane ishte hartuar një Plan operativ për pushtimin përfundimtar të Trevave Lindore shqiptare. Për realizimin e këtij plani parashihej që të angazhohen dy korpuse: “Korpusi i Shkupit” dhe “Korpusi i Manastirit”  Sipas planit, detyrat e njësive partizane të “Korpusit të Shkupit”, të ndihmuara dhe nga njësitë bullgare të konvertuara, ishin: të ndërpresin linjat e komunikacionit në drejtimet: Shkup-Gryka e Kaçanikut; Shkup-Tetovë dhe Shkup-Kumanovë. Njëkohësit këto fuqi partizane gjatë këtyre operacioneve ishin ngarkuar dhe me detyrën: të veçonin (ndanin) fuqitë shqiptare/balliste nga gjermanët dhe t’i detyronin ata të tërhiqen në Tetovë. Ndërkaq, njësive të “Divizionit 48” të “Korpusit të Manastirit”, iu dha për detyrë që pasi të pushtonin Ohrin dhe Strugën të sulmon Kërçovën dhe, pas pushtimit të saj të vazhdon marshin drejt Gostivarit për të kontribuar në suksesin e operacioneve për Shkupin. Mësymja ndaj trevës së Kërçovës planifikohej të fillonte më 8 tetor 1944. Operacionet e fuqive jugosllave/partizane për realizimin i këtij plani do të vazhdoјnë gjatë tetorit të vitit 1944.31. Më 6 tetor 1944 katër brigada jugosllave/partizane të “Divizionit 48”, ndër ato dhe “Brigada IV Shqiptare” i kishin zënë pozitat luftarake përreth Kërçovës.32.  Fuqitë  jugosllave/partizane ishin të pajisura dhe me artileri të rëndë; disa topa, të cilët dhe i vunë në veprim.33. Ata më 8 tetor filluan mësymjen mbi Kërçovën34. nga disa drejtime, kryesisht me zonë veprimi përreth vetë qytetit të Kërçovës dhe në pjesën veriore të kësaj zone. “Brigada e Katërt (IV) Shqiptare” vepronte në veri të trevës së Kërçovës dhe, përkohësisht pushtoi fshatit Tuhin, pastaj efektivat e saj u hodhën në malin Bukojç (Bukvik). Kurse, “Brigada I maqedonase” në mëngjesin e 9 tetorit 1944 nga jugu  sulmoi qytetin e Kërçovës, por nuk arriti ta pushtojë. Po më 9 tetor 1944, luftime të ashpra zhvilloheshin dhe në vijën e luftës Kërçovë-fshati Qafë (në veri). Mirëpo, fuqitë shqiptare, të ndihmuara nga popullata vendase dhe nga gjermanët, e thyen mësymjen disaditëshe të fuqive partizane mbi Kërçovën dhe iu shkaktuan atyre humbje të mëdha në njerëz dhe materiale, ndaj dhe kjo trevë vazhdonte të ishte në dorë të shqiptarëve.35.

Kështu, Divizioni 48 i UNÇJ-së, në kuadër të së cilit vepronte dhe Brigada IV Shqiptare, pas luftës dëshpëruese me “fuqitë balliste” në vijën Kërçovë-fshati Qafë, më 8 e 9 tetor 1944, u hodh nga sektori i Kërçovës në sektorin e Strugës, me qëllim të pushtimit të trevës së Strugës dhe me këtë të ndërpret linjën e komunikacionit Tiranë-Ohër. Ndërkohë, garnizoni gjerman në Strugë qe përforcuar me efektiva të reja nga Ohri dhe Shqipëria e vjetër, e pastaj qe drejtuar për veprim përgjatë linjës së komunikacionit Resnjë-Ohër. Pas luftimeve treditëshe, fuqitë e Divizionit 48 nuk arritën të pushtonin as Strugën dhe, më 19 tetor 1944 e ndërprenë sulmin ndaj saj. Struga vazhdonte të mbetej në dorë të gjermanëve, si dhe të fuqive/ballistëve me rreth 100 veta të armatosur nën komandën e Murat Labnishti.36.

Gjithashtu edhe në hapësirën midis Gostivarit dhe Shkupit, gjatë tetorit 1944, qenë zhvilluar luftime të rrepta të herëpashershme midis fuqive jugosllave/partizane me fuqitë shqiptare/balliste dhe trupat gjermane. Qëllimi i partizanëve ishte të pushtonin Shkupin dhe territorin në jug dhe perëndim të këtij qyteti.37. Në mbrojtje të trevës së Shkupit qe vënë edhe Xhemë Hasani (Gostivari), komandanti i fuqive shqiptare/balliste, me fuqitë e tij. Në fillim të tetorit të vitit 1944, ai me një numër të fuqive balliste, me Shtabin e vendosur në Harijevë (sot: lagja “Gjorçe Petrov”-Shkup) ndodheshin të  përqendruara në mbrojtje të rrugës Shkup-Tetovë.38. Qëllimi i këtyre fuqive shqiptare/balliste ishte t’i përzënë nga ky rajon fuqitë jugosllave/partizane dhe të ndërlidhen me trupat gjermane në Shkup.39. Mirëpo, në fillim të tetorit 1944, dy brigada jugosllave/partizane do të marshojnë nga mali “Karlijaka” (Karshijaka), drejt pozicioneve të  këtyre fuqive shqiptare/balliste.40. Numri i efektivave partizane ishte i madh, vetëm rreth Shtabit qëndronin 800 veta. Operacioni i këtyre fuqive jugosllave/partizane kishte për objektiv që pasi të thyen fuqitë balliste të kalonin lumin Vardar dhe të vepronin në zonat në perëndim të tij, për të ndihmuar kështu fitoren e fuqive jugosllave në operacionet për pushtimin e Trevave Lindore shqiptare. Në mëngjesin e 7 tetorit 1944 fuqitë jugosllave/partizane sulmuan fuqitë balliste me zonë veprimi  përgjatë vijës: Govorlevë-Svetapetkë-Barovë-Çiflik (fshatra të Shkupit). Pasi e thyen vijën e frontit, fuqitë jugosllave/partizane depërtuan deri te lumi Treska. Por trupa gjermane, rreth mesditës, marshuan në drejtim të fshatrave Nerez dhe Matkë të Shkupit dhe në mbrëmje i thyen e i përzunë që andej fuqitë partizane. Në jug të Shkupit, luftime midis fuqive balliste dhe atyre partizane u zhvilluan edhe gjatë 12 tetorit, që përfunduan me humbje të dyanshme në njerëz e materiale.41. Por, operacionet luftarake në hapësirën midis Shkupit dhe Tetovës vazhdonin. Gjatë 17-19 tetor 1944, Divizioni 42 partizan jugosllav u ndesh me një pjesë të trupave gjermane të Divizionit XI dhe fuqitë shqiptare/balliste dhe, sipas burimeve jugosllave, këtu u thyen fuqitë balliste dhe, partizanët “ia dolën ta kontrollonin dhe ta mbanin në dorë të tyre rrugën Tetovë-Shkup”, si të dhe rrënuan linjën e komunikacionit Shkup-Kaçanik. Njëkohësisht vazhdonin dhe përgatitjet e fuqive partizane për sulm mbi Shkupin.42. Mirëpo, pas një jave, më 25 dhe 26 tetor 1944, sërish u zhvillua luftë për Malin e Thatë (“Suva Gora”) dhe vijën e komunikacionit Shkup-Tetovë midis fuqive balliste dhe atyre partizane.43.

Kështu, deri më 18-19 tetor 1944 të gjitha operacione luftarake të fuqive jugosllave/partizane në të gjitha Trevat Lindore shqiptare, pos disa “sukseseve taktike”, përfunduan kryesisht “me sukses operativ” të armikut. Kurse trupat gjermane pas përforcimeve  me efektiva të reja nga Ohri dhe Shqipëria e vjetër, vazhdonin të vepronin përgjatë linjës së komunikacionit Resnjë-Ohër. Gjë që dhe më tej Grupi i armatave gjermane “E” vazhdonte t’i dominojë linjat kryesore të komunikacioni.44.

Operacionet luftarake përfundimtare për Trevat Lindore shqiptare  (nëntor 1944)

Nga fundi i tetorit 1944, fuqitë jugosllave/partizane po përgatiteshin për operacione të përmasave të mëdha. Qe hartuar dhe plani operativ për pushtimin përfundimtar të Trevave Lindore shqiptare.45. Sipas planit, kjo detyrë i qe ngarkuar Korpusi XV të UNÇAPJ-së.46. Në dhjetëditëshin e parë të nëntorit 1944 nga territori i Korpusit XV po evakuoheshin edhe mbeturinat e fundit të ushtrisë gjermane. Dibra vazhdonte të ishte në dorë të partizanëve shqiptarë, kurse Struga dhe Ohri pas largimit të trupave gjermane ra në dorë të fuqive partizane dhe po vendosej pushteti ushtarak e civil jugosllav, ndërkaq trevat e Kërçovës, e Gostivarit dhe e Tetovës vazhdonin të ishin në dorë të shqiptarëve, kurse në trevën e Kumanovës dhe në sektorët Shkup-Kaçanik dhe Shkup-Tetovë vazhdonin luftimet.47.

Kështu dhe sipas historiografisë jugosllave, që nga fillimi i nëntorit 1944, kur gjermanët u tërhoqën drejt veriut dhe perëndimit,  formacionet balliste ishin forca e vetme që iu kundërvunë pushtimit të Trevave Lindore shqiptare nga partizanët  jugosllav.48. Nga fundi i tetorit/fillimi i nëntorit 1944, edhe popullata shqiptare e trevave të Kërçovës, të Gostivarit dhe të Tetovës etj., po organizoheshin dhe po mobilizoheshin për t’iu kundërpërgjigjur mësymjes së fuqive jugosllave/partizane.49. Sipas burimeve jugosllave, nga fundi i vitit 1944 në formacionet balliste në Trevat Lindore shqiptare ishin përfshirë rreth 15.000 veta, nga të cilët: rreth 6000 ishin sistemuar në rajonin e Kërçovës; rreth 2000 në rajonin e Gostivarit dhe 5000 në rajonin e Tetovës.50. Sipas një Raporti të Shtabit të Divizionit 48 të UNÇAPJ-së (4.11.1944), fuqitë balliste nga trevat e Kërçovës-Gostivarit së paku që në tetor të vitit 1944 ishin drejtpërdrejt të lidhur me ballistët në Kosovë dhe kishin Komandë të përbashkët me qendër në Prizren, nga ku furnizoheshin me armë e municione.”51.

Pushtimi i Resnjës, Ohrit dhe Strugës: Në nëntor të vitit 1944, Korpusi 15 i UNÇAP-së të Jugosllavisë qe angazhuar në operacionet për  pushtimin e trevave të Manastirit, të Resnjës, të Ohrit, të Strugës, të Kërçovës, të Gostivarit të Tetovës etj.52. Më 20 tetor 1944 Korpusi XV i UNÇAPJ-së mori urdhër të fillon operacionin për “çlirimin” e Pelagonisë dhe të trevave rreth liqeneve të Ohrit dhe të Prespës.53.

Më 24 tetor 1944, fuqitë partizane shqiptare dhe jugosllave sulmuan Kolonën ushtarake gjermane e cila ishte në lëvizje të përhershme në aksin rrugor Qafë Thanë-Strugë. Por, pasi që nga Elbasani arritën trupa shtesë gjermane, në mbrëmjen e asaj dite forcat partizane u tërhoqën në drejtim të fshatrave; Ladorishtë, Frëngovë dhe Zagorçan të Strugës. Pas dy ditësh, më 26 tetor filloi kundërmësymja e trupave gjermane që përfundoi: me përzënien e partizanëve nga këto fshatra. Më rëndë e pësoi fshati shqiptar Ladorishtë, ku gjermanët dogjën shumë shtëpi të këtij fshati, si dhe pushkatuan rreth 100 shqiptarë. Ndërkohë, më 31 tetor 1944 trupat gjermane që ndodheshin në Resnjë u nisën për në Ohër. Rrugës pati një përleshje me fuqitë partizane në Bukovë (ndërmjet Resnjës dhe Ohrit), pas disa përleshjeve gjermanët rreth orës 12h të 2 nëntorit 1944 hynë në qytetin e Ohrit dhe, nga aty vazhduan marshin në drejtim të Strugës. Ndërkohë, në mbrëmje të 31 tetorit, një kolonë gjermane nga drejtimi i Elbasanit pasi theu forcat partizane midis Qafë Thanës dhe Strugës arriti në qytetin e Strugës. Në sektorin e  Strugës vepronin Brigada IV Shqiptare dhe një batalion i Brigadës XV jugosllave. Luftimet për Ohrin e Strugën vazhduan për rreth 14 ditë që përfundoi me largimin e trupave gjermane dhe hyrjen e partizanëve në Ohër dhe në Strugë.54. Ndërkaq, në fillim të nëntorit (rreth 6 nëntor 1944) në hapësirën midis Ohrit e Strugës ndodheshin trupat gjermane të grupit »Stajerer«, të cilat përgatiteshin për tërheqje nëpër Shqipërinë e vjetër. Po më 6 nëntor 1944, Divizioni 48, në kuadër të të cilit ishte dhe “Brigada IV shqiptare”, fillon Operacionin për Ohrin. Brigada IV shqiptare kishte për detyrë të vërë nën kontroll linjën e komunikacionit Ohër-Strugë dhe të mos lejonte të arrijë nga drejtimi i Strugës asnjë ndihmë për gjermanët.55. Më 7 nëntor forcat partizane të Divizionit 48 të UNÇ-së dhe APJ-së sulmuan një kolonë ushtarake gjermane përgjatë aksit rrugor Strugë-Ohër dhe po atë ditë (7 nëntor)  pushtuan  dhe Ohrin, kurse në qytetin e Strugës hynë më 8 nëntor 1944.56. Përkatësisht,  më 8 nëntor 1944  Brigada IV shqiptare hyri pa luftë në Strugë. Gjatë luftimeve në trevën e Strugës nga radhët e kësaj brigade 35 veta u vranë dhe 60 të tjerë u plagosën.57. Kështu, fuqitë partizane më 6 nëntor 1944 pushtuan Resnjën, në 7 nëntor Ohrin dhe më 8 nëntor Strugën.58. Kurse, trupat gjermane po tërhiqeshin nga Struga në drejtim të Qafë Thanës dhe Elbasanit, tërheqja e të cilëve po pengohej nga njësitë partizane  shqiptare.59.

Dokumentet historike të kohës, vërtetojnë se pas pushtimit e në vazhdim të nëntorit, Struga mbahej nga fuqitë partizane nën shtetrrethim dhe qe mbyllur “hermetikisht” kufiri shtetëror i paraluftës me Shqipërinë e vjetër. Ashtu që në dhjetëditëshin e tretë të nëntorit të vitit 1944 brigadat partizane po ndërmerrnin nëpër vendbanimet e Strugës fushata me pretekstin e çarmatosjes, por në të vërtet ata ishin ekspedita ndëshkuese masive ndaj shqiptarëve, të cilat shoqëroheshin me: “spastrime”/likuidime “ në “mënyrë më energjike”, arrestime, si që thuhej,  të ballistëve të dalluar dhe simpatizuesve, por në të vërtetë ata fushata u shtrinë mbi të gjithë popullatën shqiptare pa dallim gjinie e moshe. E pësuan rëndë fshatrat: Frëngovë, Kalishtë, Zagraçan, Radolishtë, Veleshtë, Oktis, Potgorcë, Lubanishtë etj. Mirëpo, edhe tani përballë terrorit çnjerëzor jugosllav, vazhdonte qëndresa e shqiptarëve të Strugës kundër pushtimit jugosllav/partizan. Një nga drejtuesit e saj ishte Murat Labnishti, nën udhëheqjen e të cilit organizoheshin grupe/njësi të armatosura shqiptare dhe tubime mobilizuese nëpër fshatra të Strugë. Në gjysmën e dytë të muajit nëntor 1944, rreth 280 fuqi shqiptare/balliste operonin me zonë veprimi në fshatrat: Lubanishtë, Tërpejcë, Leshan, Cërvena etj.60.

Ndërkaq, Dibra edhe gjatë tetorit të vitit 1944 vazhdonte të jetë në dorë të partizanëve të Haxhi Lleshit.61. Kështu, deri më 8 nëntor 1944  trevat me qytetet: e Dibrës, Strugës, Ohrit dhe Prespës kishin rënë nën pushtimin e fuqive jugosllave/ partizane. Ndërkaq, trevat dhe qytetet e  Kërçovës, Gostivarit, Tetovës, Shkupit dhe treva e Kumanovës ende vazhdonin të jenë në duar të fuqive shqiptare/balliste. Ndaj dhe nga 10 nëntori 1944 luftimet midis fuqive shqiptare/balliste dhe atyre jugosllave/partizane do të vazhdojnë në sektorët Shkup-Kaçanik dhe Shkup-Tetovë-Kërçovë”.62.

Pushtimi i Shkupit dhe Tetovës: Pasi që Armatës së Kuqe iu afrua Beogradit dhe Nishit, linja e komunikacionit: Shkup-Vrajë-Nish për gjermanët e humbi rëndësinë dhe tani për to më e rëndësishme ishte linja Shkup-Kaçanik.63. Ndërkaq, largimi i trupave gjermane të grupit »Stajerer« drejt Shqipërisë, iu mundësoi fuqive partizane të shtinë në dorë linjat e komunikacionit Velez-Shkup.64. Deri në 10 nëntor vija e komunikacionit Kumanovë-Shkup ishte në dorë të gjermanëve, por më 10/11 nëntor 1944 u evakuuan trupat gjermane nga Shkupi dhe, më 11 nëntor 1944 Shkupi dhe Kumanova ranë dorë të njësive jugosllave/partizane dhe të trupave bullgare të Armatë I të konvertuar në partizan.65.

Përgjithësisht forcat partizane në Shkup, që në fillim të tetorit 1944, ishin të ngarkuara me tri detyra kryesore, dhe atë: Të pamundësohet depërtimi i gjermanëve në drejtim të Kaçanikut; Të likuidohen trupat gjermane në Shkup dhe në vise tjera përreth; Të ndahen/veçohen fuqitë shqiptare/balliste nga gjermanët dhe të detyrohen të tërhiqen në Tetovë.66. Sipas planit detal ushtarak po bëhej përqendrimi i fuqive jugosllave/partizane në trevën e Shkupit. Efektivat e Brigadës 12 të Divizionit 42, më 11 nëntor ishin pozicionuar në Vodno të Poshtme dhe përreth fshatit Krushapek, me detyrë të mbrapsnin ndonjë intervencion eventual të fuqive shqiptare/balliste dhe të mbrojnë hidrocentralin “Matka”. Ndërkaq, trupat gjermane në natën e 13/14 nëntorit 1944 po evakuoheshin  nga treva e Shkupit në drejtim të Kaçanikut.67. Ndërkohë, Xhemë Hasani, Mefaili Shehu dhe Shabani në natën e 11/12 nëntorit 1944 kishin arritur në trevën e Shkupit, për të ndihmuar në mobilizimin dhe ngjeshjen e radhëve të fuqive balliste në mbrojtje të trevës së Shkupit, përpara rrezikut partizan jugosllav.68.

Lufta midis formacioneve jugosllave/partizane të Korpusit 16 me trupat gjermane në sektorët:  Shkup-Kaçanik dhe Shkup-Tetovë do të vazhdojë nga 11 e deri në 14  nëntor 1944, por me fuqitë shqiptare/balliste ajo do të vazhdoi deri më 19 nëntor. Kështu, më 13 nëntor 1944, Batalioni IV i Brigadës XII partizane vazhdoi operacionin për pushtimin e fshatrave shqiptare të zonës së Shkupit: Nerez i Sipërm, Gërçec, Krushapek dhe Shishovë që shtrihen përreth lumit Treska, dhe ia doli që formacionet balliste t’i shtyn përtej bregut të majtë të lumit Treska.69. Veçanërisht luftime të rrepta u zhvilluan te fshati shqiptar Orman, në drejtim të Kaçanikut dhe në vijën: fshatrat Çiflik-Lubin-kuota 420-fsh. Gllumovë-manastiri Shën Mëria dhe më tej në drejtim të Tetovës. Formacionet balliste jo vetëm që nuk u thyen, por gjatë 15 dhe 16 nëntor kaluan në kundërmësymje mbi divizionet 42 dhe 50 jugosllave/partizane. Luftime më intensive u zhvilluan veçanërisht rreth hidrocentralit “Matka” dhe fshatit Gllumovë. Fuqitë jugosllave/partizane përballuan këtë kundërsulm dhe pas përgatitjeve, njësitë e Divizionit 50 me mbështetjen e artilerisë dhe armëve tjera të rënda filluan operacionet për Tetovë nga dy drejtime, dhe atë: nëpër luginën e Dervenit (Shkup-Tetovë) dhe nëpër luginën e Vardarit. Kështu, në mëngjesin e 17 nëntorit forcat jugosllave/partizane kaluan lumin Treska dhe filluan kundërsulmin ndaj “fuqive balliste dhe gjermane”.70. Pas luftës së rreptë dhe humbjeve të shumta nga të dyja palët ndërluftuese, në mbrëmje të asaj dite njësitë e Divizionit 50 ia dolën të depërtojnë përtej vijës mbrojtëse shqiptare: fsh. Kopanicë-fsh. Arnaqi-fsh. Semenishtë-fsh. Çajlanë. Pas pushtimit të këtyre pozicioneve, njësitë e këtij divizioni ndërmorën sulm drejt fshatit Rashçe, me synim të depërtojnë në luginën e Vardarit dhe të vazhdojnë nëpër fshatin Radushë në drejtim të Tetovës. Forcat jugosllave/partizane po avanconin dhe, deri në mbrëmje të 17 nëntorit ata u pozicionuan për së gjati në vijën: Gramadë-fsh, Grupçin- fsh. Kopaçindoll-fsh. Llërcë. Më 18 nëntor  brigadat partizane të pajisura edhe me artileri, vazhduan sulmin në drejtim të Tetovës. Ndërkaq, formacionet shqiptare/balliste pas luftimeve të ashpra gjatë tërë ditës me partizanët te fshati Grupçin, u detyruan të mbrapsen drejt qytetit të Tetovës. Në mëngjesin e 19 nëntorit tri brigada partizane (e 13-ta, e 14-ta dhe e 15-ta) pa luftë hynë në qytetin e Tetovës nga se qe evakuuar më parë nga trupat gjermane, kurse Brigada e 3-të e Divizionit 42 zuri pozicione te fshatrat Xhepçishtë dhe Poroj të Tetovës.71.

Pushtimi i Kërçovës dhe Gostivarit: Rrethet e Kërçovës, Gostivarit dhe Tetovës ende rreth 12-13 nëntorit 1944 ishin në dorë të formacioneve balliste, të cilët dhe i kishin zënë pozitat për mbrojtjen e këtyre trevave.72. Konsiderohet se fuqitë balliste të cilat ishin vënë në mbrojtje të Kërçovës, Gostivarit dhe Tetovës arrinin në rreth 12.000 veta. Ndërkaq, për pushtimin e Kërçovës, ishin planifikuar njësitë jugosllave/partizane të Korpusit 15, dhe atë: Divizioni 41 dhe  Div. 48 dhe Brigada e 7-të e Divizionit 49. Ndër këto formacione partizane ndodhej dhe Brigada IV shqiptare (“shiptarska”) partizane. Detyra e këtyre fuqive jugosllave/partizane ishte thyerja dhe eliminimi i fuqive shqiptare/balliste dhe pushtimi i Kërçovës e pas saj dhe i Gostivarit e Tetovës, si dhe krijimi i kushteve për vendosjen e pushtetit jugosllav në këto treva.73. Në këtë kuadër, “Shtabi partizan i Grupit të Kërçovës”, me në krye shefin Vuko Turkoviq dhe komandantin Kosta V. Jashmak, më 12 nëntor 1944, iu urdhëroi fuqive partizane të angazhuara për pushtimin e Kërçovës, që gjatë operacionit të bëjnë, veç tjerash: Spastrimin e zonës dhe të vetë qytetit të Kërçovës nga fuqitë shqiptare/balliste; Të grumbullonin të gjitha materialet ushtarake, për çka “nëse ishte e nevojshme të përdoret forca” , si dhe; Të bënin grumbullimin në kazermat e Kërçovë të të gjithë meshkujve shqiptarë të aftë për armë, ku do të qëndronin nën roje deri në “vërtetimin e përgjegjësisë”. Por, detyra kryesore e partizanëve jugosllav në këtë operacion ishte të likuidonin sa më shumë efektiva shqiptare në njerëz, por dhe të bëheshin “zhdukje sa më të mëdha” të gjithë çka hasej në trojet shqiptare.74.

Asokohe, edhe fuqitë partizane të UNÇ-së dhe AP të Shqipërisë shprehën gatishmëri të marrin pjesë në mënyrë aktive në mësymjen ndaj Kërçovës dhe Gostivarit. Me këtë detyrë qe ngarkuar Divizioni IV i Korpusit I të UNÇAPSH-së.75. Mirëpo, gjatë ofensivës së fuqive jugosllave/komuniste mbi Kërçovën 12-15 nëntor 1944, nuk iu lejua të merr pjesë Divizionit IV të Korpusit I të UNÇAPSH-së, por ai qe urdhëruar të veprojë në drejtim të Gostivarit. Si duket kjo ndodhi nga arsyeja  jo vetëm e pozitës strategjike të Kërçovës, por dhe për atë që forcat e këtij divizioni të mos jenë dëshmitar të terrorit dhe masakrave të partizanëve jugosllavë mbi shqiptarët e trevës së Kërçovës.76.)

Luftimet për Kërçovën, për Gostivarin dhe për Tetovën midis fuqive shqiptare/balliste dhe atyre jugosllave/partizane të Korpusit XV u zhvilluan nga 11 e deri më 20 nëntor 1944. Në këto operacione ishin angazhuar një numër shumë i madh i efektivave partizane. Kështu, sipas vetë burimeve jugosllave, vetëm njësitë e Divizionit 48 nga 11 nëntori e deri në 15 nëntor 1944 numëronin gjithsej rreth 2100 efektiva, kurse më 16 nëntor ky numër shkoi në 3326 efektiva, apo gjatë 19-20 nëntor ai numër arriti në 3529 efektiva.77.

Ndërkaq, sipas një Raporti të Shtabit të Divizionit 48, të 12.11.1944, kuptojmë se efektivat shqiptare/balliste të përqendruara në mbrojtje të rrethit të Kërçovës ishin nën komandën e Mefail Shehut (Zajazit, ) Shazos dhe Shabanit etj., dhe se numri i tyre nuk ishte dhe aq i madh. Në prapavijat e fuqive kryesore shqiptare/balliste dhe në qytetin e Kërçovës kishte efektiva të pakta balliste. Fuqitë shqiptare/balliste në numër më të madh ishin përqëndruar në sektorin e Zajazit dhe, çdo shtëpi në fshatin Zajaz ishte e fortifikuar për mbrojtje.78.

Operacionet intensive luftarake midis fuqive shqiptare dhe atyre jugosllave/komuniste për Kërçovën dhe Gostivarin do të zgjasin nga 15 deri më 18 nëntor 1944.79. Kurse, Divizioni 48 (pa brigadat 4-të dhe 6-të ), i cili divizion përbënte grup të veçantë për veprim nën drejtimin e “Shtabit të përkohshëm” të krijuar rishtas, do të zhvilloj në luftën për thyerjen dhe zhdukjen e formacioneve balliste deri në pushtimin e fshatit Zajaz.80.  Kështu, pasi që deri në mbrëmje të 14 nëntorit 1944 njësitë e divizioneve 41 dhe 48 të Korpusit XV i pushtuan pozicionet fillestare për sulm, më 15 nëntor 1944 ata u ndanë në tri grupe operative dhe filluan sulmin për pushtimin e Kërçovës, nga tri drejtime:

  1. Nga veriu, sulmoi Brigada e 11-të, në drejtim të fshatrave Qafë dhe Prapadisht;
  2. Nga verilindja, sulmoi Brigada e 2-të në drejtim të fshatrave Tuhin dhe Novoselë. Pasi i theu forcat balliste kjo brigadë pushtoi fshatin Tuhin dhe pastaj vazhdoi sulmin drejt fshatrave Jagoll dhe Sërbicë;
  3. Nga lindja, sulmoi Brigada e 6-të në drejtim të fshatrave Shutovë, Premkë, Garanë dhe Strellcë dhe, ia doli t’i thyej forcat balliste, me përjashtim në fshatin Garanë ku zhvillohej luftë për çdo shtëpi, dhe ia doli t’i pushtojë këto fshatra.

Si gjithmonë në kontinuitet detyra edhe e këtyre divizioneve partizane jugosllave të përqendruara në këto treva ishte: spastrimi përfundimtar i terrenit nga fuqitë shqiptare/balliste; çarmatosja dhe ndëshkimi e nënshtrimi i shqiptarëve.

Më 15 nëntor formacionet partizane/komuniste e pushtuan qytetin e Kërçovës, kurse fuqitë balliste në tërheqje nga Kërçova në drejtim të veriut (Gostivarit) u pozicionuan në fshatin Kolibar (disa km. në veri të Kërçovës) dhe disa njësi nga radhët e tyre shkuan si përforcim në mbrojtje të fshatit Zajaz. Ndërkaq, Brigada IV shqiptare, ndërkohë bënte ndjekjen e ballistëve në drejtim të fshatrave Reshtan dhe Llagje (Trapçidoll). Luftimet nga fshati Zajaz deri në pushtimin e Gostivarit i zhvillonte Divizioni 48, por tani pa Brigadën I.81.

Luftime më të rrepta midis fuqive shqiptare/balliste dhe fuqive jugosllave/partizane të Divizionit 41 u zhvilluan në zonën e fshatit Zajaz të Kërçovës.82. Por, deri në ora 14:00 të 15 nëntorit 1944, fuqitë komuniste partizane arritën të pushtonin Zajazin dhe pjesën më të madhe të rrethit të Kërçovës. Fuqitë shqiptare/balliste u tërhoqën nga rrethi i Kërçovës në mënyrë të organizuar drejt veriut në malin Bukojç (Bukovik/Parkovik). Aty me përforcimet e reja që erdhën nga Gostivari ata hapën front të ri lufte me zonë veprimi: fsh. Tajmisht-Staroselë-Kolari-kot. 1278 dhe, në natën e 15/16 nëntorit ndërmorën tri sulme të furishme mbi fuqitë komuniste/partizane jugosllave. Në 16 nëntor, në ora 6:00, ata mësyn mbi pozitat e pararojave partizane dhe për pasojë i morën disa pozita luftarake të partizanëve. Luftimet vazhdonin  edhe gjatë 16 nëntorit në të dy krahët e vijës së frontit të luftës.83. Deri në ora 12.30 të 16 nëntorit forcat shqiptare/balliste ia dolën ta rikthejnë një pjesë të territorit të humbur një ditë më parë.84. Por, pas 3-4 ditë luftimesh, më 18 nëntor 1944 Kërçova me rrethinë qe pushtuar nga fuqitë jugosllave komuniste/partizane. Po më 18 nëntor, formacionet partizane jugosllave vazhduan marshin nga Kërçova drejt Gostivarit nga tri drejtime, me qëllim që të pushtonin trevën e Gostivarit, të çarmatosnin fuqitë shqiptare/balliste, si dhe të ndërlidheshin me njësi të Korpusit 16 që po marshonte nga Shkupi për Tetovë. Luftimet rezultuan me rrethimin e qytetit të Gostivarit, i cili qe pushtuar  më 19 nëntor nga forcat e  Divizioni 48.85.

Kështu, më 19 nëntor 1944, të gjitha efektivat e njësive partizane, pos dy brigadave, të Korpusit XV të UNÇAPJ-së, ndërmorën ofensivë energjike kundër fuqive shqiptare/balliste, në drejtimin: Kërçovë-Gostivar-Tetovë, që rezultoi me pushtimin e Gostivarit rreth orës 16.00 të së njëjtës ditë (19 nëntor 1944). Pas pushtimit, qyteti i Gostivarit vazhdonte të mbahej i bllokuar edhe gjatë natës 19-20 nëntor 1944 dhe, njëkohësisht bëhej “çarmatosja masive e shqiptarëve” nënkuptohet ndëshkimi i atyre të cilët i hasën në qytetin e Gostivarit dhe në fshatrat përreth.

Më 20 nëntor 1944, pjesa operative e Shtabit të Korpusit XV,  selinë e kishte në Gostivar. Ndërkaq, divizionet e këtij korpusi ishin të dislokuara si vijon: njësitë e Divizionit 41, me Shtabin në Kërçovë, ishin sistemuar në qytetin e Kërçovës dhe në zonën veriore të rrethit të Kërçovës,  kurse njësitë e Divizionit 48, me Shtabin në Gostivar, u sistemuan në Gostivar dhe në fshatrat Balindoll dhe Vrapçishti, Divizioni 49 i Korpusit XV vazhdonte të ishte i përqendruar  në “frontin kufitar” me Greqinë dhe Shqipërinë, me përjashtim të Brigadës VII të këtij divizioni, e cila pas operacionit Kërçovë-Gostivar u kthye në divizionin e vet, me seli në Dibër. Por, dy batalione të Brigadës VII të Divizioni 49 të Korpusit XV në kthim e sipër për në divizionin e tyre në Dibër, nga 20 nëntori zhvillonin operacionin e spastrimit të terrenit nga formacionet shqiptare, në zonën jugperëndimore të rrethit të Gostivarit, si dhe në rrethin e Radostushës (Rekës së Dibrës) e deri në qytetin e Dibrës. Gjithashtu, edhe njësitë tjera të Korpusit XV, së paku deri në fund të nëntorit 1944, vazhdonin operacionet e tyre edhe në trevat e Gostivarit, Strugës etj., ku dhe herë pas here zhvilloheshin përpjekje të armatosura me fuqi të armatosura shqiptare.86.

Pas pushtimit të Gostivarit u tërhoqën nga aty edhe Xhemë Hasani (Gostivari) dhe Mefail Shehu (Kërçova), komandantët e fuqive shqiptare/balliste, për t’iu prirë dhe më tej deri në vdekje qëndresës kundër pushtimit jugosllav.87. Deri në fund të nëntorit 1944, në Trevat Lindore shqiptare u zhvilluan një numër përpjekjesh të armatosura midis fuqive jugosllave/partizane dhe atyre shqiptare/balliste.88. Luftimet në territorin e Divizionit 48 (Gostivarit) përfunduan më 27-28 nëntor 1944, me thyerjen e qëndresës shqiptare dhe, të shoqëruara me ekspedita ndëshkuese të llojeve të ndryshme, nga të cilat ishin dhe ekspedita të “grumbullimit të armëve”, të eliminimit të “ballistëve”, të arrestimeve në masë të shqiptarëve në “llogore për të zënët rob” (“pleniçeski llageri”) të brigadave partizane jugosllave, të likuidimeve fizike në masë etj.89. Sipas të dhënave jugosllave, në luftimet për trevat e Kërçovës, Gostivarit dhe Tetovës humbën jetën ose u zunë rob dhe u arrestuan nga armiku gjithsej rreth 13.000 shqiptarë,90. kurse rreth 10.000 shqiptarë të trevave të Gostivarit, të Kërçovës, të Tetovës, të Dibrës, të Strugës, si dhe të trevave të Shkupit e Kumanovës (Karadakut), përpara terrorit u tërhoqën dhe në kushte të dimrit u strehuan ndër male dhe nëpër fshatra malore.91.

 

FUSNOTA/REFERENCA

  1. dr. Masar Kodra, Shqiptarët e Maqedonisë gjatë Luftës së Dytë Botërore (1939-1944), Kumanovë, 1996, (në vazhdim: Prof. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…),  f. 76-78, 106-107
  2. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 110 dhe 111 dhe 227.
  3. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија,  Избор и редакција д-р Тодор Чепреганов, д-р Ѓорѓи Чакарјаневски, д-р Васил Јотевски, д-р Миле Михајлов, д-р Лилјана Пановска, boton: Институт за национална историја, Скопје, 2005 (në vazhdim: Ослободување на федерална Македонија,  Западна Македонија…), dok. n 30, f. 53.
  4. Државен архив на Република Македонија (në vazhdim: ДАРМ), Скопје, Фонд (në vazhdim: Ф.)  Бр. 254- Главен штаб на Македонија 1942-1945 (në vazhdim: ГШМ), Кутија (në vazhdim: К.)  Бр. 54-а  (i pa i pa rregulluar), 32, 31.X.1944, Raport i Mihajllo Apostollskit, komandant i Shtabit Kryesor për Maqedoni, Shtabit Suprem të UNÇAP të Jugosllavisë.
  5. Arkivi Qendror i Shtetit (në vazhdim: AQSH), Tiranë, Fondi (në vazhdim: F.) 152, Viti (në vazhdim: V.). 1944, Dosja (në vazhdim: D.) 179, fl. 21-26, Projekt, kryeministri Rexhep Mitrovica, Ministrisë së PB, Tiranë, 7 dhjetor 1943.
  6. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, fq. 111
  7. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945, Избор, превод и редакција Д-р Тодор Чепреганов, boton: Државен архив на Македонија dhe Матица македонска, Скопје, 2000, (në vazhdim: Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…), 352, f. 421; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 3, f. 31.
  8. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 45 f. 80.
  9. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 209-210, 212, 219 dhe 221.
  10. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254- ГШМ 1942-1945, К.  Бр. 54-а , 32, 31.X.1944, Raport i Mihajllo Apostollskit…
  11. Q.SH, Tiranë, F. 41/AN, V. 1944, D. 134, fl. 1, Letër e Video Smilevski-Bata, Shtabit Kryesor të LNÇ dhe AP, 1, Komanda e Shtabit të Përgjithshëm të UNÇSH, Shokut Tempo, më 24 Mars 1944.
  12. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр.-426-Централен Комитет на КПМ, K. 2, ае. 422, л. 1-11.
  13. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945… dok. 352, f. 418, Raport i kapitenit MekDonalld, shef i Misionit britanik pranë Shtabit Kryesor për Maqedoni, 4 dhjetor 1944 vj.
  14. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, 352, f. 417-418, 424; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III,  Западна Македонија…, dok. nr. 3, f. 32.
  15. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, 394, f. 463.
  16. ДАРМ, Скопје, Ф. -Бр. 254-ГШМ, К. Бр. 54-а, Р. Бр. 134, Прилог 32, 32, 31.X.1944, Raport i Mihajllo Apostollskit;  Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, dok. nr. 337, f. 369, nr. 352, f. 415-417, nr. 394, f. 464 dhe shënimi nr. 720; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 3, f. 30, nr. 31, f. 56 dhe 58,  nr. 32, f. 59, nr. 36, f. 66, nr. 70, f. 179; Историја на Македонскиот народ, Том пети, boton: Институт за национална историја,(në cazhdim: Историја на Македонскиот народ, Том пети…), Скопје, f. 305.
  17. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Druga knjiga (Od Drugog zasedanja AVNOJ-a do konačne pobede), Drugo prepravljeno i dopunjeno izdanje, boton: V o j n o istorijski institut,  B e o g r a d, 1 9 6 5 (në vazhdim: Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, knj. 2,…), f. 250-351; Marenglen Kasmi, Aspekte të luftës së Tiranës dhe largimi i Wehrmacht-it nga Shqipëria, Studime historike, Nr. 1-2/2015, Tiranë, 2015, f.187; Дане Петковски,  Владо Стрезоски, Борбена дејства у Западној Македонији 1941-1944, Београд, 1983( (në vazhd.: Дане Петковски,  Владо Стрезоски, vep. e përmendur…), f. 229.
  18. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, 352, f. 415; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 3, f. 30; Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, f. 304.
  19. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 14, f. 41-42.
  20. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, f. 305.
  21. AQSH), Tiranë, F. 41/AP. v. 1944, D. 135, fl. 17-19, Komunikatë Nr.1 e Shtabit Kryesor të UNÇ dhe APM; Ослободување на федерална Македонија, Том III, Западна Македонија.., dok. n 14, f. 41-42, nr. 18, f. 44, nr. 21, f. 46;. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2..,f. 346; Дане Петковски, Владо Стрезоски, vep. e përmendur…, f. 236.
  22. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 21, fq. 46; Prof. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 229-230.
  23. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, dok. 337, f. 374.
  24. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 23, f. 47-48, nr. 25, f. 49, nr. 26, f. 50.
  25. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…,  nr. 30, f. 53.
  26. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254- ГШМ, К. Бр. 54-а, Nr. 32, 31.X.1944, Raport i Mihajllo Apostollskit…; Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…,f. 348; Историја на Македонскиот народ, Том пети…, f. 305.
  27. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 30, f. 54, nr. 34, f. 62; Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 355.
  28. Marenglen Kasmi, pun. i përmendur…, , f. 187.
  29. ДАРМ, Ф. -Бр. 254- ГШМ (1942-1945), К. 54-а, Р. Бр. 134, Приллог 32, Relacion i “Shtabit Kryesor të Maqedonisë” për luftimet e fuqive partizane nga 20 gusht e deri më 23 tetor 1944 (nr. arkival 3997), f. 2 dhe 9 (në vazhdim: Relacion… 20 gusht-23 tetor 1944); Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 31, f. 57;  dok. nr. 36, f. 66.
  30. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…,, f. 356-357.
  31. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254- ГШМ, К. Бр. 54-а, Nr. 32, 31.X.1944, Raport i Mihajllo Apostollskit…; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. 31, f. 56-58,  n 32, f. 59, nr. 33, f. 61 dhe fusnota/referenca nr, 8; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том II,  Централна Македонија,  Избор и редакција: д-р Васил Јотевски, д-р Ѓорѓи Чакарјаневски, д-р Тодор Чепреганов, д-р Миле Михајлов, д-р Лилјана Пановска, boton: Институт за национална историја, Скопје, 2005 (në vazhdim: Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том II,   Централна Македонија…), dok. nr. 93, f. 110.
  32. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 30, f. 55, nr. 33, f. 61.
  33. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 31, f. 57,
  34. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 33, f. 61, nr. 34, f. 61-62.
  35. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 231; Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, dok. nr. 337, f. 372-373; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 70, f. 179-180.
  36. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254-ГШМ, К. 54-а, Р. Бр. 134 приллог 32,..20 gusht-23 tetor 1944, f. 18, 22; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 30, f. 54-55, nr. 39, f. 71-72; Prof. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 231; Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 355-356.
  37. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254- ГШМ,, К. 54-а, Р. Бр. 134 приллог 32, Relacion …20 gusht-23 tetor 1944, f. 20.
  38. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том II, Централна Македонија…, dok. n 93, f. 110; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 32, f. 59.
  39. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…,, f. 355.
  40. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том II,  Централна Македонија…, dok. n 93, f. 110; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III,  Западна Македонија…, dok. nr. 32, f. 59.
  41. [1] . ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254-ГШМ, К. 54-а, Р. Бр. 134 приллог 32, Relacion … 20 gusht-23 tetor 1944, f. 9. 20 dhe 24-25.
  42. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254-ГШМ, К. 54-а, Р. Бр. 134 приллог 32, Relacion …20 gusht-23 tetor 1944, f. 26 dh 31; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 37, f. 66, nr. 42, f. 76
  43. . Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 39, f. 71-72, nr. 42, f. 76.
  44. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254-ГШМ, К. 54-а, Р. Бр. 134 приллог 32, Relacion …20 gusht-23 tetor 1944, f. 18, 22; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 30, f.54-55, nr. 39, f. 71-72; Prof. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 231; Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 355-356.
  45. ДАРМ, Скопје, Ф. Бр. 254- ГШМ, К. Бр. 54-а, Nr. 32, 31.X.1944, Raport i Mihajllo Apostollskit….
  46. [1] . Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 357; Историја на Македонскиот народ, Том пети,., f. 336.
  47. [1]. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, nr. 336, f. 366-377; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 67, f. 175.
  48. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, 369.
  49. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…,  nr. 30, fq. 54.
  50. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, fq. 336.
  51. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 45-fq. 80.
  52. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, fq. 336; Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, fq. 357; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 64, f. 110.
  53. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, 364.
  54. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 41, f. 75-76, nr. 43, f. 77-78, nr. 45, f. 80, nr. 51 f. 89.
  55. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, fq. 366.
  56. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 333; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 51-fq. 8; Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, dok. 336, f. 366.
  57. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 333-340; Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, fq. 367.
  58. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, nr. 336, f. 366; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III,  Западна Македонија…, dok. nr. 41, f. 75-76, nr. 43, f. 77-78, nr. 49,  f. 87, nr. 51, f. 89, nr. 55,  f. 95.
  59. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 51-f. 89,  nr. 55-f. 95; Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, dok. nr. 336, f. 366.
  60. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 92, f. 222-223.
  61. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, dok. nr. 337-f. 375-376.
  62. Велика Британија и Македонија, Документи 1942-1945…, nr. 336, f. 366-377.
  63. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 32, f. 59.
  64. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 367.
  65. [1] . Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 360.
  66. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 32, f. 59; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том II, Централна Македонија, dok. nr. 93, f. 110.
  67. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 369.
  68. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 63, f. 116.
  69. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, f. 333, 335.
  70. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 371; Историја на Македонскиот народ, Том пети,.., f. 338.
  71. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, f. 339 dhe 350.
  72. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 63, f. 122, nr. 65, f. 171, nr. 67, f. 175.
  73. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 370; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III,  Западна Македонија…, dok. n 67, f. 175.
  74. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 67, f. 174-177.
  75. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 46, f. 82-83,  nr. 51, f.  90, nr. 68-f. 178,
  76. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 68, f. 178.
  77. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 64, f. 110, 133, 155, 157.
  78. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 66, f. 171.
  79. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 81, f. 203.
  80. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 64, f. 164.
  81. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, fq. 370-371; Prof. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…,f. 234; Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, fq. 337; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 64, f. 110 dhe 164.
  82. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, fq. 351.
  83. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 75, f. 189-191.
  84. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 78, f. 195,197.
  85. Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, Knjiga 2…, f. 371; Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, f. 338.
  86. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 64, f. 164-165,  nr. 92, f. 220-226.
  87. dr. Masar Kodra, vep. e përmendur…, f. 234; Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. nr. 92, f. 223, 224.
  88. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 93, f. 227, nr. 94, f. 228, nr. 101, f. 237, . nr. 105, f. 243, Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, f. 351.
  89. Ослободување на федерална Македонија, Документи, Том III, Западна Македонија…, dok. n 92, f. 223, nr. 96-fq. 230.
  90. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, fq. 340.
  91. Историја на Македонскиот народ, Том пети,…, f. 350.

[1] . Me termin/nocionin “Treva Lindore shqiptare” nënkuptojmë: trevat shqiptare në lindje të maleve Sharr-Korab-Deshat-Jablanica dhe në jug të maleve Sharr dhe Mali i Zi i Shkupit (Karadak).

PLAVA BASHKON NYJET E FERRAJVE

by

Nga Esad Gjonbalaj/

Kanë kaluar mëse 137 vite nga lufta heroike e Nokshiqit, por edhe pse kohë e gjatë dhe pushtimet e Plave Gucisë nuk u ndalën kurrë, qëndresa e trevës tonë gjatë historisë ka lënë gjurme të pa shlyeshme ne historinë kombëtare. Lufta e Nokshiqit i parapriu edhe vetë shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë  sepse po në këtë luftë forcat vullnetare shqiptaret me Flamurin tonë kombëtar në ballë mundën forcat malaziase për të mbrojtur tokat shqiptare dhe atdheun e tyre nga okupimet sllave.

Po nga kjo betejë e lavdishme e Nokshiqit është i ruajtur në muzeun kombëtar të Tiranës edhe Flamuri më i vjetër shqiptar. Kjo betejë e lavdishme  përshkruhet shumë edhe me trimërinë e kryetrimit dhe strategut  ushtarak të trevës tonë legjendarit Jakup Ferrit.  Familja e kryetrimit plavjan, Familja Ferri pas vdekjes  heroike të Jakup Ferrit në betejën e Nokshiqit vazhdoi rezistencën në mbrojtje të interesave kombëtare, por me pushtimin malazias të Plavë Gucisë në Tetor të 1912-es, fati i Plave Gucisë mori një rrugëtim të dhimbshëm sepse përmëse 100 e më shumë vite në Plave Guci punohet që të çrrënjoset qenia shqiptare në këto treva të krenarisë kombëtare.

Heroi Jakup Ferri mbetet emblema e Historisë Kombëtare dhe i kalon kufijtë e Plave Gucise. Ai mbetet simbol frymëzimi për breznitë e sotme dhe të ardhme. Këngët kushtuar këtij trimi legjendar, e kane kthyer në pavdeksi aktin e tij heroik, që mbetet frymëzim për Kombin.

Rapsodi e jep në përmasat e legjendës aktin trimëror të këtij trimi:

Ç´është ai gjog i kuq e i bardh´

Nga beteja sjell haberin

Heu Mespërmes bjeshkës i bie

Fill i vetëm pa luftëtarin

Si dori i lashtë legjendash

Ai po vjen me vrap drejt pragut

As ujëvarat e Valbonës

Nuk ia lajnë rrëketë e gjakut

 

***

Jakup Ferri mor ku je

Thërrasin malet me piskam

Tridhjet krena o i ke pre

Me shtatë plagë po rri në kambë….

Plave Gucia ndjehet krenare për birin e vet që u vetfliju në emër të Lirisë, duke mbetur i pavdekshëm në altarin e Kombit.

 

SHQIPJA GJITHENJE KTHEHET NE FOLEN E VETE

 

Në Plave  sot pas shumë kohë u takuan trashëgimtarët dhe pjesëtarë të Ferrajve Prof.dr. Naser Ferri me të birin  e tij Orestin dhe pjesëtar të tjerë të familjes Ferri që sot jetojnë në Plave Guci.

Dr Ferri me pjesëtarët e familjes vizituan varrin e kryetrimit Jakup Ferrit, pastaj së bashku dhe te shoqëruar nga bashkëvendësit tonë vizituan edhe xhaminë e Ferrajve që u ndërtuan në vitin 1899/1900 nga djemtë e Jakup Ferrit për të nderuar veprën dhe jetën e babit të tyre.  Takimi kaloi në një atmosferë te ngrohtë dhe familjare por vend të rëndësishëm në komunikimin e ndërsjellët zuri aspekti kombëtar shqiptar dhe realiteti i hidhur ku asimilimi ka bërë të vetën por Ferrajt e krenarisë kombëtare të vetdijeshëm me relitetin nuk ndërrojnë shqiptarinë me asgjë tjetër sepse krenaria e të qenurit pasardhës të Jakup Ferrit nuk e don ndryshe.

Nëse shtjellojmë dhe vështrojmë takimin e Ferrajve sot kjo më ngjason  me thënien e bukur “shqipja gjithnjë kthehet ne folën e vet”.

Ferrajt do të mbeten përgjithnjë krenarë të Plave Gucisë Shqiptare.