Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909
Albanian Roots/
The Albanian American community is coming together for the first official meeting of the Albanian Roots Parade!
Saturday, June 20th
Stay tuned for more updates and details.
Sponsorships are now available
New organizations are welcome to join
Let’s unite and make this parade bigger and stronger than ever—together! 
(Thank you Shoqata Peja for allowing us to use your space for this meeting)
Nga Aurenc Bebja*, Francë – 28 Mars 2026
Gazeta neo-zelandeze “The Auckland Star” ka botuar, të shtunën e 4 tetorit 1930, në faqen n°6, rrëfimin asokohe për Mbretin Zog të artistit hungarez, Mihály Mészáros (1901 – 1982), në gazetën “Pesti Hirlap”, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :
Mbreti Zog.
Monarku progresiv i Shqipërisë.
Jeta në pallatin e Tiranës.
Evropianizimi i kryeqytetit.
Mihály Mészáros, një artist hungarez, i cili ka vizituar Tiranën për qëllim të pikturimit të portreteve të Mbretit Zog të Shqipërisë dhe të anëtarëve të tjerë të Familjes Mbretërore, jep disa detaje interesante për jetën e mbretit në “Pesti Hirlap”.
Mbret Zog (emri do të thotë zog, dhe forma origjinale Zogolli u ndryshua vetëm kur mbreti u bë për herë të parë Ministër) është pasardhës i fisit Mati, i cili përbëhet nga 5000 burra të armatosur që jetojnë rreth pesëdhjetë kilometra nga Tirana, pranë lumit Fan. Në Shqipëri, fuqia e një fisi varet nga numri i burrave të armatosur që ka. Gjatë luftës, Fuqitë Qendrore u bënë të vetëdijshme për ndikimin e madh të kryetarit të fisit Mati, dhe Perandori e ftoi atë në Vjenë dhe i dha gradën e kolonelit. Mbret Zog qëndroi në Austri deri pas armëpushimit dhe kaloi shumë kohë në shoqërinë e Gjeneralit Ghilardi, një komandant austriak që tani jeton në Tiranë si besniku i mbretit. Pas revolucionit shqiptar, Mbret Zog mundi revolucionarët katër herë para se të shpallej më në fund Mbret nga Kuvendi Kombëtar në vitin 1928.
Jeta e përditshme e Mbretit Zog përshkruhet si modeste dhe familjare. Në orën 7 të mëngjesit ai është tashmë në zyrën e tij. Pas mëngjesit, ai ecën në kopshtet e pallatit dhe më pas pranon Ministrat dhe diplomatët deri në orën 13:00, kur drekon i vetëm me gatime shqiptare të përgatitura në mënyrë franceze. Pas drekës, ai pranon oficerët e gardës, dhe në orën 18:00 Gjenerali Ghilardi e viziton. Mbrëmjet e tij kalojnë gjithmonë me nënën dhe pesë motrat e tij, dhe në shoqërinë e tyre Mbret Zog lexon klasikët gjermanë, ndaj të cilëve ka përkushtim. Nëna e Mbretit Zog, e njohur për devotshmërinë dhe bamirësinë e saj, flet vetëm gjuhën amtare, por motrat e Mbretit Zog janë të shkolluara në gjuhën frënge. Anëtari i vetëm tjetër mashkull i familjes mbretërore është Princi i Kurorës (Esat Kryeziu), një djalë njëvjeçar, biri i motrës (Nafije) së Mbretit Zog.
Arsimi evropian i Mbretit Zog ka ndihmuar drejt modernizimit të kryeqytetit. Ushtria, që përbëhet nga 20,000 burra, vesh uniformën e ushtrisë së dikurshme austro-hungareze. Për korrespondentin e Tiranës të “Magyarsag”, Mbret Zog deklaroi se shpreson të zhvillojë vendin e tij sipas modelit të Evropës së qytetëruar. Vendi i vogël, i cili ka një popullsi prej 1,200,000, tani ka 500 shkolla, dhe të rinjtë shqiptarë studiojnë në universitete në vende të huaja. Reforma e re agrare, përmes së cilës fshatarët kanë marrë tokë dhe mjete për ta kultivuar, është me rëndësi të madhe.
Sokol Paja/
Komunistët në Shqipëri i sulmuan brutalisht besimet fetare, institucionet klerikale, klerikët dhe trashëgiminë fetare, tradicionale e kulturore duke e shpallur në kundërshtim me ideologjinë zyrtare marksiste-leniniste. Që me ardhjen në pushtet komunistët kërkonin me çdo mjet e çdo kusht një kontroll të plotë mbi mendjen dhe jetën e qytetarëve. Përmes kontrollit absolut do kishin dominim absolut. Për komunistët feja ishte veçse “opium për popullin”. Pas veprimeve fizike të përndjekjes, burgosjes e eleminimit të klerikëve e shkatërrimit të institucioneve fetare, shteti komunist zhvilloi një propagandë të ashpër ateiste ndaj fesë në Shqipëri duke shënuar kulmin më 1967 kur Shqipëria u shpall i vetmi vend ateist në botë. Pasi i zhduku nga faqja e dheut, shteti komunist përmes propagandës ateiste synonte ta zhdukte fenë eshe nga zemra e mendja e njerëzve. Feja u sulmua prej komunistëve për shkak të kundërshtisë ideologjike, përpjekjes për domimin e kontroll absolut në shoqëri, konsolidimit të pushtetit absolut, frika e ndikimit të jashtëm, ndërtimi i shoqërisë së proletariatit pa fe, krijimin e njeriut të ri komunist si krijesë që mishëronte tiparet e revolucionit marksist.
Në luftën ndaj fesë në Shqipëri, përveç të tjerash, një aspekt të rëndësishëm në propagandën ateiste komunistët orkestruan një goditje të përqëndruar ndaj librave të shenjtë siç janë Bibla dhe Kurnai dhe ikonat fetare që përbëjnë bazën e besimit. Libri më i rëndësishëm për besimin musliman, Kurani shënjestrohet nga shkrimi propagandistik ateist “Ç’është Kurani?” i gazetës “Mësuesi” në datën 21 prill 1967. Kurani quhet sipas ateistëve një kopjim i Biblës dhe se Kurani nuk kishte as lidhje kronologjike as logjikë. Sipas autorit qoftë edhe nga titujt e sureve (kapitujve) dhe vendosja e materialeve Kurani s’ka sens. Shkrimi ateist pa emer autori citon: “Kapitujt e Kuranit janë radhitur pa kurrëfarë sistemi e lidhje dhe është marrë parasysh kryesisht madhësia e tyre. Në shumë raste titujt e kapitujve, nuk kanë lidhje direkte me përmbajtjen dhe janë vënë rastësisht”. Kurani, sipas autorit anonim të shkrimit, ka përmbledhur në vete jo vetëm supersticionet dhe dogmat e arabëve paganë, por edhe të të krishterëve, të hebrejve, të magjistarëve, të budistëve; kështu ka mundur t’u përgjigjet, së paku pjesërisht, mendimeve të pasuesve të të gjithë feve. Kurani sipas këtij shkrimi propagandistik ateist në pikëpamjet shoqërore që predikon Kurani janë reaksionare ku në emër të Allahut ato konsakrojnë sistemin shfrytëzues.
Në Bibël sipas E. Jarosllavskij, në shkrimin “Bibla, për ata që besojnë dhe ata që nuk besojnë”, botuar në revistën “Ylli” të vitit 1961, zbulohen dhe mishërohen kontradiktat dhe absurditetet mbi botën. Bibla sipas komunistëve nuk është aspak libri më i vjetër, pasi ka edhe libra të tjerë që e tregojnë krijimin e botës dhe të njeriut në një mënyrë tjetër. Teoritë fetare sipas autorit ateist që gjenden në Bibel nuk janë të vërteta të vetme. Mitet biblike sipas autorit komunist janë trillim i një njeriu të egër, të paditur, injorant, i cili nuk ka mundur të mbeshtetej në sukseset e shkencës, nuk ka patur instrumentat astronomikë për të studjuar hapsirën qiellore.
Në librin e biblës sipas autorit ateist, gojëdhënat biblike kanë karanter antishkencor të origjinës së botës të tokës, bimeve, kafshëve e njeriut. Gojëdhënat biblike sipas autorit pasqyrojnë përfytyrimet naivë të njerëzve primitivë mbi botën që i rrethon. Bibla sipas autorit komunist justifikonte skllavërimin e njerëzve dhe shpall të përhershëm ndarjen në klasa shfrytëzonjës dhe të shfrytëzuar dhe e ligjëron ekzistencën e marrëdhënieve të sundimit, nënshtrimit si edhe pabarazinë shoqërore. Komunistët shpreheshin se “Feja e mbyt mendimin e lirë krijonjës, mendjen kureshtare duke kërkuar përulje dhe nënshtrim përpara perëndisë që nuk ekziston” por feja sipas autorit shkon edhe më tej duke penguar njerëzit që luftojnë për çlirimin e tyre, frenon zhvillimin dhe përparimin e shoqërisë. Sipas autorit komunist Jarosllavskij vetëm ideologjia marksiste-leniniste jep kuptimin shkencor të botës dhe na mëson si ta shpejgojmë botën por edhe si ta ndryshojmë botën në të mirë të gjithë njerëzimit.
Pano Çuka në shkrimin “Dërrasa të Pikturuara”, botuar në gazetën “Pararoja” të datës 21 gusht 1972 demaskon ikonat e besimit të krishtërë ku i zhvesh nga “shenjtëria” e tyre dhe i quan një mjet për pasurimin e tregtarëve dhe të priftërinjve e klerit. Futja e ikonës si element në besim sipas autorit ateist u bë me trillime nga më të ndryshme nga priftërinjtë për të sunduar më lehtë besimtarët duke shpikur mrekulli dhe duke ua veshur ikonave dhe duke i paraqitur para masës së besimtarëve si të shenjta. Shkrimi ateist citon: “Vraponi pra naivë në kishat e “shenjëta” dhe tek shërbëtorë të tyre të “shenjtë”, t’ju shpëtojnë me forcën e tyre çudibërëse. Dhe në të njëjtën kohë, dridhuni. Po thatë një fjalë, ikonat e “shenjëta” dhe etërit e “shenjtë” mund t’ju hedhin në zjarr dhe t’ju përvëlojnë” propagandonte ateizmi zyrtar i komunistëve.
Ateizmi i kohës i quan si një tmerr për besimtarët ikonat që gjenden në objektet fetare dhe se tek këto dërrasa të kalbuara binin pre naivët fetarë. Feja, traditat shqiptare që komunistët i quanin zakonet prapanike, sipas ateistëve, kanë qenë gjithmonë agresive në qëndrimet e tyre ndaj gruas. Sipas autorit “gruaja në shtëpi ajo i nënshtrohej burrit dhe, po të mos i qëndronte e përulur, e përzinte nga shtëpia, kishte të drejtë të merrte shumë gra”. Pozitës skllavëruese të gruas sipas komunistit Qemal Hoxha në shkrimin “Lumturinë tonë po e gjejmë tek partia dhe jo tek feja e zoti”, botuar në gazetën “Zëri i Popullit” të datës 31 Mars 1967, vetëm lufta ndaj fese e zakoneve prapanike, do i jepte fund. “Babai i Teqes Halimi gjatë luftës Nacional –Çlirimtare u hoq si asnjanës por pas çlirimit, duke u prekur nga reforma agrare, u hodh kundër pushtetit popullor. Ai grumbulloi rreth vetes njerëz të pakënaqur dhe në vendet që i quante të shenjëta kishte fshehur arme” deklaronte autori ateist. Sipas komunistit në shkrim, gjyqi i popullit i dha dënimin e merituar, pasi populli duke ecur në rrugën që i tregoi partia dhe jo feja, sipas autorit e kuptoi qartë që këto besime nuk janë tjetër veçse opium për të mashtruar e gënjyer njerëzit, propagandonin komunistët.
Luan Rama/
Një nga politikanët e rrallë të virtutit dhe të moralit, Lionel Jospin (Zhospen) u largua sot nga kjo botë i përshëndetur nga politika evropiane dhe veçanërisht nga e majta dhe e djathta franceze për kontributin e tij të veçantë në progresin e shoqërisë franceze dhe pikësëpari të një politike të ndershme, të pastër dhe larg kompromiseve politiciene për të qëndruar medoemos dhe me çdo kusht në pushtet. Ishte pikërisht ky politikan, që kur humbi në zgjedhjet presidenciale të vitit 2002, ai deklaroi se nuk do ti kthehej më politikës. Dhe këtë fjalë ai e mbajti duke fituar respektin dhe simpatinë e një populli të tërë. Kryeministri Jospin e vizitoi Shqipërinë dhe kishte një simpati të veçantë për vendin tonë.
Ai krijoi një fond prej 5 milionë euro për krijimin e një qendre kulturore franceze në Tiranë dhe një financim afatgjatë më pas, por mjerisht, për interesa meskine të botës shqiptare, ky projekt nuk u realizua. Kujtoj kur në një takim të parë me kryeministrin e ri Majko, të takuar në Lyon, kohën më të madhe ai i foli për ish kryeministrin Nano dhe vizionin e tij evrpian dhe kishte besim që Shqipëria shumë shpejt do të integrohej në Bashkimin Evropian. Një simpati e veçantë e lidhi atë me presidentin Rexhep Meidani. Por ky integrim do të vononte. Kujtoj gjithashtu kur e shoqërova në vizitën e tij të parë dhe të fundit në Shqipëri, mbresa që i botova dhe në librin “Nën hijen e eklipsit” mbi angazhimin francez për mbrojtjen e Kosovës. Kujtime që mbeten të pashlyera në kujtesë për një politikan si ai, në një kohë kur “makiavelët” kanë përmbytur botën e politikës!
Jospin në Shqipëri
Nuk kaluan shumë ditë dhe kryeministri francez do të nisej për në Shqipëri, Maqedoni dhe pastaj të vazhdonte rrugën e nisur drejt Kajros, në Egjipt, ku do të shkonte për një vizitë zyrtare të planifikuar shumë kohë më parë. Që në mëngjes herët nisem për në aeroportin ushtarak Villacoublay, jo larg Parisit. Pas pak vjen dhe Jospin, me një pamje të shpenguar dhe të qeshur. Dje kishte folur gjatë me kryeministrin Majko, i cili ndodhet në Bon për një vizitë zyrtare të planifikuar më parë. Fatkeqësisht, ata s’do të takohen, edhe pse është një vizitë historike për shqiptarët: ardhja për herë të parë e një kryeministri francez në historinë e marrëdhënieve franko-shqiptare. Në aeroport, pasi takohemi të gjithë, me shoqëruesit e këshilltarët e tij, ngjitemi në avionin qeveritar. Nisemi për në Tiranë, kësaj radhe pa gazetarë. Fluturimi është i këndshëm dhe rrugës kryeministri më pason fotografitë që janë bërë në Matignon me presidentin Meidani, kur ai ishte për vizitën e tij zyrtare. Qesh gjithashtu dhe me një fotografi ku kemi dalë së bashku. Sa i rreptë duket në punë, aq dhe i lirë dhe me humor është ky kryeministër në një ambient jashtë pune. Jospin, «trashëgimtari rrebel» (l’héritier rebelle), e cilëson në librin e tij me të njëjtin titull publiçisti francez Gerard Leclerc, botuar më 1994, duke kujtuar se karriera e tij është e lidhur me epokën miterandiste.
Student i ENA- s, shkolla e politikanëve të rinj të Francës, që i ri, ai ishte fillimisht një simpatizant i lëvizjës komuniste. Madje një kohë drejtonte «Grupin e studimeve revolucionare». Demonstratat e studentëve dhe të puntorëve francezë më 1968 do të jënë vendimtare për nismën e karrierës së tij si politikan. Ai atëherë ishte një diplomat në zyrat e ministrisë së Jashtme franceze por ai vendosi ta braktisë ministrinë dhe të merrej me studime të tjera. Eprorët e tij, që njihnin kapacitetin e këtij diplomati të ri, vendosën ta joshin duke e dërguar në Harward të Amerikës për të ndjekur kursin e famshëm në atë kohë të Henry Kissinger. Por menjëherë, sapo u kthye nga Amerika, Jospin këmbënguli gjersa u largua nga diplomacia. Fillimisht ai u kthye në një profesor universitar dhe më vonë u fut drejtpërdrejt në politikë. Në fillimin e viteve 80-të ai u afrua shumë më socialistët dhe rrethin e ngushtë të Miteranit, i ngarkuar për lidhjet mes partisë socialiste franceze dhe të partisë komuniste, çka do të sjellë më pas që në qeverinë e parë të Miteranit të ketë katër ministra komunistë.
Më 1981 merr pjesë në fushatën elektorale dhe është ndër figurat e rinisë socialiste. Sapo Miterani zgjidhet president, ai e cakton atë drejtuesin kryesor të partisë. Një barrë e rëndë për politikanin e ri. Shumë shpejt, Jospin u bë një nga bashkëpuntorët e afërt të Miteranit, krahas Delor, Lang, Morua, etj. Më 1983, me rënien e qeverisë së parë dhe ardhjen e Fabiusit kryeministër, në partinë socialiste franceze ndihen një sërë rrymash që luftojnë për të dominuar në partinë socialiste. Është koha kur pushteti ndikonte mbi partinë dhe kur Jospin ngrihet kundër diktatit të qeverisë mbi partinë. Ishte kjo një luftë e gjatë dhe e lodhshme që do të sjellë më vonë, më 1988, largimin e tij nga drejtimi i partisë dhe hyrjen në qeveri si ministër i Arsimit. Më 1991 ai nuk arriti të zgjidhej deputet në zonën elektorale të tij dhe detyrimisht largohet nga qeveria. Rikthehet në partinë socialiste dhe më vonë rifutet përsëri në qeveri, po si ministër i Arsimit. Por kjo periudhë do të jetë e shkurtër. Më fitoren e së djathtës më 1993, ai i rikthehet politikës. Më 1995, gjatë fushatës presidenciale, kongresi i partisë e cakton si kandidat të saj për këto zgjedhje, deri sa më vonë do të zgjidhet në mënyrë triumfale kryeministër.
… Kur i afrohemi bregdetit shqiptar Jospin mundohet të vëzhgojë nga dritarja e avionit peizazhin që shtrihet poshtë buzë detit Adriatik, i cili e impresionon menjëherë. Afrohem dhe i tregoj për zonën e Durrësit dhe ndërkohë avioni bën një kthesë të madhe duke iu drejtuar Rinasit. Duke u afruar, spikasim helikopterët “apache” dhe qindra mjete të tjera të blinduara që janë stacionuar në mes të aeroportit. Pamja është impresionante. Në Rinas, është shtruar “qylymi i kuq” siç ndodh për vizitat e zyrtarëve dhe të përsonaliteteve të larta shtetërore. Në historinë e marrëdhënieve të të dy vëndeve, është hera e parë që një kryeministër francez vjen në Shqipëri. Jospin zbret i pari dhe pas tij nxitoj ta shoqëroj gjatë takimeve me përsonalitetet shqiptare që presin ta takojnë: zëvendëskryeministri Ilir Meta, ministri i Jashtëm Paskal Milo, e personalitete të tjera. Mjaft prekëse ishin imazhet e kosovarëve të instaluar në kodrën e liqenit të Tiranës, ku pata rastin, të dëgjoja nga goja e shumë grave përdhunimin e tyre nga ushtarët serbë. Pranë nesh, disa gazetarë francezë më pyesnin dhe kërkonin tu përktheja diçka. Në fakt, pas pak duhet t’i hipim një avioni ushtarak për të shkuar deri në Tiranë. Udhëtimi është i shkurtër drejt Tiranës. Është një ditë e bukur dhe Tirana duket si në pëllëmbë të dorës.
Zbresim në fushën e stadiumit “Qemal Stafa” dhe prej andej me këmbë drejt e në presidencën e Republikës, ku na pret presidenti Meidani. Një pritje mjaft e ngrohtë ku, veç ministrit Milo, ishte dhe Kastriot Islami, i cili është caktuar nga qeveria për menaxhimin e një “komisioni të emergjencës”. Pas këtij takimi u rikthyem përsëri në stadium për të marrë helikopterin dhe për t’ju drejtuar me shpejtësi Elbasanit ku është instaluar komanda franceze e kolonelit Gros, me rreth 800 trupa, kryesisht francezë, danezë dhe një detashment grek. – “Nous étions ici parmi les premiers, avec notre pont aerien et nos hélocopteres” (“Ne erdhëm këtu ndër të parët me krijimin e kësaj ure ajrore dhe helikopterët tanë) – thotë kryeministri Jospin, që i shoqëruar nga kryetari i bashkisë dhe prefekti i Elbasanit, viziton kazermat e rregulluara nga francezët. Nga Elbasani, gjysëm ore më vonë, helikopteri na çoi në Kolonjë, një fshat buzë rrugës, midis Fierit dhe Lushnjës, jo larg nga Pojani i Apollonisë antike. Një kazermë e vjetër e ushtrisë ishte shndruar më urgjencë në një kamp të madh ku ishin vendosur mijra kosovarë të ardhur nga Kosova.
Sapo Jospin iu afrua kampit, kosovarët e rrethuan për ta takuar. Një nënë më lot në sy i tregonte për tmerret që kishte përjetuar; një tjetër i kërkonte që të ndihmoheshin ata që kishin mbetur nëpër malet e Kosovës. “Na mjafton një kafshatë bukë, por ju lutemi, ndihmoni ata që kanë mbetur atje që të mos vdesin nga masakrat dhe uria”. – Do t’ ju ndihmojmë patjetër, – ju përgjigjej Jospin, duke ju shtrënguar duart me radhë, dhe i ndjekur nga gazetarët francezë e të huaj, hyn për të parë dhomat e tyre dhe shërbimin mjeksor. Më pas bisedon më ushtarët francezë që po instalojnë një stacion pompimi të ujit të pishëm. Dikush nga kosovarët më afrohet dhe më tregon krahun e tij me një plagë të madhe, ende të pambyllur: – Ja ç’më kanë bërë serbët! Një vëlla ma kanë vrarë para syve të mi. Nuk di se ku i kam fëmijët… Papritmas sytë e tij të pikëlluar shndrisin nga një shkëlqim i vëçantë: – Ani, ne do të kthehemi në Kosovë!
Një revoltë e madhe dhe një ndjenjë shpagimi vlonte brenda shpirtit të tij… Të njëjtat imazhe dramatike dhe në një kamp pranë Rrushbullit. Kryeministri francez ishte prekur nga ky spastrim etnik që me siguri i kujtonin karvanet e hebrenjve në kampet naziste të pëqëndrimit që i çonin drejt dhomave të gazit!
Kthimi me helikopter drejt Tiranës i ngjante një skene filmi. Kryeministri francez, që fillimthi ishte ulur krah Islamit, u ngrit dhe kërkoi të ndrohet më pilotin e dytë, i cili i lëshoi vendin, duke marrë kufjet e tij. Ndërkohë helikopteri ushtarak shtoi shpejtësinë dhe iu drejtua luginës së ngushtë. Jopsin mbante timonin dhe drejtonte helikopterin. Kolegu im që ishte pranë meje, ambasadori Christman, hapi sytë i habitur dhe duke buzëqeshur u shtrëngua fort duke u mbajtur pas hekurave të helikopterit. Buzëqeshja e tij ishte e shkurtër pasi pashë që u zbeh në fytyrë. Helikopteri vërtitej më shpejtësi me manovrime tepër të guximshme dhe mjaft afër tokës.
Padyshim, Jospin dukej i gëzuar që kishte takuar kosovarët dhe ushtarët francezë e po kështu politikanët shqiptarë, i vendosur për të ndihmuar gjer në fund shqiptarët e Kosovës dhe kauzën e tyre. Të gjithë e kishin pritur atë krahëhapur. Të gjithë kishin besim se kjo luftë, në sajë të NATO-s do të përfundonte me fitoren e së drejtës dhe të lirisë në Kosovë. Në të njëjtën ditë, të njëjtën gjë kishin shprehur edhe zëvendëskancelari austriak Schuessël, ministri i mbrojtjes së Anglisë Xhorxh Robertson, si dhe gjenerali amerikan Henry Shëlton, kryetar i shefave të shtabeve të ushtrisë amërikane. Shifra e UNHCR që është botouar në të gjitha mediat e botës ka arritur në 371 mijë të deportuar në Shqipëri, 154400 në Maqedoni, 62 mijë në Mal të Zi, etj. Botimi në 30 prill i raportit të “Medecins sans Frontieres” (Mjekët pa kufi) me titullin “Hetim mbi deportimin e shqiptarëve”, e ka tronditur opinionin publik botëror ndërkohë që shumë intelektualë serbë nëpër Evropë, ata që e akuzonin Milosheviçin, tashmë e mbështesnin atë në qëndresën e tij “heroike” kundër bombave të NATO-s. Dëshmitë në këtë raport janë të shumta. Midis tyre dhe një grua nga Prishtina, e cila dëshmonte:
“Në Prishtinë nuk kishin mbetur shqiptarë veçse në qëndër të qytetit. Njërëz të maskuar më armë na detyruan të linim shtëpitë, duke na çuar drejt stacionit të trenit. Një tren i gjatë na priste. Ai u nis menjeherë. Në kufi, ne qëndruam brenda në tren më orë të tëra. Kur portat u hapën ata na thanë të ecnim mes shinave sepse rruga ishte minuar…”
Schiller: Kur mijëra halle na rëndojnë shpirtin dhe zgjuarsia jonë rrezikon të shuhet nën peshën e punës, teatri del e na rrok në gjirin e tij
Teatri është një nga ato pak mrekulli njerëzore që nuk i nënshtrohen kohës, por e përthithin atë, e përpunojnë dhe e rikthejnë në formë të përjetshme. Ai është zëri i shpirtit, një akt i gjallë ku realiteti dhe imagjinata nuk janë më dy pole të kundërta, por një bashkëjetesë e ndezur, një tension krijues që lind kuptim. Në skenë, njeriu përballet me vetveten, pa maska, edhe kur mban maskë.
Nga amfiteatrot e Greqisë së lashtë, ku fjala kishte peshën e fatit dhe kori i jepte zë ndërgjegjes kolektive, deri te skenat moderne ku eksperimentimi shpërbën kufijtë e formës, teatri ka mbetur një nga mënyrat më të fuqishme të komunikimit dhe të ndërgjegjësimit. Ai nuk është vetëm rrëfim, është akt. Nuk është vetëm pasqyrim, është ndërhyrje.
Në këtë ditë të shënuar, kujtojmë Friedrich von Schiller, i cili i dha teatrit një dimension etik dhe qytetar, duke e vendosur atë në rolin e një gjykatësi moral të shoqërisë. Në vizionin e tij, skena nuk është zbavitje, por tribunal, një vend ku padrejtësia ekspozohet dhe e vërteta merr zë.
Ai shkruante:
“Kur drejtësia, e blerë me flori, mbyll sytë dhe i shërben me heshtjen e saj vesit; kur paudhësitë e të fuqishmëve ngrihen si tallje mbi pafuqinë e saj dhe frika ia paralizon të djathtën pushtetit, teatri merr në duart e veta shpatën dhe peshoren, duke e nënshtruar vesin në një gjyq të rreptë…
Kur pikëllimi na gërryen zemrën, kur melankolia helmon orët e vetmisë, kur bota na ka kthyer shpinën dhe punët ecin së prapthi, kur mijëra halle na rëndojnë shpirtin dhe zgjuarsia jonë rrezikon të shuhet nën peshën e punës, teatri del e na rrok në gjirin e tij.”
Këtu qëndron madhështia e teatrit, në aftësinë e tij për të qenë njëkohësisht gjyq dhe strehë, revoltë dhe ngushëllim, thirrje dhe përgjigje.
Në një tjetër kohë dhe në një tjetër kontekst, Arthur Miller e përkufizoi këtë esencë me një thjeshtësi të mprehtë. Sipas tij… “Teatri është kaq magjepsës pafundësisht, sepse është kaq i rastësishëm. Është vetë jeta.”
Dhe vërtet, teatri është jeta në formën e saj më të përqendruar, një moment i pakthyeshëm, një përjetim që ndodh vetëm një herë, përpara syve të atyre që janë dëshmitarë të tij. Nuk ka rikthim, nuk ka korrigjim, vetëm prani.
Vetë fjala “teatër”, nga greqishtja theatron, nënkupton “vendin për të parë”. Por në thelb, teatri është vendi për të ndjerë, për të kuptuar, për t’u tronditur. Ai është një laborator i emocioneve dhe ideve, ku njeriu eksploron kufijtë e vetvetes dhe të botës që e rrethon.
Në çdo shfaqje, një univers i tërë ngrihet dhe shembet brenda pak orësh. Dhe kjo ndodh falë një bashkëveprimi të jashtëzakonshëm krijues, dramaturgë që ndërtojnë botë me fjalë, regjisorë që u japin formë vizioneve, aktorë që i mishërojnë ato me trup dhe shpirt, dhe një ushtri e padukshme artistësh e teknikësh që e bëjnë të mundur magjinë.
Historia dhe kuptimi i kësaj dite
International Theatre Institute, në vitin 1962, vendosi të shpallë këtë ditë si një homazh për teatrin, jo vetëm si art, por si një akt njerëzor i domosdoshëm. Qëllimi nuk ishte thjesht festimi, por kujtesa, kujtesa se teatri ka fuqinë të ndikojë ndërgjegjen, të sfidojë strukturat e pushtetit dhe të frymëzojë ndryshim.
Sot, më shumë se kurrë, në një botë të shpërqendruar nga shpejtësia dhe fragmentarizimi, autoritarizmi cinik i pushtetit, atyshmëria rastësore e përgjithësimit, teatri mbetet një hapësirë e rrallë e përqendrimit të së vërtetës si thirrja e bubushme që del nga rrënojat e shpirtit, duke mbajtur në duar pishtarin e zjarrit të Prometeut, për t’i dëshmuar botës dritën dhe legjitimuar fjalën si kundërvënie ndaj pushtetit të frikshëm të heshtjes.
Po, teatri është ende një vend ku fjala ka ende peshë, ku heshtja guxon të ngre zërin, dhe ku njeriu, për një çast, ndalon dhe dëgjon, reagimi qaset si rrugë shpëtimi. Le të nderojmë, pra, jo vetëm artin e teatrit, por edhe ata që i japin jetë atij, ata që guxojnë të flasin kur të tjerët heshtin, që ndriçojnë kur errësira bëhet normë, që krijojnë kur realiteti duket i papërballueshëm, gjithmonë dhe gjithkund, edhe atje ku shemben tempujt e fjalës dhe ngrihet kërcënueshëm rrënoja e frikës.
Sepse teatri nuk është thjesht një formë arti.
Ai është një akt qëndrese i shpirtit njerëzor për të mos u dorëzuar, për të mos heshtur, për ta bërë fjalën një grusht të paligjshëm që godet malin që s’bzan.
Albert Vataj