s p – Page 3201 – Dielli

PËR ROMANIN DHE ROMANET

August 11, 2021 by s p

Profesor Ridvan Dibra sjell për publikun veprën e tij më të fundit “Për romanin dhe romanet” (shënime, kujtime, ese). Në një rrëfim për gazetën Dielli, Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, dhënë Editorit Sokol Paja, shprehet se romani është njëri prej miqve më të mëdhenj e më besnikë të qenies njerëzore.

PËR ROMANIN DHE ROMANET

Për romanin është folur dhe flitet shumë. Ndoshta më shumë se për çdo lloj tjetër letrar. Tjerrën teori e traktate. Përpunohen parashikime e pandehma. Prej atyre kobzeza, që paralajmërojnë “vdekjen e romanit”, deri te ato më optimistet, të cilat shenjtërojnë mbretërimin e tij. Si përherë, e vërteta rri diku në mes. Ndërsa romani veçse stërpiket paksa prej gjithë këtij rrebeshi teorik dhe estetik, duke vazhduar të jetë, si përherë, njëri prej miqve më të mëdhenj e më besnikë të qenies njerëzore. Tashti, pas më shumë se tridhjetë vjet krijimtari, kur kthej kryet mbrapa dhe shoh që emrin tim e mbajnë jo pak por plot shtatëmbëdhjetë romane, them se kam të drejtë edhe unë të shpreh, me modesti, ndoca përshtypje e konsiderata për këtë Mik të Madh, i cili ka shënjuar jo vetëm krijimtarinë, po krejt jetën time. Do ta bëj sipas mënyrës sime. Pa tjerrë teori e traktate. Duke u mbështetur, para së gjithash, te përvojat e mia me secilin roman. Por edhe duke i kërkuar ndihmë kujtimeve dhe shënimeve, që kam mbajtur herë pas here. Besoj në vëmendjen dhe mirëkuptimin e lexuesve.

DUKE U DRIDHUR SI NDËR ETHE (NUDO 1995)

Më në fund, duke u dridhur si ndër ethe – një Zot e di nga emocionet më fort, apo nga të ftohtit e pasmesnatës? – i vë edhe pikën e fundit romanit tim të parë! (13 dhjetor. Ora 1 e 20 minuta, pas mesnate. Viti 1994). Thuajse pavetëdijshëm, e godas fort (me gishtin tregues të dorës së majtë) tastën e makinës së shkrimit (një “Olivetti” e vjetër, gati shekullore), aq fort sa ime shoqe zgjohet e trembur nga gjumi. (Në pamundësi të kem një mjedis vetëm për vete, dhoma e gjumit më shërben edhe si studio). Për një muaj rresht, kam punuar si i çmendura si i dehur mbi këtë roman. Duke harruar, shmangur e shpërfillur gjithçka që s’kishte lidhje me të. Ditën dhe natën. Mëngjeseve, me të zbardhur. Apo netëve vonë, pas mesnate. Me një lloj droje se mos gjetja, fabula e karakteret dilnin jashtë meje dhe shpërbëheshin. Siç kisha një drojë të lehtë se mos, qoftë dhe pa dashjen time, po ndikohesha nga romanet e autorëve që i kisha ma fort për zemër atëherë; edhe pse gjithë ajo zjarrmi që shoqëronte shkrimin e romanit tim të parë, vështirë të linte shteg për ndikime të ndërgjegjshmee, aq më keq, për imitime të vetëdijshme. Megjithatë, edhe pse jo shpesh, vinin e ndërhynin në vetëdijen time vepra të tilla, si “Shkretëtira e tartarëve” e Buzzat-it, apo romanet e Kafkës, sidomos “Procesi”. Tani që romani sapo ka përfunduar, unë ndihem i kapërthyer prej lloj – lloj ndjesish kundërthënëse: edhe i lumtur sa s’ka, edhe bosh e i zbrazur. Kurse titullin e kam vënë që në fillim, ende pa nisur punën: PUSHTIMI I MADH. Pas gati katër orë rrugë të lodhshme me makinë, ndodhem në klubin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve në Tiranë. Kam lënë takim me zonjën Brikena Çabej, presidente e Shtëpisë Botuese “MçM Çabej”. Para pak kohësh, në një çast deliri e vetëbesimi deri në paranojë, kisha guxuar dhe e kisha nisur me postë dorëshkrimin e romanit tim “Pushtimi i madh”. Adresa: Shtëpia Botuese “MçM Çabej”, Tiranë. (Kjo Shtëpi e re Botuese, me fillime aq interesante e premtuese – saqë prej shumëkujt besohej se do të ishte në ballë të editorisë shqiptare, kishte botuar romanet e dy prej autorëve më të njohur: Ismail Kadaresë e Fatos Kongolit). Me ta postuar dorëshkrimin, do të nisnin edhe dyshimet e mia. Mos isha ngutur? Mos e kisha tretur atë dorëshkrim? Kush më njihte mua? Mos duhej të kisha synuar një shtëpi botuese më modeste?

Dhe plot e plot kësi pyetjesh, që më mundonin jo pak. Porse për çudinë e shendin tim të madh, pas gati dhjetë ditësh, po me postë, vjen edhe përgjigjja e botueses. Hap zarfin dhe nuk u besoj syve të mi: dorëshkrimi është pëlqyer, bile shumë. Në fund, kërkohet “një takim me autorin”, domethënë me mua. Janë shënuar data, ora dhe vendi i takimit…

MODERNITETI, LAKONIZMI, TREGU, JOSHJA E LEXUESIT

Dhe ja ku jam tani: në pritje. I tendosur dhe i tensionuar. I pamësuar me takime të tilla. Nuk vonon dhe zonja Çabej shfaqet në Sallën e madhe të Lidhjes. E njoh, edhe pse portretin e saj e kam parë veç një herë gazetë. Sharmante e plot klas, drejtohet për te unë. Edhe pse ka plot të tjerë në sallë. Si më njohu? Si e nuhati që unë jam Ridvan Dibra? Apo i kishte mjaftuar qëndrimi im në tryezë e “droja si prej provinciali”? Mjaftuan vetëm pak çaste që tendosja e droja ime të treteshin dhe biseda mes nesh t’i ngjasonte asaj të dy miqve, të cilët kanë vite e vite njohjeje. Merita e saj, kuptohet. Pas pak, do t’i vinte radha dorëshkrimit të romanit tim. Vërejtje e sugjerime nga ana e botueses. Jo për anë themelore të romanit, të tilla si fabula, subjekti, karakteret. Porse për fjalë e fjali të veçanta. Diku pajtohem, diku kundërshtoj. Me njëfarë droje në fillim, më i sigurt dhe më i vendosur më pas. Derisa i vjen radha titullit. Botuesja ka variantin e vet: “NUDO”. Kundërshtoj prerë. Titulli i vendosur prej meje më duket më domethënës, më shprehës, më i lidhurme fabulën e romanit. Botuesja nuk tërhiqet dhe parashtron argumentet e veta për titullin e zgjedhur prej saj: moderniteti… lakonizmi… nudoja e pranishme në roman… tregu… joshja e lexuesit… Unë nis e hezitoj në zgjedhjen time. Lëkundem. Derisa dorëzohem. Bëj kompromis. Dhe i vjen radha kontratës, të cilën e nënshkruaj menjëherë, pa i lexuar të plotë nenet e saja. Dhe në fund, një shishe shampanje mbi tryezën tonë. Trokasim gotat dhe urojmë “për miqësi e bashkëpunim të frytshëm”. Unë jam në qiellin e shtatë! disa muaj më vonë, viti 1995, kam në dorë kopjet e para të “NUDO”-s. Shtypi është realizuar i plotë në Itali. E mbaj nëpër duar romanin tim të parë (me kujdes, thua se po mbaj një foshnjë të njomë) dhe s’u besoj syve. Një botim i mrekullueshëm, i pazakontë për ato vite, të cilin as kisha guxuar ta ëndërroja. Në ballinë është e riprodhuar një prej nudove të skulptorit të famshëm Henry Moore. Në çast, me një si peng të lehtë në shpirt, rrekem ta imagjinoj sesi do të ishte paraqitja e ballinës po të qe zgjedhur varianti im i titullit, por shpejt e largoj mendjen nga një ngasje e tillë. Edhe vihem ta lexoj romanin tim të botuar, thua se nuk jam unë që kam zbardhur kushedi sa net mbi të.

“DALLËNDYSHET E BALLKANIT”

Pritja që i bëhet romanit tim të parë, është e mirë. Edhe pse jam larg nga qendra, domethënë nga Tirana, jehonat vijnë deri te unë, në Shkodër. Romanin e lexojnë dhe e pëlqejnë sidomos të rinjtë. Botohen disa recensione e shkrime pozitivë. Bëhet edhe një propozim për ekranizimin e tij, por që mbetet pa u realizuar. Megjithatë, unë ruaj vazhdimisht një shije të ithët pakënaqësie: kam pritur, ndoshta, diçka më shumë dhe druaj se romani im është keqkuptuar në ndonjë rast. Derisa vjen fundi i vitit dhe bashkë me të mbërrin edhe befasia e madhe: romani im “NUDO” është përzgjedhur prej një jurie specialistësh si njëra nga tetë veprat më të mira të Letërsisë Shqiptare – në kuadrin e një projekti të shpallur po atë vit dhe që quhet “Dallëndyshet e Ballkanit”. Veprat fituese, të gjitha, do të përkthehen në frëngjisht! Unë jam prapë në qiellin e shtatë. Është romani im i parë dhe kurrë s’e kisha ëndërruar një fat të tillë për të. Herë – herë, thuajse pavetëdijshëm, çoj nëpër mend Kadarenë dhe “fatin” e tij me romanin e parë. Pas pak ditësh, më thonë se janë shpallur në gazetë titujt e veprave, që do të përkthehen dhe botohen në frëngjisht. Me duart që më dridhen dhe me një parandjenjë të ligë që më vjen prej s’di se ku, shfletoj faqet, derisa gjej listën e veprave. I përpij me sy. Nuk e gjej romanin tim. I lexoj prapë. Prapë e prapë. Derisa bindem: romani im nuk është në listë, e kanë hequr. Pa asnjë sqarim a justifikim. Me një akt të neveritshëm e provincial të do strukturave të mykura. Bashkë me romanin tim është “flijuar” dhe romani i pashoq “OH” i Anton Pashkut, edhe ai i përzgjedhur në listën fituese. Janë zëvendësuar paturpësisht me veprat e dy autorëve aktivë të famëkeqit realizëm socialist. Një si lëmsh më mblidhet në fyt dhe ndihem i mjerë e i pafuqishëm. Edhe përlotem, më duket. Dua të ankohem dhe të protestoj, por nuk di se ku e sesi. Shkodra ime duket aq larg nga Tirana, kryeqyteti im. Pak kohë më vonë, mësoj se me përkthimin e romanit tim “NUDO” në frëngjisht po merret përkthyesja e njohur Christiane Montécot. Por vdekja e papritur ia ndërpret planet kësaj zonje të madhe, të lidhur aq fort me letrat shqipe.

KURTHET E DRITËS (1997)

Romani i dytë vjen dy vite pas të parit. Por, ndërkohë, me një ritëm jo normal dhe disi të shfrenuar, kam botuar disa libra njëri pas tjetrit: tregime të shkurta, parabola, novela. Ndonjë prej këtyre titujve botohet nga botues në viset shqiptare jashtë Shqipërisë. Siç është, për shembull, një vëllim me novela. Ky fakt do të sjelli një paradoks, i cili, më duket, vazhdon edhe sot e kësaj dite: krijimtaria ime njihet e lexohet më shumë jashtë kufijve të Shqipërisë zyrtare sesa brenda saj. Gjithashtu, këto botime të shpejta dhe me botues të ndryshëm, do të sjellin njëlloj ftohjeje, në fillim, e më pas edhe divorcin me botuesen time të parë, me të cilën pata besuar se do të kisha një bashkëpunim të gjatë. Por le t’i kthehemi romanit tim të dytë. Shkak për nisjen e tij bëhet një kronikë e zezë, ndeshur në shtypin e atëhershëm. Në atë kronikë bëhej fjalë për një çift dashnorësh, që gjenden të vdekur (të zhveshur, saktësonte kronika) brenda një strehimi luftarak (bunker), njëri prej atyre strehimeve me të cilët qe e mbushur Shqipëria dhe që diktatori komunist i pati ndërtuar për t’u mbrojtur nga armiqtë e jashtëm. Në vitet e para pas rënies së komunizmit, strehime të tilla nisën të shërbenin për shumëçka: vende banimi për njerëz e për kafshë, klube e lokale (sidomos bunkerët në bregdet), strofuj ku fshihej droga e armët, nevojtore publike dhe, para së gjithash, streha për dashnorët ilegalë. Në kronikën e atëhershme jepeshin disa variante për vdekjen e çiftit. Por më i besueshmi dukej ai që e lidhte vdekjen e dy dashnorëve me një vrasje, si ndëshkim për dashurinë e tyre të paligjshme. Në fakt, kurrë s’e kam pasur tamam të qartë ngarkesën e dashurisë me një epitet të tillë dhe ndarjen e saj në dy lloje:

Të ligjshme.
Të paligjshme.

Sipas meje, dashuria është ose nuk është.

Siç thashë edhe më sipër, leximi i kësaj kronike u bë shkak që të niste romani im i dytë. Ose më saktë, shërbeu si detonator dhe ndezi atë materie krijuese, që qe ngjizur brenda meje prej kohësh. Sepse, më duhet ta pohoj, në atë periudhë po kaloja një fazë të jetës sime shoqëruar me ndjesi të vazhdueshme faji. Herë për faje të kryera. Herë – herë për faje të pakryera. Mbetur në tentativë. Ata që e kanë lexuar këtë roman, nuk besoj se mund të kenë gjetur diçka të përbashkët mes fabulës së tij dhe fatit të dy dashnorëve në kronikën e zezë. Por, ndoshta, edhe mund të kenë gjetur jo pak përkime. Ku me e ditë? Pa nisur mirë punë, romanit i gjej titullin “TUNELI”. Jo thjesht për faktin se ngjarjet e këtij romani zhvillohen brenda një tuneli, strehimi luftarak, por sepse, përmes simbolikash e përvojash vetjake, dëshiroj që me këtë roman të jap dilemat dhe dyzimet e qenies – sidomos ato të natyrës morale – në “tunelin” brenda vetes së vet. Por pas pak ditësh heq dorë nga ky titull. Sapo mësoj nga një mik i afërt se pikërisht kështu quhet një vepër e shkrimtarit të madh argjentinas, Sabato. (Më vonë, me t’u përkthyer në shqip, e kam lexuar me një frymë “Tunelin” e Sabatos. Dhe, që të jem i sinqertë, por edhe duke kërkuar njëqind herë ndjesë për mungesën e modestisë, “tunelin” tim e kam gjetur më interesant, më origjinal). Romanit tim i gjej një emër tjetër, “KURTHET E DRITËS”, titull ky me ngarkesë simbolike dhe që lidhet me lojën që bën drita kur, përmes tubave të ajrimit (pesë të tillë janë në vepër), futet në hapësirën e errët të tunelit.

Gov. Cuomo resigns in wake of damning sexual harassment accusations

August 10, 2021 by s p

FILE – New York Gov. Andrew Cuomo, left, and Lt. Gov. Kathy Hochul listen to a speaker during a cabinet meeting in the Red Room at the Capitol on Wednesday, Feb. 25, 2015, in Albany, N.Y. (Mike Groll/AP)

By DENIS SLATTERY and CHRIS SOMMERFELDT NEW YORK DAILY NEWS |AUG 10, 2021 AT 12:13 PM

ALBANY — Gov. Cuomo resigned Tuesday in the face of escalating political pressure over a bombshell report corroborating sexual misconduct claims and detailing years of predatory behavior, saying that he no longer wants to be a “distraction” to New Yorkers. One of the most prominent Democratic governors in the country, Cuomo’s fall from grace was swift as his administration became embroiled in controversy amid the COVID pandemic and multiple women came forward with claims that the 63-year-old politician sexually harassed them. “Wasting energy on distractions is the last thing that state government should be doing. I cannot be the cause of that,” Cuomo said in a live-streamed speech from his Manhattan office. He continued, “Given the circumstance, the best way I can help now is if I step aside and let government get back to government, and therefore that’s what I’ll do.” Lt. Gov. Kathy Hochul will take over as governor in 14 days, becoming the first woman to take over leadership of the state, Cuomo said. He pledged to make it a “seamless” transfer. Cuomo’s stunning downfall comes as 11 women, the majority of whom were much younger aides and advisers, shared their accounts of inappropriate behavior and harassment with investigators working under Attorney General James. Calls for Cuomo’s resignation and impeachment mounted as the accusations piled up earlier in the year. But it took a 165-page report released Tuesday following a five month independent investigation to bring an end to the three-term governor’s rule. Cuomo had remained defiant, resisting calls for his ouster, as he painted the probe as politically-motivated and biased. His tone changed Wednesday after a week of long-time allies and union backers breaking from the career politician to call for his resignation.

Front page for New York Daily News on Feb. 25, 2021: 'Woes pile up for Andy' -- *Nursing home cash flooded Cuomo coffers *Ex-gov aide spills dirt on alleged sex harass — Front page for New York Daily News on Feb. 25, 2021: ‘Woes pile up for Andy’ — *Nursing home cash flooded Cuomo coffers *Ex-gov aide spills dirt on alleged sex harass (New York Daily News)

James’ probe, run by former federal prosecutor Joon Kim and employment discrimination attorney Anne Clark, details a pattern of creepy conduct that violated state and federal laws — including unwanted advances, touching of “intimate body parts” without consent and comments that accusers called “deeply humiliating, uncomfortable, offensive, or inappropriate.” Cuomo and his senior staff also fostered a “toxic” workplace that enabled “harassment to occur and created a hostile work environment” and took actions to retaliate against at least one former employee for going public with accusations against the powerful Democrat. Former Cuomo adviser Lindsey Boylan sparked the fire earlier this year when she published an essay detailing a toxic workplace besieged by bullying behavior, sexual harassment accusations against the governor and alleged that Cuomo once kissed her against her will. Multiple other women followed suit, coming forward with similar claims. Most damning, an aide claimed the governor reached under her blouse and groped her while at the Executive Mansion, Cuomo’s official residence, late last year. The staffer who says Cuomo groped her told investigators that she “in no way, shape or form invited that nor did I ask for it. I didn’t want it. I feel like I was being taken advantage of.” She feared for her job and initially remained resolved to take the incident “to the grave,” but later related her account to co-workers after witnessing Cuomo publicly deny ever touching a woman inappropriately. At a March briefing, Cuomo apologized for comments he made in the past, claiming he didn’t know he was “making anyone feel uncomfortable.” Following James’ report, the embattled governor initially remained steadfast in his belief that he should remain in office. “The facts are much different than what has been portrayed,” Cuomo said in a scripted, pre-recorded response to the report. “I never touched anybody inappropriately… or made inappropriate sexual advances.” Assembly Speaker Carl Heastie (D-Bronx) pledged to fast-track his chamber’s impeachment investigation into the governor in the wake of the report. After meeting with his members on Tuesday, Heastie said that “it is abundantly clear to me that the Governor has lost the confidence of the Assembly Democratic majority and that he can no longer remain in office.”The sweeping impeachment investigation was also looking at whether the Cuomo administration obscured COVID deaths in nursing homes, whether the governor’s friends and family received special treatment and access to coronavirus tests and myriad other issues. In his third term, the governor earned a cult-like following as he became a national star early on in the coronavirus crisis thanks to his daily televised briefing. He spent a decade at the helm of the Empire State, forging a reputation as a ruthless leader with intimate knowledge of the machinations of state government. The eldest son of late Gov. Mario Cuomo, the Queens native followed his father’s footsteps to the Executive Mansion after serving as state attorney general and head of the federal Housing and Urban Development in the Clinton administration. He now becomes the second New York governor to step down in the past two decades. Former Gov. Eliot Spitzer resigned in 2008 after it came to light that he had repeatedly used the services of a high-priced prostitution ring. Prior to Cuomo’s sexual harassment scandal, the governor was already under fire and facing a federal probe amid accusations his administration grossly under-reported COVID-related nursing home deaths and tried to cover it up. In January, James’s office released a report that found coronavirus deaths at long-term care facilities appeared to be undercounted by roughly 50%. Hours after the blistering report was released state officials updated its public count of nursing home deaths, which ballooned from 8,500 to more than 15,000, about a third of all confirmed COVID deaths in the state. The following week, top Cuomo aide Melissa DeRosa told Democratic lawmakers that state officials “froze” when the Justice Department requested nursing home data last summer. She said that led to the stonewalling of requests for similar information by legislators. Cuomo, who published a book last year to “provide leadership lessons” as his political star rose to new heights, has denied there was any cover up.

Source: https://www.nydailynews.com/news/politics/new-york-elections-government/ny-cuomo-resigns-sexual-harassment-nursing-homes-scandal-20210810-xeud26xom5d35fgdrvd6donuku-story.html

33 VITE NGA EKZEKUTIMI I POETIT HAVZI NELA

August 10, 2021 by s p

Rrëfimi dramatik i Visar Zhitit: Si e varën në litar poetin Havzi Nela… (rd.al)/

VISAR ZHITI/

Poeti martir Havzi Nelaj erdhi sërish në qytetin e lindjes, tani në bronz, besnik i vetes dhe i të gjithëve ne. Me një rrëzëllim të mynxyrshëm si të fitimtarëve moralë, që kanë gjithçka, edhe jetën. Bustin e tij e realizoi skulptori Hilmi Hoxha, miku im kur isha mësues në Kukës, në një fshat të largët. Afër piedestalit me bustin e Havziut tonë, më arrestuan dhe mua dhe më dënuan 10 vjet burg për poezitë e mia.

Dhe do ta njihja Havziun në burgun e Spaçit, teksa shtynim vagonë në ferr. Më nëpërmendet heshtja e tij e mençur dhe ajo pak buzëqeshje, që kishte një si dritë të përtejme në terret e nëndheshme. Si një peng mall po sjell një pjesë nga burgologjia ime “Ferri i çarë” dhe fjalët e gruas së tij si një porosi e rrallë shpirti.

VARJA E FUNDIT
Kam lajm nga Havzi Nelaj. Ashtu, si është? Ka shkruar më poezi atje në Kukës(burg)? Pasi u lirua nga burgu e çuan në internim, në Arrën. Ç’emër, si arnat, si leckat e shpirtit. Ç’vështrim që kishe, të gjerë dhe ëndërrues. Heshtje. S’kisha ndeshur heshtje më rroposëse se tënden. Flisje pak. Pse kemi folur aq pak? Sa keq më vjen tani! Dhe në trup ishe i paktë, me kokën të anuar në njërin sup. Ah, si të varurit! Fytyrë e butë, me një ëmbëlsi trishtane. Ike pa leje nga internimi…

Po ti ishe arratisur një herë, kishin frikë prej teje. Kishe dhe një revole, s’dihej ku e gjete, që, në rast rrethimi, të vrisje veten… Dhe ashtu ndodhi, të rrethuan në shtëpinë e dajës, herët në mëngjes. Po flije, kur të zgjuan. Pe policët… qëllove me revole për të vrarë veten. Ta kapën dorën dhe plagose njërin nga rrethuesit në gojë. Arma ngeci. Vjetërane. T’u hodhën përsipër. Dhe të çuan në gjyq për të të dënuar për herë të katërt, po në atë ngrehinë ku isha dënuar edhe unë, i njëjti prokuror egërshan dhe i kafshët. Për herë të parë ishe dënuar poshtë, në Kukësin e vjetër, të mbytur tashmë nga ujërat e Drinit, në sallën e shfaqjeve të shtëpisë së kulturës.

Havzi Nela me kostum popullor
Havzi Nela me kostum popullor
Dramë e vërtetë. Ti, mësuesi i urtë, sapo kishe mbaruar universitetin me mundime dhe guxove e dole kundër prishjeve të tempujve të fesë, ishe për veshjet e bukura popullore, nuk duhen hequr me zor, ç’janë këto kooperativa, the, nuk kolektivizohen shpirtrat. Populli është i sëmurë, shtove. Dhe po të ndiqnin si kundërshtar. Bashkë më tët shoqe u arratisët. Në piramidën e kufirit le një letër “Lamtumirë, Atdhe i dashtun…”. Në Prizren të mbyllën në një hotel. Do të na shërbesh ne, të thanë, bëhu polic. Jam mësues, u the, dhe poet, e kam parim të jetës.

Por bëhesh dhe i vdekjes, të thanë. Dhe ju kthyen. Dhe ju dënuan. Ty 15 vjet burg, tët shoqe 10. Të dy 25 vjet. Dhe të ridënuan edhe me 8 vjet të tjerë, prapë si kundërshtar politik. I besoj Zotit, i the hetuesit, liri ka në Perëndim, i the prapë, në Amerikë, Francë, Suedi, Gjermani… Ku u njohëm ne, miku im, që avitesh midis qiellit dhe tokës, i ëndërrt, në Spaç apo në Qafë-Bar? Në errësirë, nën dhé. Shtynim vagonë si skllevër. Se ç’më the për poezinë. Me kryet mënjanë, dhembshurisht, si të varurit. Dhe unë të thashë se ç’është një që ka mbiemrin tënd, ai e pati librin tim dhe… nga i njëjti fshat jemi, fis… S’e dija që ti kishe shkruar poezi për të drejtat e njeriut, për Helsinkin, ishe i pari që e përmendje, kur nuk lejohej, në të gjithë poezinë shqipe.

Fryma e Helsinkit u derdh porsi era,

na përkëdheli zemrat, çeli si pranvera…

Kishe shkruar dhe në burgun e Burrelit, madje një roman “Bota e bardhë”, po ku është, s’gjendet? Në birucat e Rrëshenit ke bërë poezi me mend, po edhe unë. Dhe për Kanunin se ç’thamë një ditë, se mos ishte ditë, makth, tmerr, të dhashë një libër, më duket. Ja që edhe prilli thyhet, buzëqeshe hidhur. Po pse kemi folur aq pak bashkë? Pse? Dhe u liruam në të njëjtin dimër, ti në dhjetor, unë mbas pak, në janar. Po ajo borë e ftohtë, po ajo diktaturë.

Ti u ktheve në Kukësin tënd, nise të ndërtoje një shtëpi, por të internuan, të çuan andej ku nuk duhej të rrije as me bishat, kështu the, kurse unë shkova prapë në Lushnjë, mbartja tulla si i dënuar, pa asnjë të drejtë tjetër. Dhe të çuan në bankën e të akuzuarve për herë të katërt e të fundit. Ku ishte jot shoqe? Të erdhi nga pas kudo. Të ulën atje ku kam qenë ulur dhe unë. E pe Kukësin e Ri? A ishte shpirti i qytetit apo qe mbytur me të vjetrin? Ndoshta po ato pranga kam pasur edhe unë ndër duar, se si shtrëngohen, ka një vidhë të trashë, i vënë dhe një dry të madh si dyerve të birucave. Në cilën ishe ti, në birucat andej, te 9-a isha unë në fillim.

Dhe të dënuan shpejt e shpejt. Me vdekje. Me varje. Te agjencia e autobusëve ngritën trekëmbëshin, gati afër qendrës së qytetit, ku isha arrestuar edhe unë. Sa herë kisha pritur aty për të ikur larg, në fshatin ku më kishin caktuar mësues. Ja dhe fusha me drurë molle anash dhe më tej mali me emrin Pikëllim. Mjegull si andej. Fantazma ime avitet që të shikojë. Fantazma jote… zhduket. Gjithçka u krye natën. Pas mesnate. Gusht, zagushi mbytëse. Ca yj të mëdhenj binin mbi qytet si kokrra misri, dora e Zotit i hidhte mbi rrugët dhe tarracat.

Të sollën te vendi, heshturazi. Si hajdutë. Ah, sa i varfër ishe, me rroba të vjetra. Si të hipën në trekëmbësh? Kush ta vuri litarin në fyt? Çfarë the? Asnjë dëshmi. Një lëkundje e fortë lart-poshtë. Terratisje. Ra mali mbi agjencinë e autobusëve, i theu drurët e mollëve anash, dritaret, u shtrembëruan, gulçe, qyteti përpëlitej në litarin e varur në qiell, u këput qielli, njëra këpucë preku Gjykatën dhe tjetra Komitetin e Partisë, po lëkundej nata, i mbylli sytë përgjithmonë, kokëmënjanë, ashtu si ti, po shuhej… Zbardhi fytyra e të varurit në të gjitha rrugët. Dhe u thirrën njerëzit për ta parë. Ishin shpërndarë ftesa.

O Zot! Si në gjyqin tim. Midis tokës dhe qiellit ai, i varuri. Lëkundej lehtë, pikëllueshëm. Me kokën mënjanë. Symbyllur. Me qerpikët e zinj si zi e përjetshme. Herë shkonte paksa në të ardhmen, pastaj në të shkuarën, shpatë e drejtë e ngulur tej e tej mbi këdo, nga kryet te këmbët, e pamundur ta shoh, hiqeni. Ora 11 e paradites digjte si pishtar. Një thikë e ashpër preu litarin. Trupi i Havzi Nelës ra përtokë në fund të trekëmbëshit. Pak fare trup i kishte mbetur, ndërsa shpirti i kishte ikur lart. Me përbuzje të shenjtë. Kufomën e çuan te lavazhet e Policisë. E flakën në një qoshe. Afër mesnatës e ngritën si një deng. Në një gropë çfarëdo e mbuluan me dhé, gati si më këmbë, ashtu si në varje. Qafa ishte rrjepur. Përsipër hodhën ca shkurre, që të mos kuptohej asgjë. S’duhet të ishte më as i vdekur. Një vit më vonë do të binte Muri i Berlinit.

FORCA E BUZËQESHJES
Po buzëqeshja jote e hidhur ku kishte mbetur? E gjeta, ishte te jot shoqe. Ajo buzëqeshte si ti, për ty prapë. Kaq shumë njëlloj, mallëngjyeshëm, si drita e syve. Do të desha të tregoja si u dashuruam, më tha ajo. Ashtu? Jo për vuajtjet dhe dënimet? Se të gjithë ne flasim si na burgosën, si na vranë, si na hodhën dhé përsipër, si endemi si fantazma, kurse ajo, grua e heshtur, e bukur ende, me hiret e moshës së vonë, dinjitoze, ka vendosur të tregojë se si u dashuruan. Atje në Veri, maleve. E pabesueshme. Vetëm kjo ka rëndësi, më shumë se sa burgjet dhe vdekja. Kur të fillojmë të flasim për dashurinë, atëherë kemi fituar…

Burimi : Rd.al

With More Freedom, Young Women in Albania Shun Tradition of ‘Sworn Virgins’

August 10, 2021 by s p

Duni having drinks with relatives. A woman who becomes a “sworn virgin” enjoys male privileges, like the right to make family decisions, smoke, drink and go out alone.

“I always felt like a man, even as a boy,” said Diana Rakipi, a burrnesha in the coastal city of Durres.

NEW YORK TIMES

Text by Andrew Higgins

Photographs by Laura Boushnak

A centuries-old tradition in which women declared themselves men so they could enjoy male privilege is dying out as young women have more options available to them to live their own lives.

LEPUSHE, Albania — As a teenager locked in a patriarchal and tradition-bound mountain village in the far north of Albania, Gjystina Grishaj made a drastic decision: She would live the rest of her life as a man.

She did not want to be married off at a young age, nor did she like cooking, ironing clothes or “doing any of the things that women do,” so she joined a gender-bending Albanian fraternity of what are known as “burrneshat,” or “female-men.” She adopted a male nickname — Duni.

“I took a personal decision and told them: I am a man and don’t want to get married,” Duni recalled telling her family.

Few women today want to become what anthropologists call Albania’s “sworn virgins,” a tradition that goes back centuries. They take an oath of lifelong celibacy and enjoy male privileges, like the right to make family decisions, smoke, drink and go out alone. Duni said her choice was widely accepted, though her mother kept trying to get her to change her mind until the day she died in 2019. Like other burrneshat, Duni — who remains Gjystina Grishaj in official documents — is still universally referred to in a traditional way, with female pronouns and forms of address, and does not consider herself transgender.

The fraternity that Duni joined nearly 40 years ago is dying out as change comes to Albania and its paternalistic rural areas, allowing younger women more options. Her village, which is Christian, like much of the northern part of the country, has in recent years started to shed its claustrophobic isolation, thanks to the construction of a winding road through the mountains that attracts visitors, but that also provides a way out for strong-willed local women who want to live their own lives.

Many, like Duni, took the oath so that they could escape forced marriages; some so that they could take on traditional male roles — like running a farm — in families where all of the men had died in blood feuds that plagued the region; and others because they just felt more like men.

“Society is changing, and burrneshat are dying out,” said Gjok Luli, an expert on the traditions of northern Albania. There are no precise figures for how many remain, but of the dozen or so who do, most are elderly. Duni, at 56, is perhaps the youngest, he said.

“It was an escape from the role given to women,” Mr. Luli said, “but there is no desperate need to escape anymore.”

Among those now able to choose different paths in life is Duni’s niece, Valerjana Grishaj, 20, who decided as a teenager to leave the mountains and move to Tirana, Albania’s relatively modern-minded capital. The village, Ms. Grishaj explained over coffee in a Tirana cafe, “is not a place for me.”

“All my friends there have been married since they were 16,” she said.

But Ms. Grishaj said she understood why her aunt made the decision she did. “There were no strong, independent women up there,” she said. “To be one, you had to become a man.”

She praised her parents for letting her make her own choices. “I was very lucky, but parents like mine are rare,” Ms. Grishaj said, noting that most still pressure their daughters to marry as teenagers.

Albania, which was isolated under a communist dictatorship until 1991, has seen its economy and social mores develop rapidly in recent years, and the country has become increasingly connected to the rest of Europe. But Tirana, to which Ms. Grishaj moved at 17 to study theater directing, can still be a difficult place for a young woman trying to make her own way.

“The patriarchy still exists, even here in Tirana,” Duni’s niece said. Young women who live alone, she lamented, stir nasty gossip and “are often seen as whores.”

The difference now though, she said, is that “women today have much more freedom than before, and you don’t need to become a man to live your own life.”

By declaring herself a man, Duni was not striking at conventional gender norms, but submitting to them. She also shares the strongly transphobic and homophobic views that are prevalent in Albania.

Men, everyone in her remote alpine hamlet of Lepushe believed, would always have more power and respect, so the best way for a woman to share their privilege was to join them, rather than trying to beat them.

“As a man, you get a special status in society and in the family,” Duni said, looking back on nearly four decades of dressing, behaving and being treated like a man. “I have never worn a skirt and never had any regrets about my decision,” she said.

Underpinning this tradition was the firm grip in northern Albania of “the Kanun,” a set of rules and social norms that classify women as chattel whose purpose was to serve men.

The low status afforded women did give them one advantage, though: It exempted them from the battles that for centuries decimated northern Albanian families as men from feuding clans died in a never-ending cycle of vengeance killings. Parents whose sons had all been killed often urged a daughter to take on a male identity so there would be a man to represent the family at village meetings and to manage its property.

A woman who became a sworn virgin was viewed as not entirely male, did not count in blood feuds and therefore escaped being targeted for murder by a rival clan.

Mr. Luli, the expert on local traditions, said one of his cousins, who went by the nickname Cuba instead of her original name, Tereza, was an only child and became a sworn virgin so she could avoid being married off and leaving her parents to fend for themselves. She died of old age in 1982.

He compared Cuba with a “woman who decides to become a nun.”

“It is the same kind of devotion,” Mr. Luli said, “only to the family instead of God.”

For Albanians pushing for gender equality, such devotion stirs mixed feelings. “Saying I will not take orders from a man is feminist,” said Rea Nepravishta, a women’s rights activist in Tirana. “Saying I own myself and will not be owned by a man is feminist.”

But, she added, “being forced to be a man instead of a woman is totally anti-feminist — it is horrible.”

Inequalities enshrined by the Kanun, Ms. Nepravishta said, gave women a choice “between either living like a semi-animal or having some freedom by becoming a man.” While still strong, patriarchy, she added, has lost some power and no longer confronts women with such stark choices.

Some burrneshat said they declared themselves men simply because they never felt like women. Diana Rakipi, 66, a burrnesha in the coastal city of Durres, said, “I always felt like a man, even as a boy.”

Aggressively masculine in manner, Ms. Rakipi delights in being bossy. On a stroll near her tiny one-room apartment, she kept stopping passers-by who she thought were acting improperly — like a boy she saw hitting his brother — and berated them.

Ms. Rakipi, who was raised in the north before moving south to Durres, said she took an oath of celibacy as a teenager in front of dozens of relatives and vowed to serve the family as a man. Born after her parents’ only son died from illness, Ms. Rakipi said she had grown up being told she had been sent by God to replace her dead brother.

“I was always considered the male of the family. They were all so upset by the death of my brother,” she said, sitting in a cafe where all of the other customers were men. She wore a black military beret, a red tie, men’s trousers and a safari vest, its pockets stuffed with talismans of her eclectic beliefs, including a Christian cross and a medallion with the face of Albania’s onetime dictator, Enver Hoxha.

Ms. Rakipi snorted with contempt when asked about people who undergo transition surgery. “It is not normal,” she said. “If God made you a woman, you are a woman.”

Duni, from Lepushe village, also has strong views on the subject, saying that altering the body goes “against God’s will,” and that people “should be put in jail” for doing so.

“I have not lived as a burrnesha because I want to be a man in any physical way. I have done this because I want to take on the role played by men and to get the respect of a man,” she said. “I am a man in my spirit, but having male genitals is not what makes you a man.”

Locals in Lepushe, including Manushaqe Shkoza, a server at a cafe in the village, said Duni’s decision to become a man initially came as a surprise, but it was accepted long ago. “Everyone sees it as normal,” Ms. Shkoza said.

Duni said she was sad that the tradition of sworn virgins would soon die out, but noted that her niece in Tirana had shown that there were now less drastic ways for a woman to live a full and respected life.

“Society is changing, but I think I made the right decision for my time,” Duni said. “I can’t resign from the role I have chosen. I took an oath to my family. This is a path you cannot go back on.”

Fatjona Mejdini contributed reporting.

Zjarret, Kosova në ndihmë të Shqipërisë

August 10, 2021 by s p

Pas vendimit të Qeverisë së Republikës së Kosovës për t`i ofruar ndihmë Republikës së Shqipërisë në shuarjen e zjarreve, Presidentja Vjosa Osmani, në cilësinë e komandantes supreme, në pajtim me kompetencat saj ka nënshkruar autorizimin për dërgimin e trupave dhe pajisjeve të FSK-së në operacion humanitar dhe në të njëjtën kohë e ka informuar për këtë veprim Kuvendin e Kosovës. Trupat dhe pajisjet FSK-së, do t`i vihen në dispozicion autoriteteve shqiptare me qëllim të shuarjes dhe vënies në kontroll të zjarreve. Me heret Qeveria e Republikës së Kosovës, me kërkesë të Kryeministrit të Republikës së Kosovës, Albin Kurti, dhe në pajtim me Rregulloren e Punës së Qeverisë, ka zhvilluar mbledhje korresponduese, në të cilën ka miratuar kërkesën e Ministrisë së Mbrojtjes për dërgimin e Kontingjentit të Forcës së Sigurisë së Kosovës në operacion humanitar në Republikën e Shqipërisë. Ambasada e Republikës së Shqipërisë në Kosovë, përmes një Note verbale, ka përcjell kërkesën te Ministria e Mbrojtjes së Republikës së Kosovës për ndihmë dhe mbështetje të autoriteteve lokale të Kukësit për fikjen e zjarreve masive me të cilat është duke u përballuar Qarku i Kukësit në ditët e fundit. Nisur nga kjo Notë verbale, Ministria e Mbrojtjes ka bërë kërkesë që qeveria të miratojë vendimin për dërgimin e Kontingjentit të Forcës së Sigurisë së Kosovës në operacion humanitar në Republikën e Shqipërisë. Qeveria ka aprovuar kërkesën duke siguruar edhe mjetet buxhetore për financimin e operacionit. Vendimi i miratuar nga Qeveria e Kosovës, i cili gjen mbështetje në Kushtetutën e Republikës së Kosovës, në Ligjin për dërgimin e Forcës së Sigurisë jashtë vendit dhe në Rregulloren për financim dhe dërgim të Forcës së Sigurisë së Kosovës jashtë vendit, do të procedohet te Presidentja e Republikës së Kosovës për shqyrtim dhe autorizim të dërgimit të Kontingjentit të Forcës së Sigurisë në këtë operacion humanitar. (Dielli)