Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

IBRI DHE UJMANI, KUR UJI BËHET ÇËSHTJE E SIGURISË DHE E SË DREJTËS NDËRKOMBËTARE

by

Isuf B.Bajrami/

Ka deklarata politike që mund të kalojnë si pjesë e zhurmës së zakonshme të Ballkanit. Ka edhe të tilla që kërkojnë të merren seriozisht, jo për shkak të emocioneve që shkaktojnë, por për shkak të pasojave që mund të prodhojnë nëse shndërrohen nga fjalë në veprime. Deklarata e presidentit të Serbisë, Aleksandër Vuçiq, se Serbia ka thirrur ekspertë dhe inxhinierë për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, i përket kësaj kategorie. Ne nuk kemi nevojë ta dramatizojmë deklaratën për ta kuptuar rëndësinë e saj. Mjafton ta marrim seriozisht siç është thënë.

Sepse Ibri nuk është thjesht një lumë. Është pjesë e një sistemi ujor që lidh hapësira dhe interesa të disa shteteve. Ibrin e përshkon territori i Malit të Zi, Serbisë dhe Kosovës ndërsa burimi i tij ndodhet në Mal të Zi, në anën veriore të Hajlës, në jugperëndim të Rozhajës.

Ky detaj gjeografik ka rëndësi të veçantë. Burimi i Ibrit nuk ndodhet në Serbi. Rrjedha e tij më pas kalon nëpër Serbi dhe Kosovë ndërsa sistemi i ujit të lidhur me Gazivodën/Ujmanin ka rëndësi të drejtpërdrejtë për sigurinë ujore dhe ekonomike të Kosovës. Banka Botërore e ka trajtuar pellgun e Ibrit dhe sistemin e Gazivodës/Ujmanit në kuadër të menaxhimit të ujërave ndërkufitare dhe ka evidentuar rëndësinë e këtij sistemi për furnizimin me ujë, energjinë dhe funksione të tjera jetike në Kosovë.

Prandaj, çdo projekt që synon të ndryshojë në mënyrë të rëndësishme rrjedhën e Ibrit nuk mund të shihet vetëm si një projekt teknik në territorin e një shteti. Ai ka potencialin të bëhet çështje ndërkufitare. Dhe nëse një ndërhyrje e tillë do të prodhonte pasoja të rëndësishme për një shtet tjetër, ajo do të hynte në fushën e parimeve dhe procedurave të së drejtës ndërkombëtare të ujërave dhe të mbrojtjes së mjedisit ndërkufitar.

NJË LUMË, TRI HAPËSIRA SHTETËRORE

Këtu qëndron një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj çështjeje. Uji që lidh disa shtete nuk mund të trajtohet sikur të ishte vetëm një çështje e brendshme e njërit prej tyre. Konventa e UNECE-së për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Kurseve Ujore Ndërkufitare dhe Liqeneve Ndërkombëtare e përkufizon “ujin ndërkufitar” si ujëra sipërfaqësore ose nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë ndërmjet dy ose më shumë shteteve. Konventa e trajton gjithashtu pellgun ujëmbledhës në një kuptim më të gjerë sesa vetëm shtratin fizik të lumit.

Kjo do të thotë se dimensioni ndërkufitar i ujit nuk lind vetëm kur uji kalon vijën kufitare. Ai ekziston për shkak të lidhjes hidrologjike dhe pasojave që veprimet në një pjesë të sistemit mund të prodhojnë në pjesë të tjera. Në rastin e Ibrit, kjo merr një rëndësi të veçantë pikërisht sepse sistemi i tij shtrihet në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi. Për këtë arsye, një ndërhyrje e rëndësishme në rrjedhën e Ibrit nuk duhet parë vetëm si një çështje mes Kosovës dhe Serbisë.

Ajo mund të ketë dimension më të gjerë rajonal dhe ndërkombëtar. Nëse një ndërhyrje do të ndikonte në mënyrë të rëndësishme mbi rrjedhën, sasinë ose përdorimin e ujit në territorin e një shteti tjetër, atëherë çështja nuk do të ishte më thjesht bilaterale. Do të ishte çështje e një burimi ujor ndërkufitar.

E DREJTA NDËRKOMBËTARE NUK FILLON PAS DËMIT

Ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm që duhet bërë. Ne nuk themi se deklarata e Vuçiqit, në vetvete, përbën tashmë një shkelje të së drejtës ndërkombëtare. Një përfundim i tillë do të ishte juridikisht i nxituar, sepse nuk kemi para nesh një projekt teknik të detajuar, parametrat e tij, vendndodhjen, mënyrën e realizimit dhe ndikimin e matshëm. Por e drejta ndërkombëtare na jep pikërisht instrumentet për ta vlerësuar një projekt të tillë nëse ai do të konkretizohej.

Konventa e UNECE-së ndërton sistemin e saj mbi tri shtylla: detyrimin për të parandaluar, kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar; përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave; dhe bashkëpunimin ndërmjet shteteve që ndajnë ujëra ndërkufitare.

Më e rëndësishmja për rastin konkret është se UNECE e sqaron shprehimisht se Konventa trajton jo vetëm cilësinë e ujit, por edhe sasinë e ujit. Një ndryshim i sasisë së ujit mund të shkaktojë ndikim ndërkufitar dhe, në rrethana të tilla, aktivizohen parimet përkatëse të parandalimit, përdorimit të drejtë dhe bashkëpunimit.

Madje, në pyetjet e saj zyrtare, UNECE trajton drejtpërdrejt situatën kur një aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë ose të reduktojë rrjedhën në rrjedhën e poshtme. Në një rast të tillë, ndër dispozitat potencialisht relevante përfshihen detyrimi për të parandaluar ndikimin ndërkufitar, parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimi dhe konsultimet. UNECE thekson se detyrimet konkrete varen nga rrethanat e rastit. Kjo është pikërisht arsyeja pse një projekt i mundshëm për devijimin e Ibrit nuk mund të gjykohet vetëm si një çështje inxhinierike.

PARIMI I PËRDORIMIT TË DREJTË DHE TË ARSYESHËM

E drejta moderne ndërkombëtare e ujërave nuk i jep një shteti të drejtën ta përdorë një ujërrjedhë ndërkombëtare sikur interesat e shteteve të tjera të mos ekzistonin. Konventa e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave ujore ndërkombëtare parashikon përdorimin dhe pjesëmarrjen e drejtë dhe të arsyeshme të shteteve të rrjedhës dhe detyrimin për të marrë masa të përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të tjera të rrjedhës.

Kjo qasje është reflektuar edhe në jurisprudencën e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Në çështjen Silala, Gjykata konfirmoi se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare, çdo shtet bregor ka të drejtë për një pjesë të drejtë dhe të arsyeshme të burimeve të një ujërrjedhe ndërkombëtare dhe, njëkohësisht, detyrimin të mos e tejkalojë këtë të drejtë duke privuar shtetet e tjera nga e drejta e tyre për përdorim të arsyeshëm. Gjykata theksoi gjithashtu detyrimin për të marrë masat e duhura për të parandaluar dëmin e rëndësishëm ndaj shtetit tjetër.

Kjo nuk do të thotë se çdo ndryshim i rrjedhës së një lumi është automatikisht i paligjshëm. Do të thotë diçka më të rëndësishme: një projekt i tillë duhet të vlerësohet në raport me të drejtat dhe interesat e shteteve të tjera të rrjedhës.

PARANDALIMI, NJOFTIMI DHE KONSULTIMI

Nëse një projekt konkret do të mund të kishte ndikim të rëndësishëm ndërkufitar, hyn në lojë edhe dimensioni i së drejtës mjedisore ndërkombëtare.

Konventa e Espoo-s për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në Kontekst Ndërkufitar krijon procedura për rastet kur një aktivitet i propozuar mund të shkaktojë ndikim të rëndësishëm negativ përtej kufirit. Ajo parashikon, ndër të tjera, njoftimin e shtetit potencialisht të prekur, shkëmbimin e informacionit, dokumentacionin e vlerësimit të ndikimit dhe konsultimet.

Edhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në çështjen Silala, e ka lidhur detyrimin për parandalimin e dëmit të rëndësishëm me detyrime procedurale të bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit kur një aktivitet i planifikuar paraqet rrezik për dëme të tilla. Prandaj, nëse një ide politike do të shndërrohej në një projekt konkret teknik, pyetja nuk do të ishte vetëm:

“Çfarë dëshiron të bëjë Serbia?”

Pyetja do të ishte:

“Çfarë pasoja ndërkufitare mund të ketë projekti dhe cilat detyrime ndërkombëtare lindin përpara se ai të realizohet?” Ky është ndryshimi ndërmjet reagimit politik dhe parandalimit shtetëror.

UJMANI ËSHTË INFRASTRUKTURË STRATEGJIKE

Për Kosovën, çështja e Ujmanit nuk është simbolike.

Banka Botërore e ka identifikuar menaxhimin e Gazivodës/Ujmanit dhe të kanalit Ibër-Lepenc si pjesë të sfidave të rëndësishme të sigurisë ujore të Kosovës dhe ka vënë në dukje se sistemi i kanalit shërben për funksione kritike në zemrën ekonomike të vendit.³

Prandaj, një ndërhyrje që do të reduktonte ndjeshëm furnizimin e sistemit me ujë mund të kishte pasoja të shumëfishta.

Mund të prekte sigurinë ujore.

Mund të prekte energjinë.

Mund të prekte industrinë.

Mund të prekte bujqësinë dhe shërbime të tjera jetike.

Dhe në një situatë të tensionuar politike, mund të shndërrohej edhe në çështje sigurie.

Kjo është arsyeja pse ne e shohim Ujmanin si infrastrukturë strategjike që meriton mbrojtje institucionale, ekspertizë të vazhdueshme dhe planifikim serioz të skenarëve të mundshëm.

SIGURIA DHE KFOR-I

Këtu duhet të jemi veçanërisht të saktë.

Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës e 9 qershorit 1999 krijoi Zonën e Sigurisë Tokësore, një zonë prej pesë kilometrash përtej kufirit të Kosovës, në territorin e atëhershëm të RFJ-së, dhe vendosi kufizime për praninë e forcave jugosllave dhe serbe në atë zonë.

Por nuk do të ishte e saktë që sot ta lexonim këtë dispozitë sikur regjimi i vitit 1999 të kishte mbetur i pandryshuar. Në maj 2001, NATO njoftoi se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave dhe serbe në Sektorin B të Zonës së Sigurisë Tokësore, si fazë përfundimtare e një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi gjithashtu se KFOR-i do ta monitoronte zbatimin.

Prandaj, formulimi juridikisht i saktë është ky:

KFOR-i ka një mandat ndërkombëtar të sigurisë dhe vepron brenda kornizës së Rezolutës 1244 dhe marrëveshjeve përkatëse, por nuk mund të thuhet automatikisht se sot ekziston një rregull i pandryshuar që i jep KFOR-it kompetencën t’i urdhërojë të gjitha strukturat serbe të largohen pesë kilometra nga kufiri.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi praninë ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi krijimin e një mjedisi të sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë.

Kjo është baza mbi të cilën ne e shohim KFOR-in: si një mekanizëm ndërkombëtar të sigurisë dhe parandalimit, jo si instrument të një pale politike.

Nëse një zhvillim i ri do të krijonte një rrezik serioz për sigurinë, çështja do të duhej të vlerësohej në përputhje me mandatin aktual, rregullat operative dhe kuadrin ndërkombëtar të sigurisë.

MAL I ZI – SERBI – KOSOVË: NJË ÇËSHTJE QË NUK MUND TË MBETET VETËM BILATERALE

Ka edhe një dimension tjetër që meriton vëmendje.

Gjeografia e Ibrit e lidh sistemin ujor me territorin e Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë. Kjo nuk do të thotë se çdo problem i Ibrit është automatikisht një konflikt ndërmjet tri shteteve.

Do të ishte po aq e pasaktë.

Por do të ishte gabim i madh që një ndërhyrje me pasoja potencialisht ndërkufitare të konsiderohej vetëm si çështje e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.

Nëse një projekt në një pjesë të sistemit ujor do të ndikonte në interesat e një shteti të tretë, atëherë ai shtet do të kishte arsye të kërkonte informacion, konsultim dhe vlerësim të ndikimit në përputhje me instrumentet juridike që zbatohen në rrethanat konkrete.

Kjo është arsyeja pse dimensioni i Malit të Zi nuk duhet harruar.

Dhe pikërisht këtu gjeografia mund të bëhet instrument i diplomacisë parandaluese.

QYTETARËT SERBË NUK JANË PROBLEMI

Nuk kemi arsye ta kthejmë një çështje të ujit dhe sigurisë shtetërore në konflikt me një komunitet.

Përkundrazi, respektimi i të drejtave të të gjithë qytetarëve e forcon argumentin e Kosovës përballë çdo ndërhyrjeje të jashtme.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË INSTITUCIONALE

Ne nuk e shohim përgjigjen ndaj një politike të mundshme të Beogradit si garë hakmarrjeje.

Nëse Serbia ndërmerr një veprim që prek interesat jetike të Kosovës, përgjigjja më e fortë nuk është ndëshkimi kolektiv dhe aq më pak goditja e qytetarëve serbë të Kosovës.

Përgjigjja më e fortë është shtetërore.

Juridike.

Diplomatike.

Ekonomike, kur është e nevojshme dhe kur lejohet nga kuadri përkatës.

Dhe e koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.

Reciprociteti nuk duhet të jetë etnik.

Duhet të jetë institucional.

Nëse preken rregullat ndërkombëtare, përgjigjja kalon përmes mekanizmave juridikë dhe diplomatikë.

Nëse preken interesat ekonomike të Kosovës, përdoren instrumentet ekonomike në përputhje me ligjin.

Nëse rrezikohet siguria, aktivizohen mekanizmat e sigurisë sipas mandatit të tyre.

Kjo është shumë më e fuqishme se hakmarrja.

EVROPA DHE PARTNERËT EURO-ATLANTIKË

Serbia ka lidhje të thella ekonomike me Bashkimin Evropian dhe me ekonomitë perëndimore. Kjo krijon hapësirë për diplomaci dhe ndikim.

Por ne nuk kemi nevojë që partnerët tanë ta ndërtojnë politikën e tyre mbi idenë e “ndëshkimit të Serbisë”.

Argumenti ynë është më i fortë:

Partnerët euro-atlantikë kanë interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Prandaj, çdo projekt që mund të krijojë tension të ri ndërkufitar, pasiguri ujore ose krizë sigurie duhet të shihet edhe në funksion të stabilitetit rajonal.

Ne nuk presim që Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian, Britania e Madhe apo Turqia të jenë “kundër Serbisë”.

Presim që të jenë kundër destabilizimit.

Ky është një dallim thelbësor.

KOSOVA DHE SHQIPËRIA

Kosova dhe Shqipëria kanë mundësi të natyrshme për koordinim diplomatik, teknik dhe juridik.

Jo për të krijuar një konflikt me një popull tjetër.

Jo për të ushqyer retorikën e përshkallëzimit.

Por për të paraqitur së bashku faktet kur preken çështje që lidhen me sigurinë, stabilitetin dhe interesat strategjike të Kosovës.

Kosova ka institucionet e veta.

Shqipëria ka shtetin e vet, politikën e saj të jashtme dhe anëtarësinë në NATO.

Këto dy realitete nuk kanë nevojë të shkrihen në një.

Por mund të bashkëpunojnë aty ku interesat përputhen.

Në rastin e Ibrit dhe Ujmanit, koordinimi i ekspertizës, diplomacisë dhe argumentit juridik do të ishte më i vlefshëm se çdo deklaratë emocionale.

NE NUK KEMI NEVOJË TË ZGJEDHIM MES LIGJIT DHE FUQISË

Ballkani shpesh është parë përmes një dileme të vjetër: ose ke forcë, ose ke të drejtë.

Ne besojmë se kjo është një dilemë e rreme.

Një shtet i vogël nuk mund të konkurrojë në çdo dimension me një shtet më të madh.

Por një shtet mund të bëhet shumë më i fortë kur e lidh të drejtën me diplomacinë, diplomacinë me aleancat dhe aleancat me një politikë të matur.

Kjo është ajo që e bën të rëndësishme çështjen e Ujmanit.

Ajo na jep mundësinë që një problem potencialisht konfliktual ta kthejmë në një çështje të rregullave ndërkombëtare.

Dhe në një sistem ndërkombëtar të ndërtuar mbi rregulla, kjo është forcë.

MOS TA LEJOJMË UJMANIN TË BËHET INSTRUMENT FRIKE

Nuk është e nevojshme të dimë sot nëse deklarata e Vuçiqit do të shndërrohet në projekt.

Mjafton të dimë se ai e ka bërë publike mundësinë dhe ka deklaruar se ekspertët janë angazhuar për ta shqyrtuar.

Kjo na jep mundësinë të mendojmë përpara.

Të studiojmë.

Të dokumentojmë.

Të konsultohemi me ekspertët.

Të flasim me partnerët.

Të përgatisim skenarët.

Dhe mbi të gjitha, të mos lejojmë që frika të bëhet politikë.

Një shtet nuk matet vetëm nga mënyra se si reagon kur goditet.

Matet edhe nga aftësia e tij për ta parandaluar goditjen.

Në këtë kuptim, Ujmani mund të jetë më shumë se një çështje e ujit.

Mund të jetë një provë e pjekurisë së Kosovës si shtet.

Një provë nëse mund ta zëvendësojmë reagimin e vonuar me parandalimin.

Retorikën me dokumentin.

Emocionin me ekspertizën.

Dhe frikën me sigurinë.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË SHTETI

Ne nuk e shohim të ardhmen e Kosovës si garë se kush mund të kërcënojë më fort.

E shohim si përpjekje për ta bërë shtetin aq të qëndrueshëm sa kërcënimet të mos ia ndryshojnë drejtimin.

Nëse Beogradi e shndërron idenë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në një projekt konkret, atëherë ai projekt do të përballet me ligjin, ekspertizën, diplomacinë dhe mekanizmat ndërkombëtarë.

Nëse mbetet vetëm deklaratë politike, diplomacia e matur mund ta mbajë aty ku është: në nivelin e deklaratës.

Në të dyja rastet, Kosova fiton nëse mbetet e qetë, e përgatitur dhe e lidhur me partnerët e saj.

Sepse shteti nuk mbrohet vetëm kur dikush e sulmon.

Shteti mbrohet duke ndërtuar çdo ditë institucionet që e bëjnë destabilizimin më të vështirë.

Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm që del nga debati për Ibrin dhe Ujmanin:

Ne nuk kemi nevojë të bëhemi më të zhurmshëm.

Kemi nevojë të bëhemi më të përgatitur.

Më të bashkuar rreth interesit shtetëror.

Më të aftë për të folur me gjuhën e ligjit.

Më të besueshëm për partnerët tanë.

Dhe më të vendosur për ta mbrojtur Kosovën pa e humbur atë që duam të mbrojmë: një shtet demokratik, të sigurt dhe të respektuar. Uji është jetë. Por në këtë rast, uji është edhe një provë e paqes. Dhe paqja, si shteti, nuk ruhet duke pritur. Ruhet duke qenë të përgatitur.

Shkupi pas 114 vjetëve, nga kryeqendra historike te horizonti evropian

by

114-vjetori i çlirimit të Shkupit shërben si një thirrje alarmi kundër administrimit të lirisë pa vizion, pasi që rreziku më i madh për kombin shqiptar sot vjen nga mungesa e koordinimit dhe përgjegjësisë historike. Duke trashëguar metodën politike të Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit, ky çast kërkon unitet strategjik dhe mobilizim të potencialeve kombëtare për të siguruar vendin e shqiptarëve në Evropën e shekullit XXI. Prandaj, ky 114-vjetor shënon çastin kritik kur shqiptarët duhet të kuptojnë se nuk ndodhen përpara një beteje të rëndomtë për pushtet, por përpara një prove të madhe historike që do të përcaktojë vendin dhe dinjitetin e tyre në Evropën e shekullit XXI.

Nga Prof.dr Skender Asani

Njëqind e katërmbëdhjetë vjet pas çlirimit të Shkupit, historia nuk na vendos më përballë nevojës për të kujtuar vetëm një ngjarje të lavdishme të së kaluarës, por na detyron të reflektojmë mbi përgjegjësinë që kemi ndaj së ardhmes. Përvjetorë të tillë nuk janë thjesht data kalendarike dhe as ceremoni protokollare ku vendosen kurora me lule para monumenteve të heronjve. Ata janë pika kthesash morale, politike dhe historike, ku një komb duhet të pyesë veten nëse po ecën në drejtimin që ia përcaktuan ata që sakrifikuan gjithçka për lirinë. Shkupi mbetet një nga hapësirat më domethënëse të kujtesës kombëtare shqiptare, sepse këtu u ndërthurën vizioni politik dhe sakrifica, këtu u formësuan strategjitë e lëvizjes kombëtare dhe këtu vepruan personalitete që e kuptuan më herët se të tjerët se mbijetesa e shqiptarëve nuk do të varej vetëm nga trimëria në fushën e betejës, por mbi të gjitha nga aftësia për të ndërtuar unitet politik dhe vetëdije kombëtare. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk ishin vetëm dy figura të së njëjtës epokë; ata përfaqësonin bashkimin e mendimit dhe të veprimit, të diplomacisë dhe të sakrificës, të vizionit dhe të forcës. Pikërisht për këtë arsye, kujtimi i tyre sot nuk mund të reduktohet në një akt ceremonial. Ai duhet të lexohet si një mesazh politik dhe moral për kohën tonë.

Paradoksi më i madh i momentit që po jeton kombi shqiptar është se, ndonëse shqiptarët nuk kanë pasur kurrë më shumë institucione shtetërore dhe më shumë mbështetje ndërkombëtare sesa sot, ata njëkohësisht përballen me një nivel shqetësues fragmentimi politik dhe mungese koordinimi strategjik. Historia dëshmon se kombet rrallë dështojnë për mungesë potenciali; ato dështojnë kur nuk arrijnë ta organizojnë potencialin që posedojnë. Në këtë kuptim, sfida më e madhe nuk është mungesa e kapaciteteve njerëzore, ekonomike apo diplomatike, por mungesa e një vizioni të përbashkët që i orienton këto kapacitete drejt interesit kombëtar. Kjo është arsyeja pse përvjetori i çlirimit të Shkupit duhet të lexohet si një kambanë alarmi dhe jo vetëm si një festë historike.

Shqipëria ndodhet në pragun e procesit më të rëndësishëm politik që nga shpallja e pavarësisë. Integrimi i saj në Bashkimin Evropian nuk është vetëm një objektiv institucional apo diplomatik, por përfaqëson kurorëzimin e një aspirate historike të shqiptarëve për t’u bërë pjesë e plotë e qytetërimit politik evropian. Breza të tërë kanë luftuar, kanë sakrifikuar dhe kanë ndërtuar shtetin shqiptar me bindjen se një ditë Shqipëria do të ulej si e barabartë në tryezën e kombeve evropiane. Sot kjo mundësi është më pranë se kurrë. Pikërisht për këtë arsye, çdo energji që harxhohet në konflikte të brendshme, në polarizim të skajshëm politik apo në logjikën e përjashtimit të kundërshtarit, nuk dëmton vetëm qeveri apo parti të caktuara; ajo cenon një proces historik që i përket të gjithë kombit.

Integrimi evropian nuk është projekt i një mazhorance apo opozite. Ai është projekti më i madh kombëtar i Shqipërisë në shekullin XXI. Përmbyllja me sukses e këtij procesi do ta shndërronte Shqipërinë në qendrën natyrore politike, ekonomike, akademike dhe diplomatike të hapësirës shqiptare, duke i dhënë asaj një rol të ri stabilizues në rajon dhe duke e bërë faktor më të fuqishëm për mbështetjen e interesave legjitime të shqiptarëve kudo që jetojnë.

Në të njëjtën kohë, Kosova po kalon një etapë vendimtare të konsolidimit të shtetësisë së saj. Procesi nuk është më ai i shpalljes së pavarësisë, por i përmbylljes së legjitimitetit të saj të plotë ndërkombëtar. Pikërisht në këtë fazë kërkohet pjekuri politike, unitet institucional dhe ruajtje e partneriteteve strategjike që e bënë të mundur lindjen e shtetit të Kosovës. Çdo krizë e panevojshme politike, çdo konflikt institucional dhe çdo dobësim i marrëdhënieve me aleatët strategjikë krijon hapësira që shfrytëzohen nga aktorët që ende kundërshtojnë subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës. Historia e shteteve të reja dëshmon se konsolidimi i tyre nuk varet vetëm nga njohjet diplomatike, por nga aftësia për të ndërtuar institucione të forta, të besueshme dhe të qëndrueshme. Për Kosovën, uniteti nuk është luks politik; ai është kusht ekzistencial për përmbylljen e projektit shtetëror.

Po aq shqetësuese paraqitet gjendja politike e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Pas dekadash sakrificash, pas proceseve të vështira politike dhe pas arritjeve që kulmuan me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, është krijuar përshtypja se energjia politike shqiptare po shpërndahet në rivalitete të pafundme që kanë prodhuar dobësim të pozitës kushtetuese dhe të kapacitetit ndikues të faktorit shqiptar. Përçarjet e importuara, polarizimi artificial dhe mungesa e koordinimit strategjik kanë krijuar një situatë ku shpeshherë interesi afatshkurtër partiak ka mbizotëruar mbi interesin afatgjatë kombëtar. Kjo është një prirje që historia e ka dënuar gjithmonë. Asnjë komunitet nuk ka arritur të avancojë të drejtat e tij duke qenë i fragmentuar. Vetëm një kulturë e re bashkëpunimi, dialogu dhe përgjegjësie politike mund ta rikthejë shqiptarin në Maqedoninë e Veriut në rolin që i takon si faktor shtetformues dhe stabilizues.

Në këtë panoramë nuk mund të lihet jashtë mërgata shqiptare, e cila përfaqëson një nga potencialet më të mëdha strategjike të kombit.

Për dekada me radhë ajo ka mbajtur gjallë ekonominë, ka mbështetur arsimin, kulturën dhe familjet shqiptare, ndërsa në periudha vendimtare ka qenë zëri më i fuqishëm i çështjes shqiptare në qendrat perëndimore të vendimmarrjes. Megjithatë, potenciali i saj ende nuk është organizuar në përmasën që kërkojnë zhvillimet e sotme. Mërgata nuk duhet parë vetëm si burim remitancash financiare, por si një rrjet global ekspertize, diplomacie publike, inovacioni, kapitali intelektual dhe ndikimi politik. Mobilizimi i saj në funksion të interesit kombëtar duhet të jetë një ndër prioritetet strategjike të dekadës së ardhshme.

Historia nuk u jep kombeve pafundësisht mundësi për të korrigjuar gabimet e tyre. Ka momente kur rrethanat ndërkombëtare, zhvillimet rajonale dhe potenciali i brendshëm përputhen në mënyrë të tillë sa krijojnë një dritare historike që, nëse humbet, mund të mos rikthehet për shumë breza.

Kombi shqiptar ndodhet pikërisht përballë një dritareje të tillë. Shqipëria ka mundësinë të përmbyllë integrimin evropian; Kosova të konsolidojë plotësisht shtetësinë e saj; shqiptarët në Maqedoninë e Veriut të rikthejnë kohezionin politik dhe të avancojnë statusin e tyre kushtetues; ndërsa mërgata të shndërrohet në një fuqi të organizuar zhvillimi dhe ndikimi. Këto procese nuk mund të trajtohen si zhvillime të ndara. Ato përbëjnë pjesë të të njëjtit horizont historik dhe kërkojnë një vetëdije të re kombëtare, ku uniteti të mos kuptohet si uniformitet politik, por si aftësi për të mbrojtur interesat strategjike të përbashkëta.

Në këtë kuptim, 114-vjetori i çlirimit të Shkupit nuk është vetëm një datë përkujtimore. Ai është një thirrje alarmi. Ai na kujton se rreziku më i madh për kombin shqiptar nuk vjen më nga mungesa e lirisë, por nga rreziku që liria të administrohet pa vizion, pa koordinim dhe pa përgjegjësi historike. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk na lanë vetëm kujtimin e një epoke heroike; ata na lanë një metodë politike që mbetet po aq aktuale sot sa ishte në vitin 1912: kur mendja dhe zemra, vizioni dhe guximi, shteti dhe kombi ecin së bashku, historia hap dyert e saj. Kur ato ndahen, historia mbyllet dhe brezat paguajnë çmimin e përçarjes. Prandaj, ky është çasti kur shqiptarët duhet të kuptojnë se nuk ndodhen përpara një beteje për pushtet, por përpara një prove historike që do të përcaktojë vendin e tyre në Evropën e shekullit XXI. Vetëm uniteti strategjik, përgjegjësia institucionale dhe mobilizimi i të gjitha potencialeve kombëtare mund ta shndërrojnë këtë moment në kapitullin më të rëndësishëm të historisë moderne shqiptare.

Fjalitë mesazh…

by

Prof. Afrim Krasniqi/

Çdo mbrëmje të dy muajve të fundit, ndërsa protestat vijon rutinën e vet me mesazhe politike, ecje, reagime, dëshmi apo thirrje, – aty anash, një grup krijuesisht dhe aktivistësh, të heshtur, pa bujë apo zhurmë, por me talent dhe vendosmëri ofrojnë një nga momentet më të veçanta e më domethënëse të protestës dhe reagimit qytetar: çdo ditë një fjalë ose fjali si mesazh ndaj publikut, institucioneve, shoqërisë. E mendojnë, e krijojnë, e filmojnë të vetdijshëm se 5 min pas protestës “autoritetet” me uniformë vijnë dhe e fshijnë.

Nuk janë fotot lajm, por mesazhi. Ky i fundit, në një shoqëri më të lirë, më reaguese, më qytetare, më të formuar me kulturë politike e demokratike, më pak militante, si dhe më të ndjeshme/vetëdijshme/përgjegjshme ndaj nevojave/prioriteteve afatgjata të vetes dhe vendit, natyrisht do të ishte edhe ftese e parezistueshme për reflektim.

Prof. Dr. Rifat Latifi, Former Minister of Health of the Republic of Kosovo, Addresses a Letter to President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy: “Every Argument Used Against Kosovo Has Been Used Against You”

by

His Excellency Volodymyr Zelenskyy

President of Ukraine

Office of the President

Bankova Street 11, Kyiv 01220, Ukraine

Mr. President,

I write as a global citizen, and as a former Minister of Health of the Republic of Kosova, and Albanian- American, and I write this note with deep disappointment. On 8 August, standing shamelessly in Belgrade beside President Vucic, you declared that Ukraine does not recognize the independence of Kosova. Nearly 120 countries around the world have recognized the Republic of Kosova, among them twenty-two of the twenty-seven members of the European Union you seek to join and almost every member of the NATO alliance whose weapons defend your cities. You chose to say otherwise in Belgrade, from a podium shared with the one leader in Europe who has imposed not a single sanction on the government bombing your country. That was not a statement of principle. It was a script written in Moscow, and you read it aloud.

This is dangerous politics, and it is dangerous first of all for Ukraine. The states that deny our sovereignty are, almost without exception, the states that deny yours. Every argument used against Kosova has been used against you, by the same power, in the same words. When you lend that argument your voice in Belgrade, you do not weaken Ukraine aspiration. You do not weaken Kosova. You weaken the ground you are standing on.

Kosova joined the European and American sanctions against Russia when nothing obliged us to. We opened our homes to Ukrainian journalists and to Ukrainian families fleeing the war. We recognize Ukraine within all of its borders, Crimea included. As Minister of Health, I was proud to cast my vote in support of Ukraine, and I would cast it again tomorrow. We ask nothing from you that we have not already given.

We know what your people are enduring, because we endured it, at the hands of the same doctrine and in living memory. That is precisely why this hurst and has disappointed millions of people around the world and not just us Kosovars and our friends.

As a US-Albanian from Kosova, I visited to helped Ukraine, after the first invasion. I hope to see Ukraine free next visit, and a President of Ukraine who has guts and stands with Kosova. If you creating alliance with Vucic, trying to become friend with Putin, you have chosen a wrong path. Totally wrong.

With respect, and with continued solidarity for the people of Ukraine,

Rifat Latifi, MD, FACS, FICS, FKCS

Former Minister of Health, Republic of Kosova

Dy mijë vjet mësime dhe ende nuk kemi mësuar!

by

Lutfi Dervishi/

1. Pershtajta me natyrën

Kur romakët ndërtuan rrugën Egnatia, aty ku ishte e mundur, ndoqën rrjedhën e lumit dhe nuk tentuan ta përshtatnin Shkumbinin me projektin e tyre. Sot po bëjmë të kundërtën.

2. Porti historik i vendit

Grekët dhe romakët nuk e zgjodhën rastësisht Durrësin. Epidamni-Dyrrahu ishte port i rëndësishëm që nga shekulli VII p.e.s. dhe më vonë u bë pikënisja e rrugës Egnatia. Durrësi lindi e u rrit si qytet prá prej portit. Sot, ne po e çmontojmë atë.

3. Të moçmit ndërtonin në kodra.

Mjafton të shohësh shpërndarjen historike të vendbanimeve: kodra, shpate, tarraca natyrore e vende të mbrojtura. Poshtë liheshin tokat pjellore dhe zonat që përmbyteshin. Në kodër ishe i mbrojtur, me ajrim të mirë e kullim natyror. Sot ku gjejmë shesh, bëjmë përshesh.

4. Lumit nuk i merrej prona.

Fushat aluvionale janë krijuar pikërisht sepse lumenjtë kanë dalë nga shtrati dhe kanë depozituar sedimente gjatë shekujve. Kur i grabit pronën lumit, një ditë ai do ta marrë, pa të njoftuar dhe pa të paraqitur certifikatën e pronësisë.

5. Urat shekullore

Ura e Mesit mbi lumin Kir është shembull i shkëlqyer: 108 metra e gjatë, me 13 harqe. Harqet nuk ishin dekor; ato lejonin kalimin e lirë të ujit kur rriteshin prurjet. (Urat u ndërtuan pa tender!)

6. Qytetet e dinin çfarë ishte hija. Orientimi i ndërtesave, oborret, pemët, muret e trasha dhe materialet natyrore ishin përgjigja ndaj klimës përpara se të shpikeshin kondicionerët. Edhe kur planifikohej kryeqyteti në shekullin e kaluar, arkitektët kishin parasysh korridoret e ajrit dhe lëvizjen e Diellit. Sot kemi lagje që nuk shohin kurrë dritë, ku betoni po i merr frymën qytetit.

7. Toka si pasuri

Nga veriu në jug, toka bujqësore trajtohej si pasuri e rrallë, jo si territor ndërtimi. Pa ekskavatorë e pa betonarme, njerëzit vëzhgonin me kujdes ku kalonte lumi, ku rrëshqiste mali, nga frynte era dhe ku ishte toka më pjellore.

Sot kemi teknologji shumë më të zhvilluar se romakët, bizantinët e osmanët, por po shkatërrojmë të vetmen vatër që kemi për të jetuar.