Nga Agim Xh. Dëshnica/

1- BABAI, NENA DHE SHEFQETELA/

Babai, dikur mësues i nderuar dhe patriot i Pavarsisë, mori pjesë si udhëheqës në Luftën e Vlorës dhe në mbrojtjen e Kongresit të Lushnjes. Pas katër vitesh, nisijeta eëndrrave dhekalvari i vuajtjeve. Në dhjetorin e shqetësuar, u arratis duke u fshehur nëpër shpella. Dhe shpëtoi paq, megjithëse ndiqej këmba -këmbës, duke u hedhur nga një mal në tjetrin, në borë e akull, ku arinjtë grindeshin me sokëllima e gurë. Në tetor, me ndihmën e ca miqve në mal, kaloi kufirin me Greqinë në krahun e Folorinës dhe doli në Selanik.

Nëna jonë rridhte nga një familje e pasur shqiptare, me banim në Katerinën e bukur me pyje e toka pjellore. Im atë, në prag të luftës, nuk e dëgjoi lutjen e nënës për t’u larguar nga Greqia në Turqi, tek jetonin vëllezërit e saj me gjendje të mirë. Ai nuk iu përgjigj as ftesës së At Fan Nolit, për të vajtur në Boston. S’e linte tëqetë malli për vendlidjen.  Në prag të pushtimit të Shqipërisë nga Italia, u kthye me gjithë familjen në atdhepër të provuar sërish shijen e hidhur të  lirisë së munguar edhe në moshë të thyer.

Tre vjet më vonë, doli partizan në malet e Shpatit. Në mbarim të majit, edhe familja e mbetur pa asnjë të ardhur e la qytetin dhe pas një shtegtimi të lodhshëm, mbërriti në fshatin  malor me emrin e një shenjtori ortodoks, ku jetonin barinj të fesë islame. Në atë fshat të fshehur në pyll, partizanët e armatosur e kalonin kohën për bukuri me qitje kundër gurëve. Disa jepnin shfaqje teatrale, në një skenë rrafsh me tokën midis trungjeve të pyllit, pastaj ua merrnin këngëve partizane. Ndërkohë rojat mbi një bregore vrojtonin me dylbi zallin poshtë në Devoll. Babai, aty dhe në fshatra fqinj, grumbullonte ushqime për spitalin e batalionin partizan. Në vend të kapeles, mbante një shall lidhur rreth kokës si komitët e dhjetorit. S’e duronte dot yllin në ballë. Nëna lante deri vonë çarçafët e spitalit, në çesmën e vetmuar nën fshat. Unë, atëherë afro dhjetë vjeç, me drutë e thata, mbaja zjarrin të ndezur nën kazan ebëja roje, duke u dridhur nga errësira, nga të ftohtit dhe nga ulurimat e ujqve. Një ditë, herët në mëngjes u dha alarmi, se po vinin gjermanët. Partizanët ikën maleve, kurse ne, ime ëmë, daja, i sëmurë rëndë nga diabeti dhe tre fëmijët, mbetëm nën kujdesin e kryeplakut të njohur për urti e besë. Pas një jave me ndihmën e njerëzve të tij, mblodhëm plaçkat e me tre kuaj të pestë, përreth një vit e gjysëm, shtegtuam si muhaxhirët, nga mali në mal e lumë më lumë, në shi e borë, nga njëri fshat në tjetrin, duke gjetur strehë nëpër shtëpitë e miqve të babait, në Gostimë, Sulovë e Dumre. Herë me bukë e herë pa bukë. Tek po kalonim lumin Devoll, njëri nga kuajt u tremb dhe e mori nënën me vete nëpër valët e tërbuara. Dy fshatarë u vërvitën në ujë, e kapën për freri kalin e hutuar dhe e nxorën matanë lumit. Nëna mbante nën velenxën e kuqe, mbështjellë me çarçaf të bardhë, një radio “Philips” dhebrenda jastëkëve – dy kobure, të lëna nga shtabi i arratisur. Teksa po arrinim në qytet, një skuadrilje avionësh gjuajtës anglezë kaloi fare ulët mbi kokat tona dhe mitraloi disa makina, që lëviznin xhades. Të tmerruar, të vegjël e të mëdhenj, i lamë kafshët dhe u fshehëm të strukur pranë trungjeve,nën degët e  ullinjëve.

Tre vjet pas luftës, babanë e burgosën dhe e mbajtën të mbyllur në qeli, se kundërshtoi vrasjet e patriotëve dhe pabesinë ndaj Kosovës. E varën krahësh në mur. Çimenton e dyshemesë mezi sa e prekte me majat e këmbëve. E lanë pa bukë. I jepnin veç dy lugë supë të zezë e të ftohtë dhe pak ujë. Edhe atë pak ushqim që ia dërgonim ua jepnin ta hanin policëve.  Qelia e errët ndodhej në Tiranë, afër Shallvares. Nëna ime dhe ne tre fëmijët mbetëm sërish si peshku pa ujë. Motra, si më e madhe, e la shkollën. Gjeti punë vetëm në ndërtim. Furnizonte me lopatë betonierat. Një ditë me urdhër nga Komiteti Ekzekutiv, një oficer me punë në Degën  brendëshme, mesa më kujtohet, me emrin Jani, u strehua me gruan në dy dhoma tona. Ne, u mblodhëm në një dhomë. Pas një jave plasën zënkat ndërmjet nënës e oficerit për kuzhinën e banjën.  Një të djelë zenka arriti kulmin. Këtë herë oficeri nisi me kërcënime:

-Reaksionare! Edhe ty burgu të pret!

Por nëna trime i tha:

-E ç’burrë je ti, që grindesh kështu, çdo ditë!

-Balliste!- klithi i nxirrë në fytyrë oficeri.

Një ditë papritur na flakën jashtë nga shtëpia e na nxorrën në rrugë me të gjitha plaçkat. Por me ndihmën e një këshilltari  shkodran, na vendosën në një banesë të braktisur, në katin e katërt të një pallati oficerësh, me tavane, si kube bunkerësh e dritaresi frëngji lufte, ku pa dashur mund të përplasje kokën. Plaçkat e lehta i mbartëm vetë, të rëndat na i solli një hamall i dehur hallexhi, pa na marrë asnjë lek. Pas çdo hapi që hidhte, nëpër shkallë, rënkonte e thoshte:

-Ah, unë i shkreti – fukara! Po edhe ju – fukarenj tok me mua!

Babai, më në fund, doli nga qelia. Dhe, si iu bë gjyqi, u lirua edhe nga burgu. Ia hodhën fajin Koçit. Veç, nuk e kthyen më në punë. Iu desh të kërkonte ndihmë për punë nga të afërmit e miqtë. Ishte koha e triskave, kur njerëzit ishin ndarë në klasa si boksierët: i rëndë, i lehtë dhe ordiner.

Një ditë në kuzhinën e ngrohur nga stufa e vjetër italiane  e markës “Bechi”, nëna, si përherë shtëpiake, që fliste gjysmë turçe e gjysmë libovitçen të përzierë me greqishten, pyeti:

-Ç’do të thotë ordiner?

Iu përgjigj babai:

-Ordiner i thonë njeriut, që jeton kot në këtë botë.

Një ditë ata të Frontit e kërkuan nënën në mbledhje. Kryetarja, një grua e bëshme bionde, që nëna e thërriste libovitçe sipas mbiemri të burrit, Shefqetëla, u ngrit e i tha:

– Ti, shoqe, aty, pse nuk asiston në konferencat tona?

Nëna, që ishte me shkollë turke, ia ktheu me shqipen e saj:

-Unë, moj bijë, nuk e kaptoj latinçen mirë. Ju molloisni më shumë latinçe se shqip!

-Jo! S’është e vërtetë! Ti, shoqe, nuk vjen këtu, se je e pakënaqur nga pushteti popullor; se një nip ballist e ke në burg. Kujton se nuk e dimë!? Ne të gjitha i dimë!

Nëna u ngrit vrik në këmbë e ia ktheu:

-Ç’thua, moj zonjë! Se mos vetëm ai është në burg! Gjisma e popullit në burg është!

Pas një jave, përsëri, ponga “ i flamosuri Komitet”, siç e quante nëna, e lamë, edhe atë banesë me kube. Na strehuan në dy kthina fare të vogla te një hotel i shtetzuar, i mbajtur mos më keq, me koridor e banjë të përbashkët me fqinjët, natë ditë në terr e pa ujë afër Burgut të vjetër. Befas në mesnatë zgjoheshim nga britma e rojave: ndal!!

Kaluan disa vite. Nipi doli nga burgu, kurse Shefqetëla, s’u muar vesh nga ç’shkak, u internua me familjen diku në Myzeqe. Ishin kohë të vështira. Ata, që përdorën pushtetin si shpatë dhe kishin në duar fatin e njerëzve të ndershëm, më së fundi therën njëri – tjetrin.

2-ORA ZENITH

Ndërsa po kaloja i hutuar përmes një dyqani të madh me orë të mbyllura brenda xhameve, m’u kujtuan orët e viteve të shkuar. Qysh në fëmijëri dhe më vonë, në shkollë, kisha dëgjuar tregime nga më tërheqësit për matjen e kohës. Mjetin për këtë qëllim, njëri e quante orë me rërë, apo orë dielli, tjetri – orë dore, sahat xhepi, apo qostek me kurdisje. Në ditët tona kanë marrë dhenë orët e dorës me zë njeriu për ata, që nuk shikojnë mirë, orët që ushqehen me rreze drite, orët e murit me zogj e dollapët e drunjtë me xhama të sahatit me laviers. Thonë se ka patur edhe orë mjeshtrash të mëdhenj, ku dëgjoheshin hymne korale për mbretër e princa me figura grash e burrash në skena, që hapeshin e mbylleshin. Edhe mjaft qytete hijeshohen nga kullat e larta të sahatëve, si Big-Bengu i Londrës, 96 metra i lartë, Kulla vigane shumëkatëshe e Bostonit, që shërben si sahat dhe hotel. Në sheshin San Marko të Venecies, mbi një kullë, në orë të caktuara, dy shtatore burrash të fuqishëm godasin me çekanë një kambanë bronzi. Edhe sot, nëpër fshatrat tona kohën e gjejnë me afërsi me hijen e pipës mbi shuplakën e dorës, apo me një shufër druri a hekuri mbi tokë. Dëgjohen edhe zëra, se dielli është ngjitur dy pashë apo një hosten mbi Sopot! Ndërsa ora e gjallë, këndesi, zgjon gjumashët, ashtu si në rubairat e Khajamit:

“A e di përse këndesi po këndon

 Menatë dhe nga gjumi po të zgjon?

 Që shkoi një ditë po të lajmëron

 Dhe ti, çkujdesur, fle dhe ëndërron!

 Zgjohu! Mëngjesi me shigjetë e grisi

 Perden e Natës, Yjt’ i arratisi,

 Dhe Dielli gjahtar me rreze kapi

 Çdo majë mali e pallati e lisi! ”

Në kohët e reja, orët elektronike janë vendosur në kompjutera e në celularë, disa me vlerë janë ndrydhur në muzeume, shumë të tjera presin të shiten, ose janë harruar nëpër sirtare, ose janë hedhur në kosha plehrash. Çmimet e tyre janë nga më të larmishmet. Orët e shtrenjta hyjnë në sferën e stolive. Kur i sheh çmimet e tyre, të dhembin sytë dhe koka. Të lirat u shërbejnë qytetarëve për të vajtur në punë pa vonesë, për takime në kafe, ndërsa orët e shtrenjta – për të udhëtuar në vende të largët. Orët e lira i quajnë edhe roskop. Ora të gëzon, por edhe të tmerron. Orët në botë kanë emra sipas gjuhëve: shqip atyre u thonë – orë, anglisht – clock, frëngjisht – horologe, italisht – oro’logio, turqisht – sahat, rusisht ças, etj, etj. Shpikësit e panjohur të orëve u bënë shkak për ndërtime punishtesh e fabrikash dhe për një varg dyqanesh me fitime për tregtarët, sidomos për sahatçinjtë.

Bota e orëve apo e sahatëve Omega, pas luftës te ne qe harruar. Në pazar na mjaftonte Kulla e Sahatit. Veçse, herë pas here akrepat, ndalonin. Kambana pushonte. Flitej se njerëz të caktuar me detyrat e sigurisë qytetare ndaj rreziqeve, sidomos natën, merreshin me çrregullimin e kohës së ndonjë kryengritjeje të mundshme nga armiqtë e popullit, që flinte. Mbase edhe mungesa e orëve në dyqane dhe e telefonave në shtëpitë e qytetarëve, lidhej me parandalimin e ndonjë plani kundër pushtetit popullor. Akrepët frenonin në pikat e zeza të fushës së bardhë te Sahati, posi një tren i prishur në shinat e hekurudhës. Kur ata nisnin të lëviznin, do të thoshte se rreziku qe larguar. Gjithsesi, kambana nuk ndihej me tingëllimin e fortë “dang!” në orën e plotë, “trang!” në gjysmën e orës dhe “tring!” në çdo pesëmbëdhjetë minuta.Pra, për kohën tingëllojnë miliona zile e kambana në tërë skajet e rruzullit tokësor.

Ishte ditë e diel. Për të vrarë kohën, hapa e mbylla disa dosje të pluhurosura. Në njërën prej tyre gjeta një tregim të harruar. Në atë letër të zverdhur nga koha munda të lexoja këto rreshta për orën Zenith të babait:

“Kur punoja me shifra në një ndërmarrje ndërtimi në rrethinat e qytetit, isha fare i qetë për kohën. Për t’u nisur në punë, më zgjonte babai pensionist, pasi hapte kapakun e sahatit të xhepit të markës Zenith, nga vitet e marmalatës, të makaronave dhe vino Chiantit. Ora me fosfor e tryezës e po asaj kohe, e markës Veglia, nuk punonte më. Dikur zilja e saj binte fort tri herë në mëngjes. E treta binte pa pushim, deri sa zgjonte edhe komshinjtë. Tashmë në atë orë relike ndrinin vetëm numrat e akrepat me fosfor, ndërsa zilja e çtingëlluar, sa ta prekje pak, binte kot më kot. E mbanim si stoli mbi komodinë.

Kur punoja deri pas mesnate, harrohesha midis letrave dhe s’më shkonte ndër mend të pyesja se sa ishte ora, sepse si shumë të tjerë duhej të mbushja formularët e pafund për zyrtarët e lartë, të cilët në ato orë flinin rehat në vilat e partisë. As në sheshin e ndërmarrjes, apo në zyrat e drejtorisë, nuk shihej e as dëgjohej ndonjë orë. Ato dukeshin në çastin e përurimit, por pasi prisheshin, “mbeteshin në tako” e s’merrej më njeri me to. Ai mjet aq i nevojshëm ishte mall jashtë liste dhe i rastit nga importi. Orët e markave Gub e Zenith madje edhe Pobjeda ishin me çmime më të lartë se paga mujore e një nëpunësi, palé e punëtorit. Për çdo rast në shtëpi na ndihmonte ora Zenith e babait. Befas një nipçe, duke luajtur na e prishi Zenithin. Qysh atë ditë për të vajtur në punë më zgjonte babai, kur shkonte në radhën e kosit, sipas marrëveshjes me një komshi, i cili trokiste në portën tonë herët në mëngjes.

Për fat të mirë, teksa kalova bregut të Himarës te një dyqan i harruar në Dhërmi, gjeta disa orë gjermane të markës Umf – Ruhla, të tipit roskop, të trashë sa një kokërr qepe, me çmime pothuaj falas. Pa e zgjatur, bleva një prej tyre. Kështu, me orën në dorë, u ktheva në shtëpi plot gëzim. Pra, shqetësimi, për t’u nisur në punë mori fund. Shpëtova dhe nga trokitja e komshiut në portë, nganjëherë në mes të natës. Por, një ditë, kur asfaltohej rruga pranë drejtorisë, u afrova të shihja ziftin në kazan. Për dreq, ora ime gjermane m’u shkëput nga rripi e ra brenda në llumin e zi. Një punëtor nxitoi me lopatën në dorë, e futi në fuçi, e gjeti dhe e nxori jashtë. Një mekanik i moshuar, mjeshtër për gjithcka, e mori orën dhe e zhyti në një enë me benzinë. Umf – Ruhla u pastrua për bukuri dhe nisi rrahjet: tik- tak, tik-tak, tik-tak! Qysh nga ai çast, ata që mburreshin me orët Zenith e Gub, kur më ndeshnin udhës, më thoshnin me buzën në gaz: “Të lutem, sa është ora ekzakt?…”

Tregimi vazhdonte më tej, por qe e pamundur të lexohej. E pashë me vend ta plotësoja sipas kujtimeve dhe t’ua tregoja miqve të mi.